شوّال

معرف

دهمين ماه سال در گاه‌شمارى هجرى قمرى
متن

شوّال، دهمين ماه سال در گاهشمارى هجرى قمرى. نام اين ماه برگرفته از ريشۀ «ش و ل» به معناى ارتفاعگرفتن و بلندشدن است ( ابنمنظور، ذيل «شَوَلَ»). بهنظر مىرسد در دورهاى نزديك به ظهور اسلام اين ماه در فصل تابستان قرار داشت و طبعاً ارتفاع خورشيد از افق زياد بود (براى چگونگى قرارگرفتن تقريبى ماههاى سال در فصول در گاهشمارى عرب پيش از اسلام نسىء*). بر اين اساس، در وجه تسميۀ اين ماه آمدهاست اين ماه شوّال ناميده شده چون در آن، شتران دم خود را از شدت گرما بلند مىكنند يا اينكه به دنبال جفت مىگردند (عرفان محمد حمّور، ج ۱، ص ۵۷۹، ۵۸۱، كه اين ماه را برابر ماه تابستانى تموز در گاهشمارى سريانى دانستهاست). به نوشتۀ مظفربن محمدقاسم گنابادى (باب ۲، ص ۱۲)، در اين ماه مردم عرب به صيد مىپرداختند. پس از ظهور اسلام، قرارگيرى اين ماه پس از ماه رمضان (كه مورد تكريم و موعد روزهدارى است) و نيز عيد فطر در نخستين روز اين ماه، وجه تسميهاى مرتبط با مفاهيم اسلامى براى ماه شوّال تعريف شد. بر اين اساس، اين ماه بهسبب اينكه گناهان مؤمنان در آن مرتفع مىگردد، شوّال ناميده شدهاست (ابنطاووس، ج ۲، ص ۱۴؛ طُرَيْحى، ذيل «شَوَلَ»؛ جزايرى، ج ۲، ص ۱۴۳؛ براى گزارشى كلى دربارۀ صورتهاى گوناگون ريشهشناسى نام اين ماه غلام ثعلب، ص۲۵۰؛ عرفان محمد حمّور، ج ۱، ص ۵۷۹ـ۵۸۱). شوّال به صورتهاى شواويل، شواول و شوالات جمع بسته شدهاست (غلام ثعلب، همانجا). با توجه به وجود فرهنگهاى مختلف در شبهجزيرۀ عربستان پيش از اسلام، نامهاى گوناگونى براى اين ماه نزد عرب وجود داشت؛ ازجمله واغِل ( ابوريحان بيرونى، ۱۹۲۳، ص ۶۱)، وَغل (همان، ص ۶۲)، دابر (همان، ص ۶۳)، وَعِل (قَلقَشَندى، ج ۲، ص ۳۷۹؛ نيز جوادعلى، ج ۸، ص ۴۵۵)، بُرَك (مسعودى، ج ۲، ص ۳۴۹) و عاذل (غلام ثعلب، ص ۲۵۴). در گاهشمارى هجرى قمرىِ قراردادى طول ماه شوّال ۲۹ روز بودهاست ( بَتّانى، ج ۳، ص۱۰۰؛ ابوريحان بيرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۲۲۹)، اما براساس رؤيت هلال در مناطق مختلف، طول ماه شوّال ۳۰ روز نيز محاسبه مىشدهاست (براى نمونه از شوّالهاى سىروزه تقويم فارسى سنه ۱۲۷۱ هجرى شمسى، ص ۱۱؛ سالنماى فارسى بارسئيل سنه ۱۳۷۷، ص ۲۹؛ براى گزارش تفصيلى در اين زمينه رؤيت هلال*، بخش ۲: در نجوم دورۀ اسلامى).


در تاريخ اسلام، رويدادهايى در ماه شوّال رخ دادهاست. عيد فطر* همواره مهمترين روز اين ماه بودهاست. غزوه احد و وفات ابوطالب (عموى پيامبر صلىاللّهعليهوآلهوسلم) در اين ماه رخ دادهاست ( ابوريحان بيرونى، ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۲۵۷؛ گرديزى، ص ۲۱۱). به نوشتۀ مؤلف ناشناس الفوايد الغرر (گ ۸۳ ر)، يونس پيامبر در بيستم شوّال وارد شكم ماهى شد. همچنين، يكى از روزهاى يادشده براى ردالشمس* هفدهم شوّال است (جزايرى، همانجا). افزونبراين، واقعۀ تخريب قبور بقيع، كه به يومالهَدم معروف است، در ۸ شوّال ۱۳۴۴/ ۳۱ فروردين ۱۳۰۵ رخ دادهاست ( «هشتم شوالالمكرم : يومالهدم»، ص ۵۴ـ۵۵). اگرچه براساس شواهد بسيار، مباهله (نفرينكردن يكديگر و درخواست نزول عذاب بر گروه باطل) مسيحيان نَجران با پيامبر اسلام در ۲۴ ذيحجه ( ذيحجه*، بخش ۲: مباحث قرآنى و حديثى و فقهى) بودهاست، ابوريحان بيرونى (همانجا) و گرديزى (همانجا)، روز مباهله* را چهارم شوّال دانستهاند. به نوشتۀ جزايرى (همانجا)، ايامالعجوز نيز در ماه شوّال است، اما چنين مطلبى در ديگر منابع نيامدهاست ( بردالعجوز*). بنابر الفوايدالغرر (گ ۸۳پ)، روز دوم ماه شوّال روز نحسى است. براى اين ماه مواردى در احكام نجوم ذكر شدهاست؛ چند بازار در دورۀ جاهليت در اين ماه برپا مىشد ( حسنبن بهلول، ص ۲۳۱ـ۲۳۲).


بسيارى از مفسران قرآن در تفسير آيۀ ۱۹۷ سورۀ بقره، كه به «اَشهَرٌ مَعلوماتٌ» اشاره مىكند، ماههاى شوّال، ذيقعده و ده روز از ماه ذيحجه را زمان دقيق و اصلى برپايى مناسك حج دانستهاند ( ابنقُتَيبه، ص ۷۲؛ طبرى، ج ۴، ص ۱۱۴ـ۱۲۱؛ بيهقى، ص ۸۸؛ طوسى، ج ۲، ص ۱۶۲ـ۱۶۳) كه اين موضوع نيز به چگونگى محاسبۀ زمان اصلى مناسك حج براساس نسىء، در سالهاى نزديك به ظهور اسلام بازمىگردد. همچنين، شش روز روزهدارى در ماه شوّال، بلافاصله بعد از عيد فطر، مورد توجه برخى فقها بودهاست ( بيهقى، ص ۸۷ـ۸۸؛ مجلسى، ج ۹۳، ص ۲۶۱؛ نورى، ج ۷، ص ۵۰۷ـ۵۰۹؛ براى گزارش تفصيلى درباره اين روزهها و بحثهاى احاديث تأييدكننده آن ابنقُطلوبُغا، ص ۳۳ـ۵۱). براساس برخى روايات، ازدواجكردن در ماه شوّال كراهت داشتهاست ( كلينى، ج ۵، ص ۵۶۳؛ قلقشندى، ج ۲، ص ۳۷۶؛ طريحى؛ جزايرى، همانجاها؛ مجلسى، ج ۲۲، ص ۲۴۴؛ براى احاديثى درباره كراهتنداشتن ازدواج در ماه شوّال حرّعاملى، ج ۲، ص ۲۳۹ـ۲۴۰). ناظر به قرارگرفتن عيد فطر در ابتداى اين ماه و دعاهاى خاصى كه براى ورود به اين ماه درنظر گرفته شده، اين ماه تكريم شدهاست (براى متن ادعيه ماه شوّال ابنطاووس، ج ۲، ص ۱۶؛ براى گزارش تفصيلى نمازها و ادعيه ماه شوّال كفعمى، ص ۳۲۹ـ۳۳۷).


در ادب فارسى نيز به ماه شوّال اشاره شدهاست؛ ازجمله قرارگرفتن عيد فطر در روز نخست اين ماه ( اميرمعزّى، ص ۴۴۲، بيت ۱۰۴۰۴، ص ۴۴۴، بيت ۱۰۴۴۷؛ سيف فرغانى، ج ۲، ص ۲۰۹، بيت ۹؛ وحشى بافقى، ص۴۹۰، بيت ۵)، خوشيمنبودن غُرۀ شوّال، برعكس سَلخ صفر (وحشى بافقى، ص ۴۹۱، بيت ۸) و تازهشدن دين مردم در ماه شوّال (عنصرى، ص ۱۷۹، بيت ۵؛ براى نمونههاى ديگر در ادب فارسى فرخى سيستانى، ص ۳۷، بيت ۷۳۷، ص۱۵۰، بيت ۲۹۸۱، ص ۲۲۱، بيت ۴۴۰۸؛ اوحدى، ص۹۰، بيت ۱۸۶۰).


منابع : ابنطاووس، اقبالالاعمال، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ۱۴۱۴ـ۱۴۱۵؛ ابنقُتَيبه، تفسير غريبالقرآن، شرح و مراجعة ابراهيم محمدرمضان، بيروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ ابنقُطلوبُغا، تحريرالاقوال فى صومالستّ من شوال، چاپ عبدالستار ابوغده، بيروت ۱۴۲۲/۲۰۰۱؛ ابنمنظور؛ ابوريحان بيرونى، الآثار الباقية عن القرون الخالية، چاپ ادوارد زاخاو، لايپزيگ ۱۹۲۳؛ همو، كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم، چاپ جلالالدين همائى، تهران ۱۳۶۲ش؛ همو، كتاب القانون المسعودى، حيدرآباد، دكن ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶؛ محمدبن عبدالملك اميرمعزّى، ديوان، چاپ عباس اقبال آشتيانى، تهران ۱۳۱۸ش؛ ركنالدين اوحدى، كليات اوحدى اصفهانى، معروف به مراغى، چاپ سعيد نفيسى، تهران ۱۳۴۰ش؛ محمدبن جابر بَتّانى، كتاب الزيج الصابى، اعتنى بطبعه و تصحيحه و ترجمه الى اللغة اللاتينية و علّق حواشيه كارلو آلفونسو نالينو، رم ۱۸۹۹ـ۱۹۰۷، چاپ افست هيلدسهايم ۱۹۷۷؛ احمدبن حسين بيهقى، كتاب فضائلالاوقات، چاپ خلاف محمود عبدالسميع، بيروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷؛ تقويم فارسى سنه ۱۲۷۱ هجرى شمسى مطابق بيستم شعبان سال ۱۳۰۹ هجرى قمرى، استخراج محمود منجمباشى، چاپ سنگى تهران ] ۱۳۰۸[؛ نعمتاللّهبن عبداللّه جزايرى، الانوار النعمانية، بيروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ جوادعلى، المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام، بغداد ۱۴۱۳/۱۹۹۳؛ حرّعاملى؛ حسنبن بهلول، كتاب الدلائل، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه سليمانيه استانبول، مجموعه حكيماوغلى، ش ۵۷۲، فرانكفورت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ سالنماى فارسى بارسئيل سنه ۱۳۷۷، نوروز، روز شنبه بيستودوم ماه ذيقعدةالحرام سنه  ۱۴۱۸، استخراج عباس مصباحزاده، تهران ]۱۳۷۶ش[؛ محمد سيف فرغانى، ديوان، چاپ ذبيحاللّه صفا، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۴ش؛ طبرى، جامع؛ فخرالدينبن محمد طُرَيْحى، مجمعالبحرين، چاپ احمد حسينى، تهران ۱۳۶۲ش؛ طوسى؛ عرفان محمد حمّور، مواسم العرب: المواسم الثقافية و التجارية و الدينية و الطبيعية، بيروت ۱۴۲۷/۲۰۰۶؛ حسنبن احمد عنصرى، ديوان، چاپ محمد دبيرسياقى، تهران ۱۳۶۳ش؛ محمدبن عبدالواحد غلام ثعلب، كتاب يوم و ليلة فى اللغة و الغريب، چاپ محمد جبار معيبد، در مجلة معهد المخطوطات العربية، ج ۲۴، ش ۲ (ذيحجه ۱۳۹۸)؛ علىبن جولوغ فرخى سيستانى، ديوان، چاپ محمد دبيرسياقى، تهران ۱۳۷۱ش؛ الفوايد الغرر و الفرايد الدرر، از مؤلفى ناشناس، نسخه خطى كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران، ش ۶۶۷۴؛ قَلقَشَندى؛ ابراهيمبن على كفعمى، البلد الامين و الدرع الحصين، چاپ علاءالدين اعلمى، بيروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷؛ كلينى (بيروت)؛ عبدالحىبن ضحاك گرديزى، زينالاخبار، چاپ عبدالحى حبيبى، چاپ افست تهران ۱۳۴۷ش؛ مظفربن محمدقاسم گنابادى، شرح بيست باب ملامظفر (درباره رساله بيست باب در معرفت تقويم اثر عبدالعلىبن محمد بيرجندى)، چاپ سنگى ]بىجا[ ۱۲۷۶؛ مجلسى؛ مسعودى، مروج (بيروت)؛ حسينبن محمدتقى نورى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، قم ۱۴۰۷ـ۱۴۰۸؛ كمالالدين وحشى بافقى، ديوان، چاپ حسين آذران (نخعى)، تهران ۱۳۸۰ش؛ «هشتم شوال المكرم : يومالهدم»، مبلغان، ش ۲۲۸ (خرداد و تير ۱۳۹۷).


/ فريد قاسملو /

نظر شما
مولفان
فرید قاسملو ,
گروه
تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد 27
تاریخ 1398
وضعیت چاپ
  • چاپ شده