زيتون(۲)،

معرف

روستاى سليمانلى كنونى، شهرى در استان مرعش*/ قهرمان مرعش در جنوب‌شرقى آناطولى.
متن

زيتون(۲)، روستاى سليمانلی]  كنونى، شهرى در استان مرعش*/ قهرمان مرعش در جنوب‌شرقى آناطولى. شهر زيتون بين رودهاى جيحان* و گوكسون[۲]  در شمال‌غربى شهر مرعش و در دو سوى درّه رود زيتون واقع بوده و اين رود شهر را به دو بخش عليا و سفلا تقسيم مى‌كرده‌است (جودت‌پاشا[۳] ، ص۱۲۰؛ ايلتر[۴] ، ص ۶۵؛ باغچه‌جى[۵] ، ص ۱۲۴ـ۱۲۵). ارمنيان ساكن اين شهر، آنجا را زتئون[۶]  يا اولنيا[۷]  مى‌ناميدند (آقاسى و پادماگريان، ص۱۳۰؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). بنابر برخى منابع، سبب ناميده‌شدن اين شهر به زيتون، وجود باغهاى زيتون در اطراف اين شهر بوده‌است (Ä على جواد، ج ۲، ص ۴۲۵؛ سامى، ذيل مادّه).

گويا اسلاف ارمنيان زيتون در ۴۵۶/ ۱۰۶۴ در دوره حكومت روم شرقى، پس از آنكه سلجوقيان شهر آنى[۸]  (پايتخت

ارمنستان قديم) را تسخير كردند از آنجا به زيتون كوچيده بودند (آقاسى و پادماگريان، همانجا؛ ايلتر، ص ۶۶). زيتون تا  ۹۲۱ ابتدا جزو قلمرو سلجوقيان روم و سپس در اختيار اميرنشين ذوالقدريۀ آناطولى بود و با فتح اين اميرنشين در ۹۲۱ در قلمرو عثمانى قرار گرفت (Ä لطفى‌پاشا، ص ۲۳۹ـ۲۴۰) و ازآن‌پس، از توابع ايالت ذوالقدر/ ذوالقدريه* شد. در ۱۲۸۳ با تشكيل قضاى زيتون در سنجاق مرعش، از سنجاقهاى ولايت حلب و قصبۀاين قضا شد (Ä خورچ[۹] ، ص ۳۳ـ۳۶؛ كيسنجلى[۱۰] ، ص ۲۹؛ نیزÄ  سزن[۱۱] ، ص ۵۳۷). قضاى زيتون (با مركزيت قصبه زيتون) درحدود پنجاه كيلومترى شمال‌غربى شهر مرعش قرار داشت. اين قضا از شمال به قضاى اَلبِستان، از شرق به قضاى مرعش،از جنوب به قضاى آندرين، و از غرب به سنجاق قوزان ازولايت ادنه/ آدانا[۱۲] ، محدود مى‌شد (على جواد، ج ۱، ص ۱۱، ج ۲، ص ۴۲۵).

زيتون در ناحيه‌اى كوهستانى و سنگلاخى واقع شده‌است. دو ريزابۀ تكيرسو در مغرب و خرماسويى در مشرق قضاى زيتون در حوضۀ آبگير رود جيحان جارى‌اند (على جواد، ج ۲، ص ۴۲۵؛ سامى، همانجا). كوهستانى و سنگلاخى‌بودن ناحيه‌اى كه زيتون در آن واقع بود و درنتيجه عدم امكان كشاورزى در آنجا و همچنين وجود معادن زياد سنگ آهن در اطراف زيتون و دو معدن سنگ آهن در درون شهر همواره موجب شده بود كه ساكنان آنجا بيشتر به كار در معادن و آهنگرى بپردازند (باغچه‌جى، ص ۱۲۶؛ نيز Ä على جواد؛ سامى، همانجاها).

