بُستانجی (بوستان ـ چی)، عنوان باغبانها، جالیزبانها و خدمة قایقها (حَمْله‌جی) و قایقخانة‌سرای ] دربار [ و قصر سلاطین در تشکیلات قدیم عثمانی. در مدت رواج قانون نظام‌وظیفه (دِوْشِرْمه * ) این افراد، طبق اصول آن قانون به‌خدمت گمارده می‌شدند. بستانجیها دو مرکز (اُجاق) جداگانه داشتند : یکی در استانبول، دیگری در اَدِرنه ] آدریانوپُل [ ؛ و سمت فرماندهی آنان را «بستانجی‌باشی» برعهده داشت. ورزیده‌ترین و نیرومندترین سربازان وظیفه در این دو مرکز برای این سمت پذیرفته می‌شدند. مرکز بستانجیها دارای نه پایه بود. نوآموزان این مرکز نوار ماهوتی که نشانة مأموران حکومتی بود، به‌کمر می‌بستند و بستانجیانی که به‌آخرین پایه می‌رسیدند شال سبزرنگی موسوم به «مُقَدَّم» به‌دور کمر می‌پیچیدند؛ سپس وارد صنف ضابطها ] صاحب‌منصبان [ می‌شدند؛ از آن پس سلسله مراتب عبارت بود از: درجات حمْله‌جی، خاصّگی، کدخدای بستانجیها، و سرانجام بستانجی‌باشی. بستانجیها پس از مدت معینی خدمت، به مرکز ینی‌چری * پذیرفته می‌شدند. در اواخر قرن یازدهم و سراسر قرن دوازدهم افرادی از این گروه به‌مرکز محافظان دربار (قاپی‌قولی) انتقال یافتند. عده‌ای از بستانجیها در دربار و شماری نیز بیرون از دربار ایفای وظیفه می‌کردند. برخی از آنان نیز مستقیماً در باغها و جالیزها و گروهی در قایقخانه‌ها و تشکیلات وابسته به‌آنها مشغول خدمت می‌شدند («قانوننامة آل‌عثمان»، ص25).بستانجیها مسئول حفظ نظم ناحیة محل کارشان نیز بودند. هر گروه از آنها در ناحیه‌ای مستقر می‌شدند و افسرانی به‌نام «اوسْتا» بر آنان فرماندهی می‌کردند. اوستاها در واقع به‌منزلة کلانتر محل بودند. هر اوستایی، بسته به‌اهمیت باغ و محل، بیست تا سی بستانجیِ زیردست داشت.بستانجی‌باشی هر سال در ماه تشرین ثانی (نوامبر)، صورت محصولات باغها و جالیزها را به‌سلطان عرضه و وجه بهای محصولات را به‌خزانة داخلی واریز می‌کرد. هنگام عرضة محصولات، برای دوازده تن از باسابقه‌ترین بستانجیها مقرری تعیین، و به‌آنان ترفیع داده می‌شد.شرکت بستانجیها در جنگ نیز، به‌هنگام لزوم، مشاهده شده است؛ مثلاً در 1152، سه‌هزار تن از بستانجیها به‌قصد جنگ با روسها با کشتی به‌بندر گسیل شده بودند (صبحی، ص127).شمار بستانجیها در زمانهای مختلف تغییر می‌یافت؛ چنانکه تعداد آنان در اوایل قرن دهم 396 ، 3تن، در میانه‌های آن 947 ، 2، و در اواخر همان قرن 998 ، 1تن بود. اما این رقم در سالهای آغازین قرن دوازدهم، به 400 ، 2تن بستانجی رسید.شرکت بستانجیها در بعضی از جنبشهای عصیانگرانه و شورشها موجب سلب اعتماد سلاطین از آنها شد و به‌همین دلیل سلطان احمد سوم تشکیلات آنان را دگرگون ساخت. پس از برچیده شدن مرکز بستانجیها و جایگزینی تشکیلات «عساکر منصوره»، اداره و حفظ امنیت محلهایی که در اختیار بستانجیها بود به افراد این سپاه واگذار، و خدمات بستانجیها به باغبانی و نگهبانی منحصر شد. از محرم 1242، بستانجیها نیز در نظام جدید جای داده شدند.طبق این قانون جدید، 500 ، 1تن از میان بستانجیها برگزیده شدند و زیر فرمان یک «مین‌باشی» ] فرمانده هزار نفر [ سپاه ویژه‌ای تشکیل دادند و محافظت قصر و حوالی آن را برعهده گرفتند. در واقع، این تشکیلات نخستین هستة سپاه نگهبان به‌نام «خاصه عسکری» ] سپاه ویژه [ به‌شمار می‌آید.منابع: اندرونی آتا، تاریخ ، ج1؛ ایوب افندی، قانوننامه (کتابخانة شخصی)؛ باش وکالت آرشیوی، امیری تصنیفی ، ش954 ، 14 (سندی مربوط به زمان سلطان مصطفی دوم)؛ همو، دولاب 3 ، صندوق92 (قانون مربوط به نظام اجاق بستانجی)؛ همو، دولاب وثیقه‌لری (تقریرات حاسب افندی، ناظر بستانیانِ خاصّه و بستانجی‌باشی عثمان خیری آقا دربارة نظام اجاق بستانجی)؛ همو، غلمان عجمیان معاش اجماللری ؛ همو، کامل تصنیفی (دفتر اهل صنعت)؛ محمد راشد، تاریخ ، ج3، ص85ـ 89؛ صبحی، تاریخ ؛ «قانوننامة آل‌عثمان»، چاپ عارف‌بیگ، تاریخ عثمانی انجمنی مجموعه‌سی ، ضمیمة2؛ احمد لطفی، تاریخ ، ج1، ص200؛ مصطفی نعیما، تاریخ ، ج4، ص386؛Chalcondyle, Hist. gإnإrale des Turcs , Paris 1662 (بخش مربوط به تشکیلات) ; A. Ollivier, Vogage dans l’Empire ottoman' 1801, I, fasc. 4; Rycault, Hist. de l'إtat prإsent de l’Empire ottoman , Fr. Trans., 1661; M. Thإvenot, Relation d’un voyage fait au Levant , 1663, 114; Le voyage de M. D’Aramon , ed. Schefer, Paris 1887, 39.
