خلاصة التواریخ(۱)

معرف

کتابی به فارسی، درباره تاریخ سلسله‌های مسلمان هند، تألیف سوجان رای بَهنداری در قرن دوازدهم
متن
خلاصة‌التواریخ(1)، کتابی به فارسی، درباره تاریخ سلسله‌های مسلمان هند، تألیف سوجان رای بَهنداری در قرن دوازدهم. این کتاب مشهورترین تألیف مورخان هندو در دوره بابریان* هند است. سوجان رای در شهر بتاله* در بخش گورداسپور در پنجاب به دنیا آمد (رجوع کنید به ظهورالدین احمد، ج 2، ص 256). اجداد او دبیر بودند و عمویش، میرآنند، که استاد او نیز محسوب می‌شد، از منشیان دستگاه راجا بهاری مل (صاحب دیوان شاهزاده داراشکوه*) بود (ظهورالدین احمد، ج 2، ص 266؛ محمد عبداللّه، ص 59ـ60). احتمالا سوجان در دربار داراشکوه دبیری و منشیگری را آغاز کرد (رجوع کنید به بهنداری، ص 6؛ آفتاب‌اصغر، ص 467)؛ او متبحر در فارسی، عربی، هندی و سنسکریت، خوشنویسی ممتاز، دبیری توانا و لایق و مردی دانشمند بود (ریو، ج 3، ص 907؛ هادی، ص 677).سوجان بعد از قتل داراشکوه در 1069، به مدت 22 سال ملازم نواب امیرخان عالمگیری شد و پس از رفتن نواب به کابل، سوجان از خدمات دیوانی دست شست و عزلت اختیار کرد. او جز خلاصة‌التواریخ، خلاصة‌الانشاء یا خلاصة‌المکاتیب را در 1105 تألیف کرد که در فن ترسل است (ظهورالدین احمد، ج 2، ص270). انصاری (ص 476) خلاصة‌السیاق را نیز به او منسوب کرده است.تألیف خلاصة‌التواریخ دو سال طول کشید و سوجان در چهلمین سال سلطنت اورنگ‌زیب (ح 1107)، آن را به پایان رساند (بهنداری، ص 8) اما در سالهای بعد نیز مطالبی بدان افزود، از جمله مطالبی درباره وفات اورنگ‌زیب در 28 ذیقعده 1118 (رجوع کنید به بهنداری، ص 65).خلاصة‌التواریخ به سه بخش اصلی تقسیم می‌شود: بخش اول با ارزش‌ترین قسمت کتاب است. نویسنده در این قسمت به 27 کتاب به عنوان منابع و مآخذ کار خود اشاره کرده و سپس به تحلیل و بررسی هر کدام از آنها پرداخته است (رجوع کنید به همان، ص 6ـ8). در این بخش همچنین، آداب و رسوم هندوان و فرهنگ و علوم و باورها و مذهب آنها، جغرافیای هند و صوبه‌ها، محلات، شهرهای مهم، ساختمانها و معادن و شخصیتهای مهم هندو، محصولات و درآمد و مالیات هر صوبه ذکر شده است. بخش دوم کتاب به تاریخ را جاهای هندو از روزگاران قدیم تا زمان تسلط مسلمانان اختصاص دارد. این بخش با راجا جدهشتر شروع و به پتهو رای (یا پرتیهوی راج، متوفی 572) ختم می‌شود. بخش سوم، به تاریخ هند اسلامی اختصاص دارد و از روزگار سبکتگین غزنوی (حک : 366ـ387) تا زمان جلوس اورنگ‌زیب (1068) را دربرمی‌گیرد.سوجان، برخلاف شیوه مؤلفان مسلمان، کتاب را بدون حمد و نعت آغاز کرده است. او بخش بزرگی از کتاب را به تاریخ مشروح و مبسوط سلاطین هندویِ پیش از اسلام اختصاص داده و پس از آن، تاریخ سلسله‌های مسلمان پیش از مغولان هند را به اختصار آورده است. وی تاریخ امپراتوران مغول به‌جز شاه‌جهان را، مفصّل و مشروح ذکر کرده است. سوجان جنگها و منازعات بین اورنگ‌زیب و برادرانش بر سر جانشینی شاه‌جهان را به تفصیل شرح داده است. با وجود آنکه کتاب در سال چهلم سلطنت اورنگ‌زیب به پایان رسیده (بهنداری، ص 65)، از وقایع آن دوره حرفی در میان نیست که از ارزش تاریخی اثر کاسته است. منبع او برای ذکر میزان درآمد و مالیات صوبه‌ها، کتاب آئین اکبری اثر ابوالفضل علّامی بوده و در مواردی اطلاعات دوره خودش را نیز آورده است (همان، ص 7ـ8؛ ظهورالدین احمد، ج 2، ص 268).خلاصة‌التواریخ بسیار مورد توجه مورخان هندی و غربی قرار گرفته است و افراد مختلف ضمیمه‌های بسیاری به نسخه‌های آن افزوده‌اند (رجوع کنید به منزوی، ج10، ص 464).میرشیرعلی متخلص به افسوس*، شاعر اردوزبان، بیش از همه باعث شهرت خلاصة‌التواریخ شد. او بخش اول خلاصة‌التواریخ را به اردو ترجمه کرد. این ترجمه آزاد که آرایش محفل نام دارد، نخستین بار در 1223/ 1808 در کلکته چاپ شد و به عنوان نمونه‌ای عالی از نثر اردو مقبولیت بسیار یافت و بارها تجدید چاپ شد (هادی، ص 578؛ داوسون، ج 8، ص 6ـ7).خلاصة التواریخ را خان بهادر ظفرحسن‌خان در 1336/ 1918، در دهلی تصحیح و چاپ کرد. نسخه خطی این اثر در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است (رجوع کنید به دانش‌پژوه، ج 15، ص 4193). گفتنی است که از کتاب دیگری با همین نام، تألیف کلیان سینگ در قرن سیزدهم، نیز یاد شده است.منابع :آفتاب اصغر، تاریخ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان، لاهور 1364ش؛ نورالحسن انصاری، فارسی ادب، بعهد اورنگزیب، دهلی 1969؛ سوجان رای بَهنداری، خلاصة‌التواریخ، چاپ خان‌بهادر ظفرحسن‌خان، دهلی 1918؛ محمدتقی دانش‌پژوه، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ج 15، تهران 1345ش؛ ظهورالدین احمد، پاکستان مین‌فارسی ادب، ج 2، لاهور 1974؛ سیدمحمدعبداللّه، ادبیات فارسی مین هندوؤن کاحصّه، لاهور 1967؛ احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ1370ش؛John Dowson, "[Review of] Khulasatu-t Tawarikh of Subhan Rai", in The history of India as told by its own historians: the Muhammadan period, edited from the posthumous papers of H. M. Elliot by John Dowson, vol.8, Lahour: Islamic Book Service, 1976; Nabi Hadi, Dictionary of Indo-Persian literature, New Delhi 1995; Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London 1966.
نظر شما
مولفان
شکیل اسلم ,
گروه
رده موضوعی
جلد 15
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده