زیدی حسینی

معرف

اخترشناس ايرانىِ سده نهم.
متن


 



زيدى حسينى ،  حسين بن  محمد، اخترشناس ايرانىِ سده نهم. از زندگى وى اطلاع چندانى در دست نيست. برمبناى آنچه در كتابش دستورالمنجمين (گ ۹پ، گ ۷۴ر) آمده دستكم تا ۸۹۱ زنده بود و مدتى نيز در شيراز مىزيست. بهنظر مىرسد شيعه دوازدهامامى بوده، چراكه كتابى درباره زندگى امامان معصوم عليهمالسلام نگاشتهاست (← ادامه مقاله). مطالعه آثارش نشاندهنده آشنايى او با آثار بسيارى از اخترشناسان سرشناس جهان اسلام است (← ادامه مقاله). وى چندين اثر در موضوع نجوم و رياضيات داشتهاست كه عبارتاند از : ۱) كتاب دستورالمنجمين، رسالهاى در نجوم كه مؤلف كوشيدهاست در آن به تمام مطالب موردنياز در نگارش تقويم تام بپردازد، ازجمله اصول حساب به روش منجمان و رياضىدانان، محاسبه طول و عرض سيارات و ثوابت، اتصالات كلى و ممازجات قمرى، و احكام نجومى چون طالع سال، مطارح شعاعات و تسييرات (← گ ۵پ ـ۶ر). تقويم تام، دفتر تقويمى شامل روشها و محاسبات وضع سماوى كواكب هفتگانه و متعلقات احكام نجومىِ آنها در مدت يك سال شمسى است (← گنابادى، ص ] ۶[). در منابع كتابشناسى، از اين رساله دو نسخه معرفى شدهاست كه يكى در كتابخانه ملك به شماره ۵۴۹۸ و ديگرى در كتابخانه دانشگاه تهران به شماره ۵۸۰۴ نگهدارى مىشود (← آقابزرگ طهرانى، ج ۸، ص ۱۶۸؛ استورى[۱] ، ص ۷۸؛ روزنفلد[۲] و احساناوغلو[۳] ، ص ۳۰۹؛ افشار و دانشپژوه، ج ۲، ص ۲۴۷ـ۲۴۸؛ دانشپژوه، ج ۱۶، ص ۹۴)؛ اما با توجه به شواهد موجود بهنظر مىرسد نسخه موجود در دانشگاه تهران خلاصه و بازنگارى دستورالمنجمين در كتابخانه ملك باشد (← ادامه مقاله). زيدى كتاب دستورالمنجمين را بنابر ترقيمه آن، در ۸۹۱ نگاشته و آن را به قاضى صفىالدين عيسى ساوجى، وزير يعقوببيگ تركمان (حك : ۸۸۳ـ۸۹۶)، از فرمانروايان آققوينلو، تقديم كردهاست. زيدى در شيراز، در قلمرو آققوينلوها، مىزيستهاست، ازاينرو علت تقديم اين اثر به قاضى صفىالدين بديهى بهنظر مىرسد (← طهرانى، ج ۲، ص ۳۲۶ـ ۳۳۰؛ نيز ← زيدى حسينى، كتاب دستورالمنجمين، گ ۵ر، ۴۷پ، ۱۵۷ر). اين رساله در يك مقدمه، يك مقاله و خاتمه تنظيم شدهاست. زيدى ذيل هر مطلب ابتدا آنچه از ديگر اخترشناسان مىدانسته آورده، سپس تجربياتش در آن زمينه و مثالهايى را ذكر كردهاست و در پايان، براى روشنشدن آن مفهوم، تعريف آن را برمبناى تعاريف علم هيئت ذكر كردهاست ( زيدى حسينى، كتاب دستورالمنجمين، گ ۳پ ـ۴ر، ۱۳، ۱۵ر). وى تمام محاسبات خود را برمبناى روشهاى زيج ايلخانى و براى سالهاى ۸۵۲ تا ۸۵۳ يزدگردى (۸۸۹ـ۸۹۰) انجام داده، چراكه در آن سالها مواضع اجرام سماوى در شيراز را استخراج مىكردهاست ( همان، گ ۷پ، ۸ر، ۱۲پ، ۳۳پ، ۵۸ر، ۸۵پ). به نوشته مؤلف، مقدمه شامل چهار باب است كه در آنها بهترتيب به استخراج اوساط كواكب هفتگانه، استخراج طول و عرض ستارهها، بحث درباره روشهاى محاسبه عرضهاى دايرةالبروجى سيارات، و آنچه متفرع بر تقويم تام است، همچون محاسبه ميل خورشيد، پرداختهاست. مقدمه نسخه موجود سه باب دارد كه از مقايسه آن با فهرست مؤلف معلوم مىشود كه بابهاى سوم و چهارم درهم آميختهاند (← گ ۶ر، قس، گ ۵۸پ، ۵۹پ، ۶۷ر). زيدى، ذيل فصل اول از باب اول مقدمه، با اشاره به اختلافنظر على قوشچى* (متوفى ۸۷۹) و نظر رايج در مورد محاسبه تعديل سوم ماه، نظر غالب را پذيرفتهاست. همچنين او، در محاسبه تعديل اول قمر (گ ۱۶پ ـ ۱۷ر)، به تفاوت مقدار آن برمبناى زيج ابناعلم، زيج شاهى، مجسطى بطلميوس و زيج ايلخانى اشاره كردهاست. زيدى در فصل دوم از باب اول مقدمه، روش محاسبه عرض ماه نزد عبدالسلام بغدادى (؟) و اختلاف آن با نظر رايج، روش سيدنجمالدين مشهور به سالوك (؟) و نيز روش محيىالدين مغربى* (قرن هفتم) را ذكر كرده و روش بغدادى را صحيحترين آنها شمردهاست. همچنين در فصل سوم همين باب، براى آسانشدن محاسباتِ بسط تقويم (طول دايرةالبروجى) سيارات عُلْوى، جدولى تنظيم كرده كه به گفته وى در بيشتر زيجها به آن اشارهاى نشدهاست. در فصل سوم از باب سوم مقدمه، روش خواجهنصيرالدين طوسى در زيج ايلخانى براى محاسبه عرضهاى دايرةالبروجى سيارات عُلوى آمدهاست. در فصل چهارم همين باب، به استخراج عرضهاى دايرةالبروجى سهگانه زهره و عطارد در دو اصل پرداخته شدهاست. در اصل اول، از روش پيشينيان چون ابوسعيد احمدبن محمد سَجزى*، يعقوببن اسحاق كندى* و محيىالدين مغربى ياد كرده و روش محيىالدين را مخالف تجربه خويش دانستهاست. همچنين در نحوه محاسبه تعديل انحراف عطارد (گ ۶۸پ ـ۶۹پ)، روش قاضىزاده رومى (متوفى ح ۸۴۰) و انتقاد وى بر زيجهاى معتبر سنجرى، ايلخانى و زيج ادوار الانوار محيىالدين مغربى را بهتفصيل آورده و روش ابناعلم (متوى ۳۷۵) را نيز ذكر كردهاست. در اصل دوم، به روش خود در محاسبه عرض دايرةالبروجى زهره و عطارد پرداخته و اختلاف روش متقدمان و متأخران در محاسبه مركز معدل عطارد را تحليل كردهاست. يگانه مقاله اين اثر در پانزده باب تنظيم شده و در آن، ساير مطالب مورد استفاده در تقويم تام آمدهاست (← گ ۷۴پ). در باب اول، مبحث اتصالات كواكب با يكديگر در هفت فصل ذكر شدهاست. زيدى، در اين باب، در بحث محاسبه بُهتِ معدّل، به اختلافنظر قدما و اخترشناسان زمان خويش اشاره كرده و پنج روش را از خواجهنصير درباره محاسبه آن نقل كردهاست ( گ ۷۷پ ـ۷۸ر، ۸۲). همچنين، در بحث روشهاى محاسبه تناظر مطلعى و زمانى، بيتى از خواجهنصير را براى محاسبه اين دو مفهوم آورده (← گ ۸۷ر) و نيز به بيتى ديگر از او در استخراج شرف كواكب اشاره كردهاست (← گ ۹۰). در فصل پنجمِ باب سوم، كه به خسوف اختصاص يافته، به رنگهايى كه براى ماه در زمان خسوف پديد مىآيد و بررسى علت اين رنگها از نگاه قدما پرداختهاست. در فصل دوم از باب چهارم، فاصله ماه از مركز زمين، برمبناى روش بطلميوس و زيج ايلخانى، محاسبه و نتايج آنها باهم مقايسه شدهاست. در باب پنجم، در بحث مطارح شعاعات، اختلاف روش واليس اسكندارنى، كه ماشاءاللّه يهودى (قرن دوم) نيز از او پيروى كرده، و روش بطلميوس ذكر شده و نحوه محاسبه مطارح شعاعات با استفاده از جدول برمبناى روش ابوريحان بيرونى و عبدالرحمان صوفى آمدهاست. همچنين وى بين دو مفهوم مطرح شعاع و مطرح انوار تمايز قائل شده و روش محاسبه مطرح انوار را نيز آوردهاست (← گ ۱۲۶پ ـ ۱۲۷ر). در بحث محاسبه مطارح شعاعات، براى زمانى كه كواكب داراى عرض دايرةالبروجى باشند، به دو اثر روضةالمنجمين و زيج سلطانى (زيج الغبيگ) ارجاع دادهاست ( گ ۱۲۷پ ـ ۱۲۸ر). در باب دوازدهم، در مبحث تسيير*، روشهاى ابومَعشَر بلخى، كوشيار گيلانى، محيىالدين مغربى و بطلميوس دراينباره آمده و به كتابهاى التَّفهيم* ابوريحان بيرونى، كفايةالتعليم فى صناعة التنجيم ابوحامد محمدبن مسعود غزنوى، اشجار و اثمار علاء منجم بخارى، روضةالمنجمين و زيج ادوار الانوار ارجاع داده شدهاست ( گ ۱۴۲پ ـ ۱۴۳پ). در باب سيزدهم (گ ۱۴۳پـ ۱۴۴پ) نيز استخراج ساعات بُست (مفهومى در احكام نجوم براساس زمان اجتماع كواكب) به روش حكماى هندى بررسى شدهاست. در باب چهاردهم، عملهاى حسابى چون جمع، تفريق، ضرب و تقسيم به دو روش رياضىدانان و اخترشناسان بهاختصار بررسى شده و مطالب مفصّلتر به دو اثر الشمسية فى الحساب نظام اَعرَج نيشابورى* و الفوائد البهائيه فى القواعد الحسابيه ابنخَوّام* بغدادى ارجاع داده شدهاست ( گ ۱۴۴پ ـ۱۴۵ر، ۱۵۱پ؛ نيز ← قربانى، ص ۲۳ـ۲۴، ۵۰۷ـ۵۰۸). در باب پانزدهم، زيدى به سؤال و جوابهاى ضرورى در اخترشناسى پرداختهاست. هرچند او مأخذ خود را ذكر نكرده، مقايسه اين بخش (گ ۱۵۳پ ـ ۱۵۵پ) با روضةالمنجمين (شهمردانبن ابىالخير، ص ۶۲ـ۶۳، ۱۱۷ـ۱۳۱) نشان مىدهد كه آن را بىكم و كاست از مقاله پنجم روضةالمنجمين نقل كردهاست. خاتمه رساله درباره تعيين روزهاى معروف گاهشماريها و اعياد اقوام مختلف، مشتمل بر تاريخ رويدادهاى معروف طبيعى (همچون توفان نوح) و مذهبى است. ۲) ]خلاصه و بازنگارى[ دستور المنجمين. وى اين رساله را به ابوالفتح سُلغُرشاهبن تورشاه (تورانشاه)، از حكمرانان هرمز، تقديم كردهاست (← زيدى حسينى، خلاصه دستور المنجمين، گ ۱پ، ۱۶رـ۱۷پ؛ نيز ← زامباور[۴] ، ص ۲۶۰؛ سديدالسلطنه، ص ۲۶۲ـ۲۶۳، ۳۳۵). در مقدمه يگانه نسخه باقيمانده از اين رساله، نام اين اثر دستورالمنجمين آمده، اما در چندين جاى متن (گ ۲۸پ، ۴۲پ، ۵۱پ) تصريح شده كه خلاصه و التقاطى از اصل دستورالمنجمين است. اين رساله در يك مقدمه، دو مقاله و يك خاتمه تنظيم شدهاست. از مقايسه اين اثر با اثر پيشين برمىآيد كه صرفنظر از تبويب، ترتيب مطالب در دو اثر تقريبآ يكسان است ( زيدى حسينى، دستورالمنجمين، گ ۵پ ـ۷ر؛ قس همو، ]خلاصه[ دستورالمنجمين، گ ۳رـ۴پ). باوجوداين، تفاوتهاى مهمى بين دو اثر وجود دارد؛ ازجمله آنچه در مقدمه ]خلاصه[ دستورالمنجمين درباره اعمال حساب آمده، در دستورالمنجمين ذيل باب چهاردهم از مقاله دوم آمدهاست (← همو، دستور المنجمين، گ ۱۴۴پ ـ۱۵۳ر؛ قس همو، ]خلاصه [دستور المنجمين، گ ۳پ ـ۹پ)؛ در ]خلاصه [دستورالمنجمين مطالب درباره استخراج تقاويم ثوابت و محاسبات ميل خورشيد و عرضهاى دايرةالبروجى سيارات علوى نيامدهاست؛ در ]خلاصه[ دستورالمنجمين (گ ۹، ۱۸پ، ۲۸ر) از دو اثر زيدى نام برده شده، درحالىكه در دستورالمنجمين به آنها اشارهاى نشدهاست؛ مطالبى كه از روضةالمنجمين با عنوان سؤال و جوابهاى ضرورى در اخترشناسى نقل شدهاند در دو اثر با يكديگر تفاوت دارند ( شهمردانبن ابىالخير، ص ۶۲ـ۶۳، ۱۳۱ـ۱۱۷؛ قس زيدى حسينى، دستورالمنجمين، گ ۱۵۳پ ـ ۱۵۵پ؛ همو، ]خلاصه [دستورالمنجمين، گ ۴۹پ ـ۵۱ر)؛ و نيز در خاتمه ]خلاصه[ دستورالمنجمين (گ ۵۱پ ـ۵۲پ) مطلبى با عنوان روش استنباط احكام افزوده شدهاست. ۳) املاء الزيد (شرح زيجالخانى)، شرحى بر زيج ايلخانى كه آن را در ۸۵۲ يزدگردى (۸۸۹) نگاشتهاست. از اين رساله تاكنون نسخهاى يافت نشده، اما زيدى خود در چندين موضع از ]خلاصه [دستورالمنجمين (گ ۹پ، ۱۸پ، ۲۸ر) از آن نام برده و خواننده را به آن ارجاع دادهاست. ۴) عمدةالمحاسبين، در حساب، كه از اين رساله نيز نسخهاى يافت نشده و تنها زيدى در ]خلاصه [دستورالمنجمين (گ ۹ر) به آن اشاره كردهاست. ۵) بصائرالموحدين، درباره تاريخ زندگى چهارده معصوم، به عربى، كه آن را در يك مقدمه و دوازده باب نوشتهاست (براى آگاهى از نسخه موجود ← درايتى، ج ۲، ص ۵۰۹).



منابع : آقابزرگ طهرانى؛ ايرج افشار و محمدتقى دانشپژوه، فهرست كتابهاى خطى كتابخانه ملى ملك، ج ۲، تهران ۱۳۵۴ش؛ محمدتقى دانشپژوه، فهرست نسخههاى خطى كتابخانه مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران، ج ۱۶، تهران ۱۳۵۷ش؛ مصطفى درايتى، فهرستواره دستنوشتهاى ايران (دنا)، تهران ۱۳۸۹ش؛ حسينبن محمد زيدى حسينى، كتاب دستورالمنجمين، نسخه خطى كتابخانه ملى ملك، ش ۵۴۹۸؛ همو، ]خلاصه[ دستورالمنجمين، نسخه خطى كتابخانه مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران، ش ۵۸۰۴؛ محمدعلى سديدالسلطنه، بندرعباس و خليج فارس = اعلام الناس فى احوال بندر عباس، چاپ احمد اقتدارى و على ستايش، تهران ۱۳۶۳ش؛ شهمردانبن ابىالخير، روضةالمنجمين، چاپ جليل اخوان زنجانى، تهران ۱۳۸۲ش؛ ابوبكر طهرانى، كتاب ديار بكريه، چاپ نجاتى لوغال و فاروق سومر، آنكارا ۱۹۶۲ـ۱۹۶۴؛ ابوالقاسم قربانى، زندگينامه رياضيدانان دوره اسلامى: از سده سوم تا سده يازدهم هجرى، تهران ۱۳۶۵ش؛ مظفربن محمدقاسم گنابادى، شرح بيست باب ملامظفر (درباره رساله بيست باب در معرفت تقويم اثر عبدالعلىبن محمد بيرجندى)، چاپ سنگى ]بىجا [۱۲۷۶؛ احمد منزوى، فهرستواره كتابهاى فارسى، تهران ۱۳۷۴ش ـ؛



 



BorisAbramovich Rozenfeld and Ekmeleddin èIhsano§glu, Mathematicians,astronomers,and other scholars of Islamic civilization and their works (۷th-۱۹th c.), Iè stanbul ۲۰۰۳; Charles Ambrose Storey, Persian literature: a biobibliographical survey, vol.۲, pt.۱, London ۱۹۷۲; Edward vonZambaur,Manuel degénéalogie et de chronologie pour l’histoiredel’islam,Hannover ۱۹۲۷, repr. Osnabrück ۱۹۷۶.



/ پويان رضوانى /



۱. Storey ۲. Rozenfeld ۳. èIhsano§glu ۴. Zambaur



 


نظر شما
مولفان
پویان رضوانی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 22
تاریخ 96
وضعیت چاپ
  • چاپ شده