حمزه بن حبیب

معرف

امام قاریان کوفه و یکی از قراء سبعه

متن

حمزة بن حبیب، امام قاریان کوفه و یکی از قراء سبعه. کنیه وی ابوعُماره و لقبش زیّات بود. در سال ۸۰ در شهر حُلوانِ بهدنیا آمد (یاقوت حموی، ج۱۰، ص۲۹۰؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه) و بنابراین، احتمالا برخی صحابه را دیده است (یاقوت حموی، همانجا؛ ذهبی، ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۱۱۲). اصل او ایرانی است (ذهبی، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج ۷، ص۹۰) و چون مولای تَیْماللّه بود (ابنحِبّان، ۱۴۱۱، ص ۲۶۶؛ سمعانی، ج ۱، ص ۴۹۹)، او را تَیمی نیز خواندهاند (رجوع کنید به عجلی، ج ۱، ص ۳۲۲؛ ابنقتیبه، ص ۵۲۹؛ قس دانی، ص۷: تمیمی؛ امین، ج ۶، ص۲۳۸: تیملی). ملقب شدن او به زیّات (روغنفروش) بهسبب پیشه او بوده که از کوفه روغن به حلوان میبرده و در مقابل پنیر و گردو میآورده (ابنسعد، ج ۶، ص ۳۸۵؛ ابنخلّکان، ج ۲، ص ۲۱۶) و ازاینرو، یکسال در کوفه و یکسال در حلوان زندگی میکرده است (ذهبی، ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۱۱۳). شیخطوسی (ص۱۹۰) وی را در شمار اصحاب امام صادق علیهالسلام آورده است.حمزه قرائت را نزد گروهی از تابعین، امام جعفرصادق علیهالسلام و برخی اصحاب مشهور ایشان، نظیر سلیمانبن مهران اعمش*، محمدبن عبدالرحمانبن ابیلیلی (رجوع کنید به ابنابیلیلی*)، حُمرانبن اَعیَن و حَکَمبن عُتیبه، فراگرفت (رجوع کنید به مِزّی، ج ۷، ص ۳۱۵؛ ابنجزری، غایةالنهایة، ج ۱، ص ۲۶۱ـ۲۶۲). استادان اصلی او اعمش و ابنابیلیلی بودند که در قرائت قرآن، به ترتیب، از پیروان ابنمسعود و علی علیهالسلام بهشمار میرفتند (ذهبی، ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۱۱۳، ۱۱۷؛ ابنجزری، غایةالنهایة، ج ۱، ص ۲۶۲). در رؤیایی مشهور، اما عجیب که به حمزه نسبت داده شده، سلسله طولی استادان قرائت وی آمده است (رجوع کنید به مزّی، ج ۷، ص ۳۱۸ـ۳۲۰). حمزه در پانزده سالگی قرائت خود را تکمیل کرد و پس از عاصمبن ابیالنجود* و اعمش، در سال ۱۰۰ امام قرائت در کوفه شد (ذهبی، ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۱۱۳، ۱۱۸؛ ابنجزری، النشر، ج ۱، ص ۱۶۶)، چنانکه بسیاری از اهل کوفه و برخی از اهل حلوان قرائت را نزد او آموختند (ذهبی، ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۱۱۳؛ ابنعماد، ج ۱، ص۲۴۰). برخی از مهمترین شاگردان او، علیبن حمزه کسایی*، سفیان ثوری*، وکیعبن جراح* و ابراهیمبن ادهم* بودند (رجوع کنید به مزّی، ج ۷، ص ۳۱۵ـ۳۱۶؛ ابنجزری، غایة النهایة، ج ۱، ص ۲۶۲ـ۲۶۳). وی در ۱۵۶ در حلوان درگذشت (ابنسعد؛ ابنقتیبه، همانجاها؛ قس ذهبی، ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴، ج ۱، ص ۶۰۶؛ ابنجزری، غایةالنهایة، ج ۱، ص ۲۶۳).منابع متقدم وی را در علم و عمل ستودهاند (برای نمونه رجوع کنید به عجلی، همانجا؛ ابنحبّان، ۱۳۹۳ـ۱۴۰۳، ج ۶، ص ۲۲۸). احمدبن حنبل و یحییبن معین او را ثقه دانستهاند (ابنابیحاتم، ج ۳، ص۲۱۰) و نَسائی روایت از او را جایز شمرده است (رجوع کنید به یاقوت حموی، ج۱۰، ص ۲۹۲). وی فردی عابد و زاهد بوده (ابنحبّان، ۱۳۹۳ـ۱۴۰۳؛ یاقوت حموی، همانجاها) که به یادگیری و یاددادن قرائت قرآن اشتیاق بسیار داشته و گویا در مقابل تعلیم قرآن مزدی نمیگرفته است (رجوع کنید به ذهبی، ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۱۱۳ـ۱۱۷؛ ابنجزری، غایةالنهایة، همانجا). بزرگانی چون اعمش و ابوحنیفه از آگاهی او به قرآن و فرایض تجلیل کردهاند و سفیان نوری او را سرآمد مردم روزگار خود در این دو علم دانسته است (رجوع کنید به یاقوت حموی، همانجا؛ ابنجزری، النشر، همانجا). ابنندیم (ص ۳۲) نیز او را از فقها شمرده و تألیف کتاب الفرائض را به او نسبت داده است، اما احتمالا شاگردانش آن را تألیف کردهاند (د. اسلام، همانجا). باقی تألیفات حمزه، که ابنندیم آنها را ذکر کرده، درباره قرآن و قرائات است: کتاب قراءة حمزة (همانجا)؛ کتاب الوقف و الابتداء (ص ۳۸)؛ کتاب أسباع القرآن (ص ۳۹) درباره تقسیمات قرآن؛ کتاب العدد (ص۴۰؛ قس آقابزرگ طهرانی، ج ۶، ص ۲۹۹)، درباره تعداد آیات قرآن؛ و دو تألیف در موضوعات متشابه قرآن (ابنندیم، ص۳۹؛ قس آقابزرگ طهرانی، ج۴، ص۲۷۳) و مقطوع و موصول قرآن (ابنندیم، همانجا) که اثری از آنها نیست.حمزه احادیثی نیز نزد خود داشته که بعضی را روایت کرده است (ابنسعد، همانجا؛ بخاری، ج ۳، جزء۲، قسم ۱، ص ۵۲؛ ذهبی، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج۷، ص۹۲؛ همو، ۱۴۰۴، ج ۱، ص۱۱۷)، اما بهسبب خوابی که دید، نقل حدیثِ پیامبر را به کلی کنار گذاشت (رجوع کنید به ذهبی، ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۱۱۵). برخی اصحاب حدیث او را صدوق، اما دچار سوءحافظه و غیرمتقن دانستهاند (رجوع کنید به همو، ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴، ج ۱، ص ۶۰۵).گزارشهای رسیده درباره قرائت حمزه در برخی موارد ناسازگار است. از سویی نقل شده است که گروهی از بزرگان، نظیر احمدبن حنبل و ابوبکر شعبةبن عیّاش، به دلایلی چون وجود مدّ مفرط و سَکت فراوان و تلفظ همزه در قرائت وی، به او خرده گرفتهاند، تاجایی که برخی آن را بدعت شمرده و نماز برطبق آن را صحیح ندانستهاند (رجوع کنید به یاقوت حموی، ج۱۰، ص ۲۹۲ـ۲۹۳؛ مزّی، ج ۷، ص ۳۱۷؛ ذهبی، ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴، ج ۱، ص ۶۰۵ـ۶۰۶) و از سوی دیگر نقل شده که حمزه خود چنین قرائتی را خوش نمیداشته و دیگران را از آن نهی میکرده و ترک همزه در نماز را از استادی قاری میدانسته است (رجوع کنید به یاقوت حموی، ج۱۰، ص ۲۹۳؛ ذهبی، ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۱۱۵). ابنجزری، بهمنظور رفع تعارض این گزارشها، گفته است که کراهت ابنحنبل و دیگران از قرائت حمزه، مربوط به قرائت شاگردان و راویان او و بهسبب دخل و تصرفهای ایجاد شده در قرائت اوست (غایةالنهایة، ج ۱، ص ۲۶۳). ذهبی (۱۹۶۳ـ ۱۹۶۴، ج ۱، ص ۶۰۵؛ همو، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج ۷، ص ۹۱) نیز معتقد است تنها جمعی از علمای سدههای نخست از قرائت حمزه انتقاد کردهاند، اما اجماع عالمان علم قرائات در دورههای بعدی بر قبول و اعتبار این قرائت و انکار مخالفان آن بوده است.در میان تمامی راویانِ بیواسطه و با واسطه قرائت حمزه، دو تن که قرائت او را از طریق ابوعیسی سلیمبن عیسی حنفی، ضابطترین شاگرد وی (ابنجزری، النشر، ج ۱، ص ۱۶۵؛ همو، غایةالنهایة، ج ۱، ص ۲۶۲)، روایت کردهاند، از دیگران مشهورترند: ابومحمد خلفبن هشام اسدی بغدادی (متوفی ۲۲۹) و ابوعیسی خلّادبن خالد شیبانی کوفی (متوفی ۲۲۰؛ خویی، ص۱۳۷ـ۱۳۸). قرائت حمزه که در مغرب اسلامی رواج نسبی یافته بود، با تلاش عالمی قیروانی به نام محمدبن عمر مَعافری مشهور به ابنخَیْرون (متوفی ۳۰۶)، کنار گذاشته شد و قرائت نافع لیثی* ــ که مالکبن انس، پیشوای مالکیان، آن را پذیرفته بودــ جای آن را گرفت. با وجود این، قرائت حمزه هنوز هم در برخی نواحی مغرباسلامی رواج دارد (د.اسلام، همانجا).منابع: آقابزرگ طهرانی؛ ابنابیحاتم، کتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۱ـ۱۳۷۳/ ۱۹۵۲ـ۱۹۵۳، چاپ افست بیروت ]بیتا.[؛ ابنجزری، غایةالنهایة فی طبقات القرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره ]بیتا.[؛ همو، النشر فی القراءات العشر، چاپ علیمحمد ضباع، ]بیروت، بیتا.[؛ ابنحِبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد، دکن ۱۳۹۳ـ۱۴۰۳/ ۱۹۷۳ـ۱۹۸۳، چاپ افست بیروت ]بیتا.[؛ همو، مشاهیر علماء الامصار و اعلام فقهاء الاقطار، چاپ مرزوق علی ابراهیم، منصوره، مصر ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ ابنخلّکان؛ ابنسعد (بیروت)؛ ابنعماد؛ ابنقتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰؛ ابنندیم (تهران)؛ امین؛ محمدبن اسماعیل بخاری، کتاب التاریخ الکبیر، ]بیروت ?۱۴۰۷/ ۱۹۸۶[؛ ابوالقاسم خویی، البیان فی تفسیر القرآن، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷؛ عثمانبن سعید دانی، کتاب التیسیر فی القراءات السبع، چاپ اوتو پرتسل، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۵؛ محمدبن احمد ذهبی، سیراعلامالنبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹؛ همو، معرفة القرّاء الکبار علی الطبقات و الاعصار، چاپ بشار عواد معروف، شعیب ارنؤوط، و صالح مهدی عباس، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ همو، میزانالاعتدال فی نقد الرجال، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴، چاپ افست بیروت ]بیتا.[؛ سمعانی؛ محمدبن حسن طوسی، رجالالطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵؛ احمدبن عبداللّه عجلی، معرفةالثقات، چاپ عبدالعلیم عبدالعظیم بستوی، مدینه ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ یوسفبن عبدالرحمان مِزّی، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲؛ یاقوتبن عبداللّه یاقوت حموی، معجمالادباء، بیروت ۱۴۰۰/۱۹۸۰؛EI۲, s.v. "Hamza b. Habib" (by Ch. Pellat).

نظر شما
مولفان
احمد زرنگار ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 14
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده