ساجی

معرف

محدّث، حافظ و فقيه شافعى بصره در قرن سوم و اوايل قرن چهارم.
متن

ساجى، زكريابن يحيى ضَبِّى، محدّث، حافظ و فقيه شافعى بصره در قرن سوم و اوايل قرن چهارم. كنيهاش ابويعلى يا ابويحيى بود ( سَمْعانى، ج ۳، ص ۱۹۶؛ اسنوى، ج ۱، ص ۳۱۶). تاريخ ولادت او در منابع نيامدهاست، اما چون بعضى وفات وى را در ۳۰۷ و در نود سالگى دانستهاند ( ابواسحاق شيرازى، ص ۱۰۴؛ ذهبى، ۱۳۷۶ـ۱۳۷۷، ج ۲، ص۷۱۰)، مىتوان تاريخ ولادتش را حدود ۲۲۰ تخمين زد. محمد مظهر بقا (ج ۲، ص ۱۰۹) نيز بىآنكه به منبع و سندى اشاره كند، آن را ۲۲۰ آوردهاست. ساجى براى علمآموزى به كوفه، حجاز و مصر و بلاد ديگر سفر كرد (ذهبى، ۱۴۲۴، ج ۷، ص ۱۱۸؛ سُبْكى، ج ۳، ص ۲۹۹). از مشايخ وى قاسمبن مالك مُزنى، عاصم جَحْدَرى، عبيداللّهبن مُعاذ عَنْبَرى، محمدبن بشار، هُدْبَةبن خالد، عبدالأَعلىبن حَمّاد نَرسى، داوود ظاهرى و همچنين پدرش يحيى بودهاند ( ابنابىحاتِم، ج ۳، ص ۶۰۱؛ ذهبى، ۱۴۲۴؛ سبكى، همانجاها). ساجى خود در بصره مجلس درس داشت ( ابنحِبّان، ج ۶، ص ۶۴، ۳۸۲، ۴۰۰، ج ۷، ص ۳۶۶، ج ۸، ص ۸۴). ابواحمدبن عَدى، عمروبن على صيرفى، ابوالقاسم طَبَرانى، قاضىيوسف مَيانَجى و علىبن يعقوب ورّاق از شاگردان او بودهاند ( ذهبى، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج ۱۴، ص ۱۹۸). بعضى ساجى را از استادان ابوالحسن اشعرى* دانسته و گفتهاند اشعرى مذهب اهل حديث را از او اخذ كرد ( همو، ۱۴۲۴، ج ۷، ص ۱۱۸؛ ابنكثير، ج ۱۱، ص۱۵۰)، اما سبكى (همانجا) به اين ديدگاه بهشدت انتقاد كردهاست. ابنابىحاتم (همانجا) ساجى را ثقه و آشنا به حديث و فقه دانستهاست. برخى نيز او را از فقهاى بزرگ و ثقه خواندهاند ( سبكى؛ اسنوى، همانجاها). ابنحجر عَسقَلانى (۱۳۹۰، ج ۲، ص ۴۸۸) نيز او را از بزرگانى معرفى كرده كه هيچ اظهارنظر منفى درباره ايشان نيافتهاست. با اين حال، بنابر نقلى از ابنقَطّان (متوفى ۶۲۸)، برخى ساجى را ضعيف دانستهاند، اما ابنحجر عسقلانى (همانجا) اين سخن را ناصواب دانسته، هرچند يادآور شده كه حديثى غريب از ساجى خوانده كه حسنبن اسماعيل ضرّاب (متوفى ۳۹۲) آن را در كتاب خود آوردهاست. به گفته خود ساجى محدّثانى چون احمدبن عمرو بزّار (متوفى ۲۹۲) و ابوداوود سجستانى (متوفى ۲۷۵) اين حديث وى را كتابت كردهاند ( همان، ج ۲، ص ۴۸۹). سيدحسين صدر (ص ۲۸) از او در زمره يكى از مؤلفان اهلسنّت در علم مختلَفالحديث ياد كردهاست. از آثار ساجى دو كتاب الفقهاء و عللالحديث است (ابواسحاق شيرازى، همانجا؛ اسنوى، ج ۱، ص ۳۱۷؛ ابنقاضى شهبه، ج ۱، ص ۹۵). ابنحجر عسقلانى (۱۳۹۰، ج ۲، ص ۴۸۸) الفقهاء را كتاب مشهور ساجى برشمردهاست. سبكى (ج ۳، ص۳۰۰) از كتاب العلل او با عنوان اختلافالحديث نيز ياد كرده و ذهبى (۱۴۲۴، همانجا) آن را نشانه تبحر ساجى در حديث دانستهاست. بهگفته برخى، ساجى كتابى با عنوان أصولالفقه نوشتهبود كه خلاصه اثر بزرگتر وى در علم الخلاف* موسوم به الاختلاف فىالفقه ( ابننديم، ج ۲، جزء۱، ص۵۰) بود ( سبكى؛ ابنقاضى شهبه، همانجاها). سبكى نسخهاى از آن داشته و فقراتى از مقدمه آن را نقل كردهاست ( ص۳۰۰ـ۳۰۱). با توجه به همين كتاب است كه محمد مظهر بقا (ج ۲، ص ۱۰۹ـ۱۱۰) ساجى را از اصوليان دانستهاست. ظاهرآ نقلقولهاى شيخطوسى (متوفى ۴۶۰) از ساجى در كتاب الخلاف (براى نمونه ج ۱، ص ۵۹۹، ۶۸۷، ج ۲، ص ۱۳۵، ج ۶، ص۱۲۰) برگرفته از همين اثر بزرگ وى باشد. بهگفته ابنابىحاتم (همانجا)، ساجى تأليفات ارزندهاى نيز در حوزه رجال و احكامالقرآن داشتهاست و احتمالا آراى وى درباره برخى راويان (براى نمونه هيثمى، ج ۱، ص ۳۱۱؛ ابنحجر عسقلانى، ۱۴۰۴، ج ۹، ص ۴۱، ۴۸) از همين آثار رجالى نقل شدهاست.


منابع : ابنابىحاتِم، كتاب الجرح و التعديل، حيدرآباد، دكن ۱۳۷۱ـ۱۳۷۳/ ۱۹۵۲ـ۱۹۵۳، چاپ افست بيروت ]بىتا.[؛ ابنحِبّان، صحيح ابنحِبّان بترتيب ابنبلبان، چاپ شعيب ارنؤوط، بيروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۳؛ ابنحجر عَسقَلانى، كتاب تهذيبالتهذيب، ]بيروت [۱۴۰۴/ ۱۹۸۴؛ همو، لسانالميزان، حيدرآباد، دكن ۱۳۲۹ـ۱۳۳۱، چاپ افست بيروت ۱۳۹۰/ ۱۹۷۱؛ ابنقاضى شهبه، طبقات الشافعية، چاپ حافظ عبدالعليمخان، بيروت: عالم الكتب، ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷؛ ابنكثير، البداية و النهاية، چاپ على شيرى، بيروت ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸؛ ابننديم؛ ابواسحاق شيرازى، طبقاتالفقهاء، چاپ احسان عباس، بيروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ عبدالرحيمبن حسن اسنوى، طبقات الشافعية، چاپ كمال يوسف حوت، بيروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷؛ محمدبن احمد ذهبى، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، چاپ بشار عوّاد معروف، بيروت ۱۴۲۴/ ۲۰۰۳؛ همو، سير اعلامالنبلاء، چاپ شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹/ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۸؛ همو، كتاب تذكرةالحفاظ، ]چاپ عبدالرحمانبن يحيى معلمى[، حيدرآباد، دكن ۱۳۷۶ـ۱۳۷۷/ ۱۹۵۶ـ۱۹۵۸، چاپ افست بيروت ]بىتا.[؛ عبدالوهاببن على سُبْكى، طبقات الشافعية الكبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، ]قاهره [۱۹۶۴ـ] ۱۹۷۶[؛ سَمْعانى؛ حسن صدر، نهاية الدراية فى شرح الرسالة الموسومة بالوجيزة للبهائى، چاپ ماجد غرباوى، ]قم ? ۱۴۱۳[؛ محمدبن حسن طوسى، كتاب الخلاف، چاپ محمدمهدى نجف، جواد شهرستانى، و على خراسانى كاظمى، قم ۱۴۰۷ـ۱۴۱۷؛ محمد مظهر بقا، معجمالاصوليين، مكه ۱۴۱۴؛ علىبن ابوبكر هيثمى، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بيروت ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸.


/ وجيهه ميرى /

نظر شما
مولفان
وجیهه میری ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 22
تاریخ 96
وضعیت چاپ
  • چاپ شده