خوسف

معرف

خوسْف، بخش و شهری در شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبی.

متن

خوسْف، بخش و شهری در شهرستان بیرجند در استان خراسان جنوبی.۱) بخش خوسْف، این بخش در مغرب و جنوبغربی شهرستان بیرجند قرار دارد و مشتمل است بر دهستانهای قَلعهزری، بَراکوه، خوسف، جُلگه ماژان و شهر خوسف. آبادیهای آن عمدتآ در دشت و کوهستان قرار دارد (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ذیل «استان خراسان جنوبی»؛ نقشه جمهوری اسلامی ایران). کوه گَرَنْگْ (بلندترین قله ۲۲۵،۲متر) در شمال، کوه رَچْ (بلندترین قله ۴۷۲،۲ متر) در جنوب و کوه شاه (بلندترین قله ۶۳۳،۲متر) در جنوبشرقی آن قرار گرفته است. در چند کیلومتری شمال کوه رَچْ، کوه زرد با غار طولانی چِلِشْتکاهی قرار دارد. رود فصلی بیرجند یا شاهرود (خوسْف رود، رود شور) در این بخش جریان دارد. این رود در مشرق بیرجند، از کوههای بخش درمیان و کوه بندر سرچشمه گرفته، با نام رود بیرجند (یا شاهرود) از شهر بیرجند میگذرد و در بخش خوسف رود خوسف نام میگیرد و بالاخره با نام رود شور در مغرب بخش به کویر لوت منتهی میشود (احمدیان، ص ۲۰۴). همچنین رود گریجگان/ گاریجگان که از کوه شاه، در جنوب شرقی خوسف، سرچشمه میگیرد، در مرکز بخش به رود شور (شاهرود) میپیوندد.دریاچه موقت گِوان در مشرق بخش، آبی تلخ با املاح بسیار دارد. خوسْف دارای چند دشت مانند دشت خوسف در مرکز بخش، گرمابدشت در مغرب بخش، دشتهای خُور و جنگل در جنوبغربی است. دشتهای کوچکتری چون عُمبری، خیرآباد و فیضآباد در جنوب و دشت گریجگان/ گاریجگان در مشرق آن قرار دارد. بخش خوسف دارای چندین رشته قنات است و چند چشمه آب معدنی دارد. سد بتونی زُنُوکْ، سد علیآباد، سد بارَنده، سد خاکی علیآبادِ خلیلیان و سد شوراب سیوْجان در این بخش احداث شده است (بهنیا، ص ۸۶، ۱۱۵، ۱۹۴ـ۱۹۵).محصولات عمده بخش گندم، پنبه، زعفران، چغندرقند، ترهبار، بُنْشَن و محصولات باغی به ویژه انار است. از محصولات دامی آن پشم، پوست و روده صادر میشود. کارخانه ریسندگی و بافندگی و تولید پارچه دارد. صنایعدستی آن فرش با طرحهای کرمانی و مشهدی با نقشهای ریزهماهی است که صادر میشود (فرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۷۶، ص ۹۳).در دهستان قلعهزری، در حدود ۱۵۰ کیلومتری جنوبغربی شهر خوسف، معادن مس، سنگ آهک و گچ و مرمریت نیز وجود دارد (بهنیا، ص ۱۹۸). راه اصلی بیرجند ـ خوسف ـ خورـ طبس ـ یزد ـ اصفهان از آن میگذرد (رجوع کنید به اطلس راههای ایران، ص ۵۰ـ۵۳). از آبادیهای قدیم آن خور است که در حدود پنجاه کیلومتری شمالغربی شهر خوسف در کنار کویر قرار دارد (رزمآرا، ج ۹، ص ۱۵۳؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). پرورش شتر در دهستان قلعهزری بین عشایر رایج است (بهنیا، ص۱۹۹).بخش خوسف، در ۷ بهمن ۱۳۲۹ در شهرستان بیرجند تشکیل شد (رجوع کنید به ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسی، ذیل «استان خراسان»). طبق سرشماری ۱۳۸۵ش، جمعیت آن ۹۲۲،۲۴ تن بوده است (مرکز آمار ایران، همانجا). اهالی خوسف شیعه دوازده امامیاند و به فارسی با گویش بیرجندی سخن میگویند (فرهنگ جغرافیائی آبادیها، ج ۷۶، ص ۹۴).۲) شهر خوسف. مرکز بخش خوسف، در شهرستان بیرجند. این شهر در حدود ۴۲ کیلومتری جنوبغربی شهر بیرجند، در ارتفاع حدود ۳۰۰،۱ متری واقع است و در دشتی فلاتیشکل قرار دارد. کوه رَچْ در حدود چهارده کیلومتری مشرق آن واقع است. رود فصلی خوسفرود از مغرب شهر میگذرد. دمای آن در گرمترین روزها به ْ۴۲ و در سردترین روزها به ْ۱۰- میرسد و بارش سالانه آن در حدود ۲۲۰ میلیمتر است (همان، ج ۷۶، ص ۹۳ـ۹۴). خوسف از راههایی با شهر بیرجند و آبادیهای دیگر مانند آبادی فَدِشک ارتباط دارد.مسجدجامع و آرامگاه ملامحمدبن حسام (ابنحسام خوسفی*) از آثار تاریخی شهر است (بهنیا، ص ۱۹۶،۲۰۰).پیشینه. خوسف که در دوره اسلامی جزو ولایت قُهستان و به گفته مقدسی (ص ۵۰) در شمار شهرهای قائن بود، کنار بیابان قرار داشت (نیز رجوع کنید به حدودالعالم، ص ۹۱؛ حمداللّه مستوفی، ص ۱۴۲، ۱۴۴). با این همه، بهویژه در روزگاران کهنتر، در کاریزهایش آب چندان جریان داشت که بیابانهای فراخش محل مناسبی برای پرورش و نگهداری اسب بود. شاید به همینرو گفته شده که نام خوسف از واژه اوستایی هُوَسپ، مرکّب از هُوَ (=ِخوب) و اَسپ برگرفته شده است (رضائی، ص ۵۰). گزارشهای جغرافیدانان سده چهارم که از دامداری مردم این شهر سخن گفتهاند نیز احتمالا قرینهای بر صحت این وجهِ نامگذاری است (رجوع کنید به اصطخری، ص ۲۱۶؛ حدودالعالم، همانجا).خوسف که نامش در برخی از کتابهای جغرافیایی قدیم همراه با نام خور ــشهری واقع در دو مرحلهای آن ــ آمده، ظاهرآ اهمیتی کمتر از خور داشته و برخلاف آن دارای منبر نبوده است (رجوع کنید به ابنحوقل، ص ۴۴۶؛ حدودالعالم، همانجا). بعدها در سده نهم، حافظابرو (ج ۲، ص ۴۹) که از بیست قریه و یکصد مزرعه خوسف سخن گفته، خور را در شمار یکی از این قرای بیستگانه آورده است.

منابع : ابنحوقل؛ محمدعلی احمدیان، جغرافیای شهرستان بیرجند: با اشاراتی به تاریخ و فرهنگ این شهرستان، مشهد ۱۳۷۴ش؛ اصطخری، ترجمه فارسی؛ اطلس راههای ایران، تهران : گیتاشناسی، ۱۳۸۵ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسی. دفتر تقسیمات کشوری، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شماره مصوبات آن، تهران ۱۳۸۲ش؛ محمدرضا بهنیا، بیرجند نگینکویر، تهران ۱۳۸۰ش؛ عبداللّهبن لطفاللّه حافظابرو، تاریخ حافظ ابرو، ج ۲، چاپ کراولسکی، ویسبادن ۱۹۸۲؛ حدودالعالم؛ حمداللّه مستوفی، نزهةالقلوب؛ خراسان جنوبی: سرزمین طلای سرخ، تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، ۱۳۸۴ش؛ رزمآرا؛ جمال رضائی، بیرجندنامه: بیرجند در آغاز سده چهاردهم خورشیدی، به اهتمام محمود رفیعی، تهران ۱۳۸۱ش؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران، ج :۷۶ بیرجند، تهران: اداره جغرافیائی ارتش، ۱۳۶۳ش؛ مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن :۱۳۸۵ نتایج تفصیلی کل کشور، ۱۳۸۵ش.Retrieved Jul.۲۸,۲۰۱۰, from http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census۸۵/census۸۵.natayej/census۸۵. rawdata;مقدسی؛ نقشه جمهوری اسلامی ایران: براساس تقسیمات کشوری، مقیاس ۰۰۰، ۶۰۰،۱:۱، تهران: گیتاشناسی، ۱۳۸۳ش.

نظر شما
مولفان
خسرو خسروی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 16
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده