سازمان کشور های عرب صادر کننده نفت (او آ پک)

معرف

سازمان تقويت همكاريهاى نفتى بين كشورهاى عربى.
متن

سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت (اوآپك)، سازمان تقويت همكاريهاى نفتى بين كشورهاى عربى. پس از تأسيس سازمان كشورهاى صادركننده نفت (اوپك)* در ۱۳۳۹ش/۱۹۶۰، برخى از كشورهاى عربى درصدد تأسيس سازمان مشابهى براى كشورهاى عرب برآمدند كه هدف از آن بهرهگيرى مؤثرتر از نفت بهعنوان ابزار سياسى در منازعه اعراب و اسرائيل، توسعه همكاريهاى نفتى ميان كشورهاى عضو، اتخاذ سياستهاى مناسب نفتى در بازار جهانى و دفاع از حقوق نفتى اعضا بود. در ۱۳۴۶ش/۱۹۶۷ فيصلبن عبدالعزيز*، پادشاه عربستان سعودى، بهمنظور تشكيل سازمانى متشكل از كشورهاى عرب صادركننده نفت، به ليبى و كويت طرحى عرضه كرد، كه پس از مطالعه و بررسيهاى بيشتر با آن طرح موافقت شد. در ۱۹ دى ۱۳۴۶/۹ ژانويه ۱۹۶۸ سه كشور عربستان سعودى، ليبى و كويت موافقتنامه تأسيس سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت[۱] (منظمة الاقطار العربية المصدرة للبترول) يا بهاختصار اوآپك را در بيروت امضا كردند (فارسى[۲] ، ص۵۰ـ۵۷؛ فرشادگهر، ص ۴۱ـ۴۲؛ صفاء جمالالدين، ص ۱۵۹) و كويت نيز بهعنوان مقرّ سازمان انتخاب شد. بهپيشنهاد احمد زكى يمانى، وزير نفت عربستان سعودى، هريك از كشورهاى عرب صادركننده نفت، درصورت تمايل مىتوانستند عضو سازمان شوند؛ درنتيجه، امارات متحده عربى، الجزاير، بحرين و قطر در اجلاس ۳ خرداد ۱۳۴۹/۲۴ مه ۱۹۷۰، عراق و سوريه در ۱۳۵۱ش/۱۹۷۲، مصر در ۱۳۵۲ش/۱۹۷۳ و تونس در ۱۳۶۱ش/۱۹۸۲ به اوآپك پيوستند. تونس در ۱۳۶۵ش/۱۹۸۶ از سازمان جدا شد، چون بهدلايل اقتصادى عضويت در اوآپك را به سود خود نمىديد (سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶؛ شوادرن[۳] ، ص ۲۵). با حمله عراق به كويت در ۱۳۶۹ش/۱۹۹۰، مقرّ سازمان اوآپك به طور موقت به مصر انتقال يافت، و در ۱۳۷۳ش/۱۹۹۴ مقرّ آن به كويت بازگردانده شد (>كتاب سال جهان اروپا ۱۹۹۹<[۴] ، ج ۱، ص ۲۴۱). اوآپك سه هدف مشخص داشت كه عبارت بودند از: ۱) اجراى طرحهاى مشتركى كه سرمايهگذارى اقتصادى براى كشورهاى عضو را گسترش دهد و درنتيجه وابستگى به نفت بهعنوان منبع درآمد اصلى كاهش يابد و از زوال تدريجى منابع نفتى كشورهاى عضو جلوگيرى كند؛ ۲) در نظر گرفتن حقوق مشروع مصرفكنندگان و اطمينان بخشيدن به آنها براى عرضه عادلانه و عقلايى نفت در بازار و ۳) توسعه و ارتقاى صنايع نفتى در عرصه بينالمللى از طريق فراهم آوردن شرايط مناسب، امكانات، سرمايه و تجارب در بين كشورهاى عضو (فارسى، ص ۵۱ـ۶۰؛ صفاء جمالالدين، همانجا).


ساختار.


 ۱) شوراى وزيران[۵] (مجلسالوزراء)، عالىترين مرجع سازمان كه مسئول تدوين سياستهاى كلان سازمان و نظارت بر اجراى اين سياستها و تصويب دستورالعملهاى آن است. وظيفه شوراى وزيران تصميمگيرى درباره درخواست عضويت كشورها و دعوت از كشورهاى صادركننده نفت (اوپك) براى حضور در اجلاسهاى اين سازمان، ارائه توصيهها و راهنمايى درباره سياستهاى كلان سازمان، تأييد طرحهاى ارائهشده در ساير بخشهاى سازمان، صدور اصلاحيههاى ضرورى و افزودن متمم به قوانين سازمان، تصويب طرحبودجه سالانه دبيركل و تأييد دخلوخرجهاى سال مالى و تعيين دبيركل و معاونان دبيركل. اين شورا از وزراى نفت يا مقامات همتراز كشورهاى عضو تشكيل شدهاست. رياست شورا بهصورت چرخشى و براساس حروف الفبا هر سال بهعهده يكى از كشورهاى عضو قرار مىگيرد. شوراى وزيران حداقل هر دو سال يكبار جلسه تشكيل مىدهد (سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶؛ >كتاب سال جهان اروپا ۱۹۹۹<، همانجا).


 ۲) دفتر اجرايى[۶] ، كه براى كمك به شوراى وزيران در اداره امور سازمان تشكيل شدهاست و وظايف آن عبارتاند از: آماده كردن دستور كار شورا، تصويب و درصورت ضرورت اصلاح مقررات مربوط به كارمندان دبيرخانه، بررسى و تصويب طرح بودجه سالانه كه دبيركل آن را تهيه و به شورا عرضه مىكند و نيز ارائه پيشنهاد به شوراى وزيران براى ارتقاى عملكرد سازمان. دفتر اجرايى از هر يك از كشورهاى عضو يك نماينده دارد و هر سال يكى از اين كشورها، بهصورت ادوارى رياست آن را برعهده مىگيرد (سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶).


 ۳) دبيركل[۷] ، كه سخنگوى رسمى و نماينده قانونى سازمان است و در برابر شوراى وزيران پاسخگو مىباشد. دبيركل همچنين سرپرست دبيرخانه است و بر فعاليتهاى آن نظارت مىكند (همانجا). دبيرخانه شامل دفتر دبيركل[۸] (مكتب امينعام) و مركز عربى مطالعات انرژى[۹] (المركز العربى لدراسات الطاقه) است (همانجا؛ >كتاب سال جهان اروپا ۱۹۹۹<، همانجا). مركز عربى مطالعات انرژى در ۱۳۶۱ش/۱۹۸۲ از دو اداره امور فنى[۱۰] و اداره امور اقتصادى[۱۱] تشكيل شد. اداره امور فنى، توسعه صنايع نفتى در كشورهاى عربى و در سطح بينالمللى و نظارت بر اجراى آن را برعهده دارد و اجلاسها، كارگاههاى آموزشى و همانديشيهاى سازمان اوآپك را سازماندهى مىكند (سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶). اداره امور اقتصادى نيز مسئول انجامدادن تحقيقات و مطالعات مربوط به انرژى در كشورهاى عضو و نيز در سراسر جهان است. اين اداره در انتشار نشريه ادوارى سازمان اوآپك مشاركت دارد و براى بانك اطلاعاتى سازمان اطلاعات جمعآورى مىكند. وظيفه ديگر آن برقرارى مناسبات اقتصادى گسترده با نهادهاى منطقهاى و بينالمللى و مشاركت در برگزارى همانديشيها (سمينارها) و اجلاسهاى اوآپك است (همانجا). اداره اطلاعات و كتابخانه[۱۲] ، امور ادارى و مالى[۱۳] و ديوان قضائى[۱۴] ديگر بخشهاى مهم اين سازماناند (همانجا). تأسيس شركتهاى نفتى، مهمترين دستاورد همكاريهاى نفتى ميان كشورهاى عربى است كه درجهت توافقنامه تأسيس سازمان اوآپك و ايجاد طرحهاى مشترك بين كشورهاى عضو در زمينه صنعت نفت صورت گرفت (سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶). مهمترين اين شركتها عبارتاند از : ۱)شركت عربى حملونقل دريايى نفت[۱۵] (الشركة العربية البحرية لنقلالبترول)، كه در ۱۳۵۱ش/۱۹۷۲ در كويت تأسيس شد و در زمينه حملونقل دريايى فراوردههاى نفتى فعاليت خود را آغاز كرد. همه كشورهاى عضو اوآپك بهجز سوريه در تأسيس اين شركت سرمايهگذارى كردهاند. در ۱۳۹۵ش/۲۰۱۶ ميزان سرمايه اين شركت به چهارصد ميليون دلار رسيد (سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶؛ شركت عربى حمل و نقل دريايى نفت، ۲۰۱۶؛ >كتاب سال جهان اروپا ۱۹۹۹<، ج ۱، ص ۲۴۱). ۲) شركت عربى ساخت و تعمير كشتى[۱۶] (الشركة العربية لبناء و اصلاح السفن)، كه در ۱۳۵۲ش/ ۱۹۷۳ در منامه پايتخت بحرين فعاليتش را آغاز كرد. هفت كشور امارات متحده عربى، بحرين، عربستان سعودى، عراق، قطر، كويت و ليبى در اين شركت سرمايهگذارى كردهاند. درآمد اين شركت در ۱۳۹۳ش/ ۲۰۱۴ حدود ۰۰۰، ۰۰۰،۱۶۳ دلار بود (سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶؛ شركت عربى ساخت و تعمير كشتى، ص ۱۶). ۳) شركت عربى سرمايهگذارى نفتى[۱۷] (الشركة العربية للاستثمارات البترولية)، كه در ۲۳ شهريور ۱۳۵۳/۱۴ سپتامبر ۱۹۷۴ در شهر خُبَر در عربستان سعودى تأسيس شد. اين شركت كه همه كشورهاى اوآپك عضو آناند، وظيفه تأمين مالى طرحهاى نفتى را برعهده دارد. سود شركت در نيمه اول ۱۳۸۹ش/ ۲۰۱۰، به ۰۰۰، ۰۰۰،۴۷ دلار رسيد (سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶؛ نجلاء كمال، ۲۰۱۰). ۴) شركت عربى خدمات نفتى[۱۸] (الشركة العربية للخدمات البترولية)، كه در ۲ آذر ۱۳۵۴/ ۲۳ نوامبر ۱۹۷۵ در طرابلس پايتخت ليبى تأسيس شد. اين شركت عمليات حفارى و نگهدارى چاهها در ساير نقاط جهان را كه پيش از آن شركتهاى بزرگ غربى انجام مىدادند، بهعهده دارد. سرمايه شركت در ۱۳۸۷ش/۲۰۰۸ به ۰۰۰، ۴۰۰،۴ دينار ليبى رسيد (الشركة العربية للخدمات البترولية، ۲۰۰۹؛ سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶). ۵) مؤسسه آموزشى نفت عرب[۱۹] (معهدالنفط العربى للتدريب)، كه در ۱۳۵۷ش/۱۹۷۸ در بغداد فعاليت خود را آغاز كرد. وظيفه آن پرورش مربيان مجرب براى آموزش دانش فنى صنعت نفت و ارتقاى قابليتهاى فنى كاركنان صنعت نفت است (صفاء جمالالدين، همانجا؛ سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶). مهمترين واقعه در تاريخ سازمان اوآپك، به جنگ دوم مصر و اسرائيل در مهر ۱۳۵۲/ اكتبر ۱۹۷۳ بازمىگردد. پس از اينكه سازمان اوپك تصميم گرفت بهاى نفت را هفتاد درصد افزايش دهد، سازمان اوآپك نيز اعلام كرد تا زمانى كه اسرائيل از سرزمينهاى اشغالى خارج نشود، هر ماه به ميزان پنج درصد از توليد نفت خود مىكاهد. در پى اين كاهش نفت، صدور نفت از كشورهاى عرب به امريكا و هلند كه اصلىترين حاميان اسرائيل بودند، تحريم شد. اوآپك همچنين تهديد كرد هر كشورى را كه به اسرائيل نفت بفروشد، تحريم خواهد كرد. اما تحريم با وجود داشتن تأثيرات منفى بر اقتصاد غرب بهدليل وابستگى اقتصادى كشورهاى عربى به صادرات نفت و فشارهاى سياسى كشورهاى غربى، در ۱۱ فروردين ۱۳۵۳/ ۳۱ مارس ۱۹۷۴ لغو شد (محمود عبدالفضيل، ص ۱۸۹ـ۱۹۰؛ حسين عبداللّه، ص ۲۲ـ۲۳؛ عاطف سليمان، ص ۳ـ۶). اوآپك با اوپك مناسبات نزديكى دارد. هفت عضو آن عضو اوپكاند و اين دو سازمان در برخى از عرصهها وظايفى را به عهده گرفتهاند. مهمترين اين عرصهها، قيمتگذارى نفت خام است كه اوپك به عهده دارد. اوآپك نيز همكاريهاى نفتى ميان كشورهاى عربى را با تأسيس شركتهاى مختلف صورت مىدهد. سازمان اوآپك در جلسات خود مسئله تعيين قيمت نفت خام را بررسى مىكند و پيشنهادهاى خود را به اوپك ارائه مىدهد. در توافقنامه تأسيس اوآپك تأكيد شدهاست كه اعضاى اوآپك بايد تصميمات اوپك را اجرا كنند و به آن احترام بگذارند، حتى اگر عضو اوپك نباشند. تمايلات اوآپك در تصميمات اوپك مؤثر است. درواقع، هرگاه مانند ۱۳۵۲ش/۱۹۷۳ سياستهاى هر دو سازمان هماهنگ مىشود، سياستهاى اوآپك به تقويت اوپك منجر مىگردد (فرشادگهر، ص ۴۲؛ صفاء جمالالدين، ص۱۶۰ـ۱۶۱). سازمان اوآپك در بسيارى از همايشهايى كه اتحاديه عرب* يا ساير سازمانها در زمينه صنعت نفت برگزار مىكنند، شركت مىكند. دبيرخانه اوآپك دورههاى آموزشى سالانه در زمينههاى كشف و استخراج نفت برگزار مىكند. اعضاى اوآپك بهاشكال مختلف با كشورهاى عرب غير عضو در اين سازمان همكارى دارند كه يكى از مهمترين آن، همكارى از طريق همايش انرژى عرب (مؤتمرالطاقة العربى) است. پيشنهاد تشكيل همايش را در ۱۳۵۶ش/۱۹۷۷ اوآپك مطرح كرد كه با همكارى اين سازمان با صندوق عربى توسعه اقتصادى و اجتماعى (الصندوقالعربى للانماء الاقتصادى و الاجتماعى) نخستين همايش انرژى عرب در ۱۳۵۸ش/۱۹۷۹ در ابوظبى برگزار شد. يكى از مهمترين اهدافاين همايش افزايش همكارى ميان مؤسسات عرب متخصص در امور انرژى و توسعه است. اوآپك در تدوين گزارش سالانه اقتصادى عرب با صندوق عربى توسعه اقتصادى و اجتماعى و صندوق پول عرب (صندوق النقد العربى) همكارى دارد. در زمينه بينالمللى نيز در همايشهاى بينالمللى انرژى و توسعه مانند همايش جهانى انرژى[۲۰] و اجلاس بينالمللى نفت[۲۱] شركت مىكند و با بسيارى از مؤسسات بينالمللى فعال در زمينه انرژى مانند شوراى جهانى انرژى[۲۲] ، مؤسسه نفت فرانسه[۲۳] و مؤسسه مطالعات انرژى آكسفورد[۲۴] همكارى دارد (سازمان كشورهاى عرب صادركننده نفت، ۲۰۱۶).


منابع : حسين عبداللّه، مستقبلالنفط العربى، بيروت ۲۰۰۰؛ الشركة العربية للخدمات البترولية، ۲۰۰۹.


Retrieved May ۷, ۲۰۱۶, from www.apsco.com.ly;


صفاء جمالالدين، «الاوابيك: الاهداف..التطورات..معالمالمستقبل»، السياسةالدولية، ش ۸۴ (آوريل ۱۹۸۶)؛ عاطف سليمان، «سلاحالنفط العربى.. الى اين؟»، المستقبلالعربى، ش ۴۸ (فوريه ۱۹۸۳)؛ ناصر فرشادگهر، «نقش متغيرهاى سياسى در روند دگرگونىهاى اوپك»، اطلاعات سياسى ـ اقتصادى، سال ۹، ش ۵ و ۶ (بهمن و اسفند ۱۳۷۳)؛ محمود عبدالفضيل، النفط و الوحدة العربية: تأثير النفط العربى على مستقبل الوحدةالعربية و الملاقات الاقتصادية العربية، بيروت ۲۰۰۱؛ نجلاء كمال، «فى النصف الاول من ۴۷:۲۰۱۰مليون دولار ارباح العربية للبترول»، اليوم السابع، ۲۰۱۰.


Retrieved May ۸, ۲۰۱۶, from www.youm۷.com/story/ ۲۰۱۰/۸/۹/۴۷/۲۶۳۸۷۲; Arab Maritime Petroleum Transport Company, ۲۰۱۶. Retrieved May ۷, ۲۰۱۶, from www.amptc.net; Arab Shipbuilding and Repair Yard Company, A nnual review ۲۰۱۴, Asry, ۲۰۱۶. Retrieved May ۷, ۲۰۱۶, from www. asry.net/wp-content/uploads/ ۲۰۱۵/۰۸/ASRY-E-۲۰۱۴.pdf; The Europa world yearbook ۱۹۹۹, London: Europa Publications, ۱۹۹۹; Fouad Farsy, Saudi A rabia: a case study in development, London ۱۹۸۶; Organization of Arab Petroleum Exporting Countries, ۲۰۱۴. Retrieved May ۷, ۲۰۱۶, from www.oapecorg.org; Benjamin Shwadran, Middle East oil: issues and problems, Cambridge ۱۹۷۷.


 / محسن محمودى /


۱. Organization of Arab Petroleum Exporting Countries (OAPEC) ۲. Farsy ۳. Shwadran ۴. The Europa world yearbook ۱۹۹۹ ۵. The Council of Ministers ۶. Executive Bureau ۷. The General Secretary ۸. The Secretary General’s Office ۹. The Arab Center for Energy Studies ۱۰. Technical Affairs Department ۱۱. The Economics Department ۱۲. Information and Library Departmeat ۱۳. Finance and Administrative Affairs Department ۱۴. Judicial Tribunal ۱۵. Arab Maritime Petroleum Transport Company (AMPTC) ۱۶. Arab Shipbuilding and Repair Yard Company (ASRY) ۱۷. Arab Petroleum lnvestments Corporation (APICORP) ۱۸. Arab Petroleum Services Company (APSCO) ۱۹. Arab Petroleum Training Institute (APTI) ۲۰. World Energy Congress ۲۱. World Petroleum Conference ۲۲. World Enrgy Council ۲۳. Institut francais du petrole (IFP) ۲۴. Oxford Institute for Energy Studies

نظر شما
مولفان
محسن محمودی ,
گروه
اسلام معاصر ,
رده موضوعی
جلد 22
تاریخ 96
وضعیت چاپ
  • چاپ شده