رهنما، غلامحسین

معرف

از رجال علمى و فرهنگى معاصر. ميرزاغلامحسين رياضى معروف به رهنما، در ۱۵ ذيحجه ۱۳۰۰ (۱۲۶۲ش) در شيراز به دنيا آمد.
متن

رهنما، غلامحسين، از رجال علمى و فرهنگى معاصر. ميرزاغلامحسين رياضى معروف به رهنما، در 15 ذيحجه 1300 (1262ش) در شيراز به دنيا آمد. پدرش ميرزاعلىمحمد، مشهور به ملاباشى و منشىباشى، منشى سلطانحسينميرزا جلالالدوله، حاكم فارس، بود ( ← دانشگاه تهران، دانشكده فنى، بايگانى راكد، پرونده استخدامى «غلامحسين رهنما»، ورقه خدمت؛ فسائى، ج 2، ص 981؛ اعتمادالسلطنه، ج 3، ص 2141). برادرش عبدالرحيمخان نشريه رهنما را در شيراز منتشر مىكرد و به اين نام نيز معروف شده بود، ازاينرو خانوادهاش نامخانوادگى رهنما را برگزيدند (بامداد، ج 6، ص 173، پانويس 3). غلامحسين تحصيلات مقدماتى را در شيراز نزد پدرش گذراند، به همراه وى به تهران رفت و دوره متوسطه را در مدرسه علميه در رشته رياضى و طبيعى به پايان برد ( ← دانشگاه تهران، دانشكده فنى، همان پرونده). او نزد عبدالغفار نجمالملك اصفهانى رياضى و هيئت خواند و در كلاسهاى درس علىاصغر مؤدب نفيسى فيزيك را تكميل كرد (نفيسى، ص140ـ141؛ قزوينى، ص 21). رهنما در 1320 (1281ش) در وزارت معارف و اوقاف و صنايع مستظرفه (وزارت آموزش و پرورش كنونى) استخدام شد و به تدريس پرداخت ( ← دانشگاه تهران، دانشكده فنى، همان پرونده؛ قزوينى، همانجا). او در مدرسه علميه با معلمان خود از جمله محمدعلى فروغى* همكار شد ( ← فروغى، ص 88). بسيارى از مشاهير علمى و ادبى همچون سعيد نفيسى، عباس اقبال، حسين گلگلاب، محسن هشترودى، احمد بيرشك و اسداللّه آلبويه از شاگردان رهنما بودند ( ← نفيسى، ص 347؛ علائى، ص 16؛ زندگىنامه و خدمات علمى... اسداللّه آلبويه، ص 105؛ سپهرم، ص 394). محمد مصدق (متوفى 1345ش) نيز از شاگردان خصوصى او بود ( ← مصدق، ص 54؛ قزوينى، همانجا). رهنما در 1303ش عضو انجمنى شد كه در وزارت جنگ و معارف تأسيس گرديد، و به همراه يحيى دولتآبادى*، عيسى صديق اعلم* و غلامرضا رشيد ياسمى* به وضع واژهها و اصطلاحهاى نظامى پرداختند ( ← بدرهاى، ص 9). به گفته بامداد (ج 6، ص 173) رهنما در 1305ش/ 1926 به عضويت دائم مجمع نجومى فرهنگستان علوم[1] فرانسه پذيرفته شد، اما در ساير منابع به آن اشاره نشدهاست؛ ازاينرو جاى تأمل دارد. رهنما به پاس خدمات و مراتب لياقت، نشان نقره علمى درجه سوم و چندى بعد نشان طلاى علمى درجه سوم را دريافت كرد ( ← دانشگاه تهران، اداره كارگزينى، پرونده استخدامى «غلامحسين رهنما»، نامه شماره 12257). او افزون بر تدريس، عضو هيئت دولت بود و با تشكيلات فرهنگى و آموزشى همكارى مىكرد، ازجمله عضو شوراى عالى معارف بود و تصدى وزارت معارف در هيئت دولت سوم مهدىقلى هدايت (1310ـ1312ش) را بهعهده داشت (يغمايى، ص 382؛ ضرغام بروجنى، ص 186). رهنما همچنين از كسانى بود كه لايحه قانون تأسيس دانشگاه تهران را تهيه كرد و در تجديد نظر و تدوين كتابهاى درسى مدارس با محمدعلى فروغى، عيسى صديق اعلم و علىاكبر سياسى* به همكارى پرداخت (سياسى، ج 1، ص 104، 109). او ضمن مسئوليتهايى كه در حوزه فرهنگ داشت، در آبان 1314 از رساله دكترىاش در رشته علوم، با عنوان «نسبت محيط به قطر»، در دانشگاه تهران دفاع كرد ( ← دانشگاه تهران، اداره كارگزينى، همان پرونده، رونوشت گواهينامه دكترى غلامحسين رهنما). رهنما افزونبر تدريس در دانشگاه تهران، به رياست دانشكده فنى آن دانشگاه منصوب شد ( ← وزارت معارف و اوقاف و صنايع مستظرفه، پرونده استخدامى «غلامحسين رهنما»، ابلاغ مورخ 13 بهمن 1324). او در 1314ش، عضو پيوسته فرهنگستان ايران شد و در «كميسيون فرهنگ فارسى و واژهگزينى و گردآورى واژه» به فعاليت پرداخت. او همچنين رياست كميسيون لغت و كميسيون اصطلاحات علمى فرهنگستان را به عهده گرفت ( ← بدرهاى، ص 22ـ23، 28ـ29). احمد آرام، از شاگردان رهنما، او را نخستين ويراستار ايرانى به مفهوم كنونى آن و فردى صاحب انديشه در زبان فارسى دانستهاست. به گفته او، رهنما نخستين كسى است كه در انديشه استفاده از واژههاى فارسى به جاى واژههاى بيگانه بود ( ← ص 275ـ276). در 1317ش در سازمان پرورش افكار، رياست كميسيون كتابهاى درسى به رهنما محول شد ( ← دربيكى، ص130، 165). رهنما در 1324ش معاون دانشگاه تهران شد و با حفظ اين سمت و نيز مسئوليت رياست دانشكده فنى، در همان سال در دولتهاى ابراهيم حكيمى و محسن صدر تصدى وزارت فرهنگ را به عهده گرفت ( ← دانشگاه تهران، اداره كارگزينى، همان پرونده، نامه شماره 257،12؛ سياسى، ج 1، ص 128؛ ضرغام بروجنى، ص 264ـ267). به گفته نفيسى (ص 713) رهنما بهسبب روحيه محافظهكارانهاش در منصب وزارت فرهنگ كارآمد نشد و از عهده رفع نقايص برنيامد. رهنما معلمى دقيق و پرحوصله بود، مصطلحات علوم زمان را مىدانست و اصطلاحات رياضى را به همان نحو كه آموخته بود، در تدريس و تأليف به كار مىبرد (همان، ص 712؛ قزوينى، ص 21ـ22). او طبع شاعرى نيز داشت و گاهى به تفنن شعر مىسرود (يغمايى، همانجا). رهنما، زبان فارسى، عربى و فرانسه را به خوبى مىدانست و با زبان آلمانى نيز آشنايى داشت ( ← دانشگاه تهران، دانشكده فنى، همان پرونده، ورقه خدمت). او در نشر مجله فروغ تربيت، كه ناشرش ابوالحسن فروغى* (متوفى 1338) بود، همكارى مىكرد. مقالات وى در شمارههاى مختلف مجله بهچاپ رسيدهاست (براى نمونه ← «ادله حركت زمين»، سال 1، ش 3، خرداد 1300، ص 5ـ10؛ «توجه تازه بخطاى باصره»، ص 16؛ «غزل توحيد»، سال 1، ش 4، تير 1300، ص 26ـ27). رهنما همچنين در حوزه علوم رياضى آثارى از خود به جا گذاشتهاست (براى آگاهى از عناوين اين آثار ← مشار، ج 4، ص 673ـ674). رهنما در ارديبهشت 1325 براثر سكته قلبى درگذشت و در شهر رى در جوار مرقد حضرت عبدالعظيم بهخاك سپرده شد (قزوينى، ص 22).