زيتون به‌سبب شورشهاى پى‌درپى اهالى آنجا، به‌ويژه ارمنيها، عليه دولت عثمانى مشهور بود. اين شهر از ۹۵۲ تا حدود چهار قرن پس از آن، دستخوش ۵۷ شورش شد. نخستين علت بروز اين شورشها را ظلم اهالى ترک آن نواحى به ارمنيان دانسته‌اند (Ä سامى، همانجا؛ ارمنى قوميته‌لرينک امال و حركات اختلاليه‌سى، ص ۱۸، ۲۰، ۲۲).

اهالى زيتون در اعتراض به ماليات سنگينى كه به دولت عثمانى مى‌پرداختند، در ۹۵۲ شورش كردند و به‌مرور كوشيدند تا با استفاده از موقعيت كوهستانى و دشوار منطقه سكونتشان، در آنجا نظام فئودالى ايجاد كنند. بدين‌سان چهار حكمران با عنوان ايشخان[۱۳]  بر چهار محله زيتون استيلا يافتند كه خودسرانه از روستاهاى مسلمان‌نشين مجاور ماليات مى‌گرفتند (جودت‌پاشا، ص ۱۲۰ـ۱۲۱؛ ارمنى قوميته لرينک امال و حركات اختلاليه‌سى، ص ۱۸ـ۱۹؛ باغچه‌جى، ص ۱۲۵). از آنجا كه ارمنيان زيتون بسيار فقير بودند، مراد چهارم (حك  : ۱۰۳۲ـ۱۰۵۰) ماليات ايشان را به سالانه پانزده‌هزار قروش تقليل داد. او دستور داده بود كه حتى در دوره حكمرانان بعدى، مأموران عثمانى در داخل قصبۀ زيتون حضور نداشته باشند، اما از حدود ۱۱۹۴ اين قانون ديگر اجرا نشد (ايلتر، ص ۱۶ـ۱۹، ۸۵ـ۸۶، براى ترجمۀ متن فرمان به تركىÄ همان، ص ۸۶).

 

چشم‌اندازى از روستاى سليمانلى

 ازاين‌رو، در ۱۱۹۶ ارمنيان دوباره شورش كردند و از آن پس، در سالهاى ۱۲۰۰، ۱۲۲۳، ۱۲۳۳، ۱۲۴۰، ۱۲۴۷ و ۱۲۵۸ به شورشهايشان ادامه دادند. اين شورشها كه ابتدا ماهيتى مخالفت‌آميز با سياستهاى مالياتى عثمانيها داشت، با غارت روستاهاى ترك‌نشين و مسلمان تابع قضاى زيتون رنگ فرقه‌اى و دينى به خود گرفت؛ به‌طورى‌كه در ۱۲۶۶، تركهاى مسلمان ساكن روستاهاى تابع قضاى زيتون به‌اجبار خانه‌هايشان را ترک كردند و به نواحى دور از آنجا كوچيدند. اين شورشها در دوران پس از انقلاب كبير فرانسه (۱۲۰۳/۱۷۸۹) و رواج انديشه ملّى‌گرايى و فعاليت گسترده هيئتهاى ارمنى به همراهى اروپاييان، به‌ويژه فرانسويان و انگليسيهاى اشغالگر آن نواحى، از نيمه دوم قرن سيزدهم/ نوزدهم، ماهيتى كاملاً سياسى يافت. به‌طورى‌كه در شورش ۱۲۸۲، تلاش براى استقلال زيتون آشكارتر شد (ارمنى قوميته لرينك امال و حركات اختلاليه‌سى، ص ۱۹ـ۲۲؛ ايلتر، ص ۹۳، ۱۸۵). از مهم‌ترين شورشهاى سالهاى بعد، شورش ۱۳۱۳/ ۱۸۹۵ بود كه در آن، ارمنيان خارج از زيتون و حتى خارج از قلمرو عثمانى نيز مشاركت داشتند و شورشيان را با ارسال اعانه يارى كردند. در پى آن، ارمنيان استرحام‌نامه‌اى با امضاى «هفتادهزار ارمنى قهرمان» براى ناپلئون سوم فرستادند و از او براى كسب استقلال زيتون يارى خواستند كه به نتيجه نرسيد. درنهايت، نيروهاى عثمانى با لشكركشى به زيتون آنجا را محاصره كردند كه با ميانجيگرى دولتهاى اروپايى صلح برقرار شد و شورشيان تسليم شدند(باغچه‌جى، ص ۱۲۳، ۱۴۷). بدين‌سان در اين سال نظام فئودالى زيتون برچيده شد و نفوذ ايشخانها پايان گرفت (ارمنى قوميته‌لرينک امال و حركات اختلاليه‌سى، ص ۱۸ـ۱۹، ۲۱).

معروف‌ترين شورش در زيتون، شورش ۱۳۳۳/ ۱۹۱۵ و وقايع متعاقب آن بود. گفته شده كه شورش ارمنيان در مخالفت با نظام سربازگيرى عثمانى بوده (Ä ارمنى قوميته‌لرينک امال و حركات اختلاليه‌سى، ص ۱۶۱ـ۱۶۲)، اما براساس اسناد دوره عثمانى، درواقع دولت عثمانى به بهانه سرپيچى ارمنيان از پيوستن به ارتش عثمانى براى جنگ بالكان، قصد داشته‌است ارمنيان را به‌طور كامل ازميان بردارد؛ زيرا آنان نيروى بالقوه‌اى در ايجاد استقلال و تشكيل حكومت ارمنى بودند و نهايتاًعامل فروپاشى عثمانيان محسوب مى‌شدند (Ä آكچام[۱۴] ، ص ۱۳۳ـ۱۳۹؛ گويونچ[۱۵] ، ص۲۰). دولت عثمانى نيروهايى تحت فرماندهى سليمان‌بيگ را مأمور سركوب اين شورش كرد. در پى سركوب ارمنيان زيتون، بخشى از آنان به قونيه و بخش ديگر به اورفه (رها)، حلب و ديرالزور تبعيد شدند (ارمنى قوميته‌لرينک امال و حركات اختلاليه‌سى، ص ۱۶۴؛ ايلتر، ص ۱۸۳ـ۱۸۴؛ آقاسى و پادماگريان، ص ۲۹۹؛ رائين، ص ۹۶ـ۱۰۰)، اما سليمان‌بيگ در اثناى اين عمليات در ربيع‌الاول ۱۳۳۳/ فوريه ۱۹۱۵ كشته شد و به فرمان محمد پنجم، در ۲ رجب ۱۳۳۳/ ۱۶ مه ۱۹۱۵ نام زيتون به افتخار سليمان‌بيگ به سليمانلى تغيير كرد. جسد سليمان‌بيگ به‌همراه عده‌اى ديگر بر فراز تپه‌اى مشرف به روستاى سليمانلى (زيتون) به‌خاك سپرده شد. اين محل بعدها با نام مزار شهدا[۱۶]  بازسازى شد (دوغان[۱۷] ، ص ۵۲۸). مداخلۀ دولتهاى اروپايى، به‌ويژه فرانسه، در شكل‌گيرى اين شورشهاى اخير تأثير داشت (ارمنى قوميته‌لرينک امال و حركات اختلاليه‌سى، همانجا؛ ايلتر، ص۱۰۰؛ باغچه‌جى، ص ۱۲۳). شورشهاى زيتون سرانجام در ۱۳۰۰ش/ ۱۹۲۱ پايان گرفت (ايلتر، ص ۸۱؛ رائين، ص ۱۰۴ـ ۱۰۵، ۱۱۰).

جمعيت زيتون در ۹۲۹ تقريبآ  ۳,۷۰۰ تن و در ۹۷۱ حدو۳,۴۵۰ تن بود. آنان سالانه ۵۱,۶۰۹ آقچه ماليات به دولت عثمانى پرداخت مى‌كردند (ايلتر، ص ۷۵). جمعيت زيتون در سالهاى ميانى قرن دوازدهم به پنج‌هزار تن رسيد كه مشتمل‌بر اقوام ترک، كرد و اقليت ارمنى بود. در آن سالها جمعيت قضاى زيتون، شامل قصبۀ زيتون و ۲۸ قريه آن،۲۴,۰۰۰ تن بود كه بيشتر مسلمان بودند (Ä سامى، همانجا). جمعيت زيتون دوقرن‌ونيم بعد (ح ۱۳۱۳)، به هفده‌هزار تن رسيد كه از ميان آنان  ۸,۷۰۰ تن ارمنيان گرگورى، سيصد تن كاتوليک و پروتستان و هشت‌هزار تن نيز مسلمان بودند. در ۱۳۳۲/ ۱۹۱۴، جمعيت زيتون  ۱۸,۱۱۹ تن بود (ايلتر، ص ۷۹ـ۸۰).

امروزه روستاى سليمانلى تنها نشان باقيمانده از زيتون است و بنابر آمار ۱۳۹۱ش/ ۲۰۱۲، جمعيت آن ۶۸۹ تن بوده‌است (كويوموزنت[۱۸] ، ۲۰۱۵).

منابع : گيورگيس آقاسى و الكساندر پادماگريان، تاريخ اجتماعى و سياسى ارامنه: آرمناكان، هونچاكيان و داشناكسوتيون، تهران ۱۳۵۲ش؛ ارمنى قوميته‌لرينک امال و حركات اختلاليه‌سى: اعلان مشروطيتدن اول و صوكره، استانبول ۱۳۳۲؛ اسماعيل رائين، قتل‌عام ارمنيان در دوران سلاطين آل‌عثمان، تهران ۱۳۵۷ش؛ سامى؛ على جواد، ممالک عثمانيه‌نک تاريخ و جغرافيا لغاتى، استانبول ۱۳۱۳ـ۱۳۱۷؛ احمدلطفى‌بن عبدالمعين لطفى‌پاشا، تواريخ آل‌عثمان، استانبول ۱۳۴۱؛

Taner Akcam, Ermeni meselesi hallolunmuítur: Osmanli belgelerine gÎre savaí yillarinda Ermenilere yÎnelik politikalar, I­stanbul ۲۰۰۸; Yahya Bag§ceci, "۱۸۹۵ Zeytun Ermeni isyanâ", Turkish studies, vol.۳, no.۲ (spring ۲۰۰۸); Ahmed Cevdet Paía, Tezaªkir, ed. Cavid Baysun, Ankara ۱۹۸۶; Orhan Dog§an, "Zeytun (SÏleymanlâ) Ermenileri tarafândan íehit edilen Osmanlâ askerleri", Gaziantep Ûniversitesi sosyal bilimler dergisi, vol.۱۰, no.۱ (۲۰۱۱); EI۲,
s.v. "Zaytu
¦n" (by E. Honigmann); Nejat GÎyÏnµ, TÏrkler ve Ermeniler, ed. Kemal Cicek, Ankara ۲۰۰۵; Ramazan Hurc, "۲۳۳ noluí er'iye siciline gÎre kahramanmaraí'ân sosyo-ekonomik ve kÏltÏrel yapâsâ (۱۲۹۲-۱۲۹۵/ ۱۸۷۶- ۱۸۷۸)", doctora tezi, Erciyes Ûniversitesi Sosyal Bilimler EnstitÏsÏ, ۱۹۹۵; Erdal Ilter, Ermeni meselesi'nin perspektifi ve ZeytÃn isyÀnlari: ۱۷۸۰-۱۹۱۵, Ankara ۱۹۹۵; Resul Kesenceli, "۲۳۱ numaralâ Maraí íer'iye sicili H.۱۳۱۵/ M. ۱۸۹۷-۱۸۹۸:   deg§erlendirme ve transkripsion", yuksek lisans tezi,  kahramanmaras  Sutcu  Imam Universitiesi Sosyal Bilimler   Eilimler  Enstitusu, ۱۹۹۶;  KOYUMUZNET,  ۲۰۱۵. Retrieved  Jan.  ۲, ۲۰۱۶, from  www.koyumuz.net/  k-۲۲۲۳۴-kahramanmaras-Merkez Suleymali, Tahir Sezen, Osmanli yer adlari, Ankara ۲۰۰۶, Mark Sykes, Dar-ul-Islam: a record of a journey through ten of the Asiatic provinces of Turkry, London ۱۹۰۴.

/ سجاد حسينى /



 

 

نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد 22
تاریخ 1396
وضعیت چاپ
  • چاپ شده