ساتی بیک

معرف

دختر سلطان‌اولجايتو* و تنها ايلخان زن در ايران.
متن

ساتىبيك، دختر سلطاناولجايتو* و تنها ايلخان زن در ايران. تاريخ تولدش دانسته نيست. مادرش، اولترميش/ ايلتورميشخاتون، دختر قتلغتيمور بود. ساتىبيك در ۷۱۳ و در خردسالى به نامزدى اميرچوپان* (جد چوپانيان*) درآمد (كاشانى، ص ۷؛ وَصّافالحضره، ص۶۱۰؛ قس بَناكتى، ص ۴۷۳، كه نام وى را ساقىبيك آوردهاست). در رجب ۷۱۹، سلطانابوسعيد (برادر ساتىبيك) وى را به عقد اميرچوپان درآورد (وصّافالحضره، ص ۶۱۹؛ حمداللّه مستوفى، ص ۶۱۵). حاصل اين ازدواج پسرى به نام سيورغان بود (حافظ ابرو، ۱۳۱۷ش، بخش ۱، ص ۱۷۴). چندى بعد، اميرچوپان در مقابل سلطانابوسعيد طغيان كرد و ساتىبيك نزد ابوسعيد بازگشت. اميرچوپان در ۷۲۸ به حكم سلطانابوسعيد به قتل رسيد ( شبانكارهاى، ص ۲۸۲ـ۲۸۴؛ حمدللّه مستوفى، ص ۶۱۸؛ حافظ ابرو، ۱۳۱۷ش، بخش ۱، ص ۱۳۰ـ۱۳۱). پس از درگذشت ابوسعيد در ۷۳۶، امرا در نواحى مختلف شورش كردند و قلمرو ايلخانان در تسلط امراى طغيانگر قرار گرفت ( فريومدى، ص۳۴۰ـ۳۴۱). در اين هنگام، اَرپاخان* به كمك ساتىبيك به سلطنت رسيد ( شبانكارهاى، ص ۲۹۳ـ ۲۹۴) و با وى ازدواج كرد كه اين امر موجب استحكام حكومتش شد ( قطبى اهرى، ص ۱۵۹؛ حافظ ابرو، ۱۳۱۷ش، بخش ۱، ص ۱۴۵ـ۱۴۷؛ همو، ۱۳۸۰ش، ج ۲، ص ۴۸، ۵۱)، اما ارپاخان در ۷۳۶ كشته شد (شبانكارهاى، ص۳۰۰ـ۳۰۱). در ۷۳۷، در دوره حكومت تُغاتيمور*، حسن بزرگ* خروج كرد و ساتىبيك تحت حمايت حسن بزرگ قرار گرفت (عبدالرزاق سمرقندى، ج ۱، دفتر۱، ص ۱۵۶، ۱۶۱، ۱۶۵ـ۱۶۶؛ حافظ ابرو، ۱۳۱۷ش، بخش ۱، ص ۱۵۴ـ۱۵۵). در پى شورش حسن كوچك چوپانى (از اميران چوپانيان)، در ۷۳۸ حسن بزرگ قصد كرد با او بجنگد، اما ساتىبيك با جنگ مخالفت كرد و به همين سبب، ميان آنان كدورت پديد آمد (حافظ ابرو، ۱۳۱۷ش، بخش ۱، ص ۱۵۶ـ۱۵۷؛ عبدالرزاق سمرقندى، ج ۱، دفتر۱، ص ۱۶۷ـ ۱۶۸). حسن كوچك به گرجستان نزد ساتىبيك و سيورغان رفت و در ۷۳۹، ساتىبيك را به حكومت رساند و نامش را در خطبه و سكه وارد نمود و امارت به حسن كوچك و سيورغان تعلق گرفت ( قطبى اهرى، ص ۱۶۶؛ حافظ ابرو، ۱۳۱۷ش، بخش ۱، ص ۱۵۸؛ همو، ۱۳۸۰ش، ج ۱، ص ۷۲). با بهسلطنترسيدن ساتىبيك، او و حسن كوچك عزم جنگ با حسن بزرگ كردند، اما بهعلت نزديكى فصل زمستان، با تبادل سفرا، ميان طرفين صلحى بىبنياد بسته شد. سپس، ساتىبيك و حسن كوچك به آذربايجان و ارّان رفتند و حسن بزرگ در سلطانيه ماند. دوران حكومت ساتىبيك دوران قدرتمندشدن اميران نواحى مختلف بود، چنانكه اويراتها بر بغداد و عراق عرب، امير اَرَتنا بر ممالك روم، محمودشاه اينجو بر فارس، اميرمبارزالدين محمدبن مظفر از زمان سلطانابوسعيد بر يزد، ملكقطبالدين غورى بر كرمان، ملكمعزالدين حسين بر هرات، تغاتيمور بر خراسان و مازندران، و ارغونشاه بر طوس و مشهد سيطره داشتند (حافظ ابرو، ۱۳۱۷ش، بخش ۱، ص ۱۵۸ـ۱۵۹؛ همو، ۱۳۸۰ش، ج ۱، ص ۷۲ـ۷۳؛ عبدالرزاق سمرقندى، ج ۱، دفتر۱، ص۱۷۰ـ۱۷۱). مدتى بعد، حسن كوچك با اين انديشه كه پادشاهى ايران شايسته زنان نيست و دريافت خبرى مبنى بر توطئه ساتىبيك، او را از سلطنت عزل كرد. سپس، سليمانخان مغول* (از نوادگان هولاكوخان) را به سلطنت نشاند و ساتىبيك را به همسرى او درآورد. مدت حكومت ساتىبيك نه ماه بود (شبانكارهاى، ص ۳۰۸؛ قطبى اهرى، ص ۱۶۶ـ۱۶۷؛ حافظ ابرو، ۱۳۱۷ش، بخش ۱، ص ۱۶۲). از ساتىبيك سكههايى برجاى ماندهاست كه در مناطق و شهرهاى متعدد، ازجمله حلّه، بغداد، تبريز، واسط، مراغه، موصل، همدان و اردبيل ضرب شدهاند. بيشتر سكهها تاريخ ۷۳۹ دارند، اما معدودى در ۷۴۰ ضرب شدهاند. جنس سكهها نقره و مس و نوشتههاى روى آن لاالهالااللّه، محمد رسولاللّه، نام چهار خليفه نخست و ساتىبيك است. برخى از سكهها نيز منقوشاند (لين پول[۱] ، ج ۶، ص ۱۰۳ـ۱۰۶؛ بكرى، ص ۳۶ـ۴۱؛ ترابى طباطبائى، ج ۲، ص ۹۹).


منابع : مهاب درويش بكرى، «النساء اللواتى ضربن النقود الاسلامية»، المسكوكات، سال ۱، ش ۲ (۱۹۶۹)؛ داوودبن محمد بناكتى، تاريخ بناكتى = روضة اولىالالباب فى معرفة التواريخ والانساب، چاپ جعفر شعار، تهران ۱۳۴۸ش؛ جمال ترابىطباطبائى، سكههاى شاهان اسلامى ايران، ج ۲، ]تبريز [۱۳۵۰ش، عبداللّهبن لطفاللّه حافظ ابرو، ذيل جامعالتواريخ رشيدى، بخش ۱، چاپ خانبابا بيانى، تهران ۱۳۱۷ش؛ همو، زبدةالتواريخ، چاپ كمال حاجسيدجوادى، تهران ۱۳۸۰ش؛ حمداللّه مستوفى، تاريخ گزيده؛ محمدبن على شبانكارهاى، مجمعالانساب، چاپ ميرهاشم محدث، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۸۱ش؛ عبدالرزاق سمرقندى، مطلع سعدين و مجمع بحرين، چاپ عبدالحسين نوايى، تهران ۱۳۷۲ـ۱۳۸۳ش؛ غياثالدين فريومدى، ذيل مجمعالانساب، در محمدبن على شبانكارهاى، همان منبع، ج ۲؛ ابوبكر قطبىاهرى، تاريخ شيخ اويس، با مقدمه و ترجمه انگليسى يوهانزفنلون، لاهه ۱۳۷۳؛ عبداللّهبن محمد كاشانى، تاريخ اولجايتو، چاپ مهين همبلى، تهران ۱۳۴۸ش؛ عبداللّهبن فضلاللّه وصّافالحضره، تاريخ وصّاف، چاپ سنگى بمبئى ۱۲۶۹؛


Stanley Lane-Poole, Catalogue of oriental coins in the British Museum, London ۱۸۷۵-۱۸۹۰, repr. Bologna ۱۹۶۷.


/ مريم ارجح /


۱. Lane-Poole

نظر شما
مولفان
مریم ارجح ,
گروه
تاریخ ,
رده موضوعی
جلد 22
تاریخ 96
وضعیت چاپ
  • چاپ شده