منابع : علاوه بر اسناد مذكور در متن موجود در اداره كارگزينى و دانشكده فنى دانشگاه تهران؛ احمد آرام، گوهر عمر: گفتوگوى پيروز سيار با استاد احمد آرام، تهران 1381ش؛ محمدحسنبن على اعتمادالسلطنه، تاريخ منتظم ناصرى، چاپ محمداسماعيل رضوانى، تهران 1363ـ 1367ش؛ مهدى بامداد، شرححال رجال ايران در قرن 12 و 13 و 14 هجرى، تهران 1357ش؛ فريدون بدرهاى، گزارشى درباره فرهنگستان ايران، ]تهران[ 1355ش؛ بابك دربيكى، سازمان پرورش افكار، تهران 1382ش؛ زندگىنامه و خدماتعلمى و فرهنگى مرحوم دكتر اسداللّه آلبويه، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1381ش؛ اميرمسعود سپهرم، تاريخ برگزيدگان و عدهاى از مشاهير ايران و عرب، تهران 1341ش؛ علىاكبر سياسى، گزارش يك زندگى، ج1، تهران 1386ش؛ جمشيد ضرغامبروجنى، دولتهاى عصر مشروطيت، تهران ]1350ش[؛ محمدابراهيم علائى، «گاهشمار زندگى پروفسور محسن هشترودى»، در زندگينامه و خدمات علمى و فرهنگى پروفسور محسن هشترودى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1380ش؛ محمدعلى فروغى، يادداشتهاى روزانه از محمدعلى فروغى : 26 شوال 1321ـ 28 ربيعالاول 1322 قمرى، چاپ ايرج افشار، تهران 1388ش؛ حسنبن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگارفسائى، تهران 1367ش؛ محمد قزوينى، «وفيات معاصرين»، يادگار، سال 3، ش10 (خرداد 1326)؛ خانبابا مشار، مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى، تهران 1340ـ1344ش؛ محمد مصدق، خاطرات و تألمات دكتر محمد مصدق، بهكوشش ايرج افشار، تهران 1365ش؛ سعيد نفيسى، بهروايت سعيد نفيسى: خاطرات سياسى، ادبى، جوانى، چاپ عليرضا اعتصام، تهران 1381ش؛ اقبال يغمايى، وزيران علوم و معارف و فرهنگ ايران، تهران 1375ش.

/ شهلا طهماسبى /

1. Académie des sciences

نظر شما
مولفان
شهلا طهماسبی ,
گروه
اسلام معاصر ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده