رهاوی، اسحاق

معرف

پزشك قرن سوم و مؤلف اولين كتاب اخلاق پزشكى در دوره اسلامى.
متن

رُهاوى، اسحاقبن على، پزشك قرن سوم و مؤلف اولين كتاب اخلاق پزشكى در دوره اسلامى. آگاهى ما از زندگى او بسيار اندك است. از منابع تاريخى، فقط ابنابىاُصَيبعه (پزشك و تذكرهنويس، متوفى ۶۶۸) در اشاره مختصرى درباره او و چند كتابش نوشتهاست. برايناساس، طبق يگانه اثر باقيمانده رهاوى، ادبالطبيب، بنابر نقلقولها و حكايتهاى كوتاهى كه از برخى پزشكان دوره عباسى در قرن سوم مانند عيسىبن ماسه (ابنماسه*) و يوحنابن ماسَوَيه (ابنماسويه*) روايت كرده قطعآ او در نيمه دوم قرن سوم زندگى و فعاليت مىكردهاست ( ← رهاوى، ص ۱۴۹ـ۱۵۵، مقدمه سامرائى و داود سلمان على، ص ۶ـ۷؛ سزگين[۱] ، ج ۳، ص ۲۶۳ـ۲۶۴). ابنابىاصيبعه (ج ۱، ص۱۳۰، ۱۴۲، ۱۴۹، ۱۵۷، ۱۶۵، ۱۷۰ـ۱۷۱) نيز مجموعهاى از نقلقولهاى او را آوردهاست. باتوجه به نامش برمىآيد كه در شهر قديم رها* يا اطراف آن بهدنيا آمده باشد. همچنين برخى او را از يهوديان خيبر دانستهاند، اگرچه اين موضوع تأييد نشدهاست ( ← رهاوى، همان مقدمه، ص ۷، ۱۲؛ سزگين، همانجا). ابنابىاصيبعه (ج ۱، ص ۲۵۴) نام او را ذيل پزشكان عراق آوردهاست. بنابر نقلقولهاى مستقيم رهاوى (ص ۱۴۹ـ۱۵۱، همان مقدمه، ص ۶) از عيسىبن ماسه، برمىآيد كه او شاگرد عيسىبن ماسه بودهاست. احمد عيسى (ص ۱۳۴) كنيه وى را ابويعقوب ذكر كردهاست. از تاريخ و محل وفات وى اطلاعى در دست نيست. رهاوى، علاوه بر طبابت، به داروشناسى و داروسازى نيز پرداختهاست ( ← رهاوى، همان مقدمه، ص ۷۱). به گفته ابنابىاصيبعه (همانجا)، او پزشكى متبحر و آگاه به اقوال جالينوس بوده و اعمال نيكى در پزشكى انجام داده، اما به آنها اشارهاى نكردهاست. مهمترين اثر رهاوى، ادبالطبيب، اولين كتاب منسجم در زمينه اخلاق پزشكى در دوره اسلامى است (رهاوى، همان مقدمه، ص ۶). او در اين كتاب بيشتر از بقراط* و جالينوس*، بهويژه جالينوس، تأثير پذيرفته و نقلقولهاى فراوانى از آنها آوردهاست ( ← سزگين، همانجا؛ رهاوى، ص ۷۰، همان مقدمه، ص ۷). اين كتاب داراى بيست باب و مشتمل بر نقلقولهاى فراوان از حكماى بزرگ يونان و نيز تجربههاى شخصى رهاوى در طبابت و داروشناسى (براى نمونه ← ص ۱۱۱ـ۱۱۲، ۱۱۴، ۱۱۷، ۱۳۲، ۱۳۶ـ۱۳۷، ۱۵۲) است. رهاوى، در مقدمه كتاب (ص ۱۶)، قصدش از تأليف آن را آموزش آداب و رفتار پزشكى براى پزشكان، داروسازان، بيماران، پرستاران، عيادتكنندگان و مانند آن بيان كردهاست. او همچنين ارزش و منزلت شغل پزشكى و مبانى اعتقادى پزشكان را يادآور شدهاست (همانجا، و نيز ← همان مقدمه، ص ۹). با توجه به مضمون برخى مطالب تاريخى كتاب، تاريخ الأطبّاى اسحاقبن حنين* (متوفى ۲۹۸ يا ۲۹۹) ازجمله منابع وى بودهاست ( ← رهاوى، همان مقدمه، ص ۱۱). از ادبالطبيب تاكنون يك نسخه خطى شناسايى شده و متن آن را نخستين بار فؤاد سزگين در ۱۹۸۵ بهصورت چاپ عكسى منتشر كردهاست. متن حروفچينىشده همين نسخه نيز در ۱۹۹۲ بهكوشش كمال سامرائى و داود سلمان على در بغداد بهچاپ رسيد. ترجمه فارسى اين كتاب زيرنظر محمدصادق شريعت پارسا در ۱۳۹۰ش در تهران انتشار يافتهاست. رهاوى چند اثر ديگر نيز داشتهاست كه به دست ما نرسيدهاند و عبارتاند از: جوامع، كه به گفته رهاوى (ص ۱۷۶؛ نيز ← ابنابىاصيبعه، همانجا) تلخيص چهار كتاب جالينوس به نامهاى الفِرَق، الصناعة الصغيرة، النبض إلى طوثرا (النبض الصغير) و إلى اغلوقن است و او آن را فصلبندى و اول هر فصل را با حروف معجم مشخص كرده تا مطالب فصلهاى مختلف كتاب باهم درنياميزد؛ كيف ينبغى أن يمتحن الطبيب (سزاوار است پزشك چگونه امتحان شود؟)، رسالهاى درباره كيفيت امتحان پزشكان، كه رهاوى در ادبالطبيب در بخش امتحان پزشكان به آن اشاره كرده و خلاصهاى از مطالب آن را در ادبالطبيب (ص ۱۶۶ـ۱۷۹) آوردهاست؛ و المدخل إلى علم الجدل، كه بهگفته رهاوى (ص ۱۲۶) درباره نحوه امتحان پزشكان بودهاست (نيز ← سزگين، همانجا). علاوه بر اينها، ابنابىاصيبعه (همانجا) كُناشى را نيز به وى منسوب دانسته كه تلفيقى از مقالات دهگانه جالينوس به نام الميامير فى تركيب الأدويه بحسب أمراض الأعضاء من الرأس إلى القدم بودهاست (نيز ← سزگين، همانجا).

منابع : ابنابىاُصَيبعه، كتاب عيونالانباء فى طبقاتالاطباء، چاپ امرؤالقيسبن طحّان] آوگوست مولر [كونيگسبرگ و قاهره ۱۲۹۹/ ۱۸۸۲، چاپ افست انگلستان ۱۹۷۲؛ احمد عيسى، معجمالاطباء: من سنة ۶۵۰ه . الى يومنا هذا، بيروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲؛ اسحاقبن على رهاوى، كتاب ادب الطبيب، چاپ كمال سامرائى و داود سلمان على، بغداد ۱۹۹۲؛

Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ۱۹۶۷- .

/ زهرا قزلباش /

۱. Sezgin

نظر شما
مولفان
زهرا قزلباش ,
گروه
تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده