رویانی، عبدالقادر

معرف

عبدالقادربن حسن، منجم فارسى‌نويس قرنهاى نهم و دهم.
متن

رويانى، عبدالقادربن حسن، منجم فارسىنويس قرنهاى نهم و دهم. در منابع، شهرت او رويانى لاهيجى (روزنفلد[۱] و احساناوغلو[۲] ، ص ۳۰۹) و گيلانى (كاشف يزدى، گ ۱پ) ذكر شدهاست. دانستههاى اندكى درباره زندگى او در دست است، ازجمله تاريخ تولدش كه رويانى در ضمن يكى از آثارش، رساله رُبع (درباره اين رساله ادامه مقاله)، ذكر كردهاست ( رويانى، رساله ربع، گ ۱۸۳پ؛ نيز عرفانيان، ص۱۸۰، يادداشت ۱ كه همين نوشته رويانى و بخشى از زايچه تولد او را نقل كردهاست) و براساس آن، رويانى در شوال ۸۴۴ بهدنيا آمدهاست. همچنين مىدانيم كه رويانى شاگرد علىبن محمد قوشچى*، منجم مشهور قرن نهم، بودهاست (نفيسى، ج ۱، ص۲۷۰؛ روزنفلد و احساناوغلو، همانجا). به نوشته بلوشه[۳] (ج ۲، ص ۶۷)، فردى كه خواندمير (ج ۴، ص ۳۵۴) نامش را «اميرنظامالدين عبدالقادر» ذكر كرده همان عبدالقادر رويانى است. با فرض درستى نظر بلوشه، بهگفته خواندمير (همانجا)، رويانى در زمان سلطانحسين بايقرا (حك : ۸۷۳ـ۹۱۲) در مدرسه سلطانيه شهر هرات، كه بايقرا آن را بنا نهاده بود (درباره اين مدرسه سلطانزاده، ص ۲۱۱)، تدريس مىكردهاست و مدتى طولانى نيز در منطقه خراسان قاضى بوده و در ۹۲۵ درگذشتهاست. خواندمير (همانجا) مادّهتاريخى نيز براى وفات اين نظامالدين عبدالقادر ذكر كردهاست. صفا (ج ۴، ص ۱۰۶) نوشته بلوشه (همانجا) را بر نظامالدين گيلانى ( خواندمير، ج ۴، ص ۶۱۸) منطبق دانسته، ولى مستقلا شرح زندگانى عبدالقادر رويانى را آوردهاست. در ديگر آثار رويانى نيز كمابيش قرائنى ديگر از فعاليتهاى علمىاش وجود دارد، ازجمله در تحفه نظاميه، (ص ۲۲)، كه پايه محاسبات خود را سال ۸۴۲ يزدگردى (برابر با سال ۸۷۹ هجرى) قرار دادهاست. آثار. از رويانى آثارى عمومآ در نجوم و همگى به فارسى باقى ماندهاست : ۱) رساله ربع يا رساله در معرفت ربع، كه به نامهاى ربع مجيب مخترع و رساله القاب ربع نيز شناخته مىشود (براى آگاهى از نامهاى متفاوت اين رساله درايتى، ۱۳۸۹ش، ج ۱۱، ص ۵۳۸). اين رساله در هجده باب درباره سازوكار آلت نجومى ربع تأليف شده (براى عناوين بابهاى اين كتاب عرفانيان، ص۱۸۰ـ۱۸۱) و در بخشى از آن (گ ۱۸۳ر)، مؤلف از نوعى ربع صحبت كرده كه ابداع خود اوست و آن را ربع مخترَع ناميدهاست. تقريبآ همزمان با رويانى، كاشفالدين محمد يزدى اردكانى رسالةٌ فى اسطرلاب خود را بهمنزله ذيلى بر رساله ربع رويانى تأليف كردهاست ( كاشف يزدى، گ ۱پ ـ ۲ر). كاشف يزدى (گ ۲۴رـ۲۶ر) همچنين در انتهاى رساله خود بابهاى يازدهم تا شانزدهم كتاب رويانى را بهطور كامل با تغييراتى بسيار جزئى آوردهاست. ۲) زيج مُلَخّص ميرزايى. رويانى نگارش اين زيج را در حدود ۸۹۴ و به نام ميرزاعلى كاركيا، از امراى خاندان كياييان در گيلان، بهپايان رسانده و بهنظر مىرسد به هنگام تأليف آن در گيلان بودهاست. اين زيج مشتمل بر چهار مقاله است (براى عناوين مقالههاى اين زيج فهرست نسخههاى خطى كتابخانه آيةاللّه مرعشى نجفى، ج ۳۷، ص ۲۷؛ براى نسخههاى باقيمانده اين كتاب درايتى، ۱۳۸۹ش، ج ۵، ص ۱۲۸۵). ۳) تحفه نظاميه، كه به نام شرح سى فصل نيز شناخته مىشود، شرحى بر كتاب سى فصل در معرفت تقويم خواجه نصيرالدين طوسى است كه رويانى آن را در چهل فصل تأليف كردهاست (براى عناوين فصول اين كتاب فهرست نسخههاى خطى كتابخانه آيةاللّه مرعشى نجفى، ج ۲۹، ص ۱۹۲؛ براى نسخههاى خطى باقيمانده از اين كتاب درايتى، ۱۳۸۹ش، ج ۲، ص۱۰۱۰ـ۱۰۱۱). ۴) مفتاح مفاتيح فتوح، در علوم غريبه و مشتمل بر هفده فصل ( دانشپژوه و منزوى، ج ۵، ص ۶۲۹). ۵) معرفت تقويم، كه به نامهاى حلالتقويم و مختصر در معرفت تقويم نيز شناخته مىشود و نسخههاى خطى بسيارى از آن باقى ماندهاست (براى آگاهى بيشتر درباره اين نسخهها درايتى، ۱۳۸۹ش، ج ۹، ص ۸۸۱ـ۸۸۴). ۶) تحفه نعمانيه، در اسطرلاب كه چند نسخه خطى از آن وجود دارد (براى آگاهى بيشتر درباره اين نسخهها درايتى، ۱۳۸۹ش، ج ۲، ص ۱۰۱۱؛ روزنفلد و احساناوغلو، همانجا). روزنفلد و احساناوغلو (همانجا) رساله ديگرى به فارسى با نام رسالةالكرة را به رويانى نسبت دادهاند. همچنين به نوشته درايتى (۱۳۹۰ش، ج۱۰، ص ۳۹۳) يك جُنگ نيز از رويانى باقىمانده كه يك نسخه خطى از آن شناسايى شدهاست. آقابزرگ طهرانى (ج ۳، ص ۴۴۴) به كتاب ديگرى از رويانى با نام تحفةالشاهية اشاره كرده كه به نوشته او، رويانى از آن در تحفه نظاميه خود ياد كردهاست؛ اما چنين اطلاعى در تحفه نظاميه نيامدهاست.


منابع : آقابزرگ طهرانى؛ خواندمير؛ محمدتقى دانشپژوه و علىنقى منزوى، فهرست كتابخانه سپهسالار، بخش ۵، تهران ۱۳۵۶ش؛ مصطفى درايتى، فهرستگان نسخههاى خطى ايران (فنخا)، تهران ۱۳۹۰شـ؛ همو، فهرستواره دستنوشتهاى ايران (دنا)، تهران ۱۳۸۹ش؛ عبدالقادربن حسن رويانى، تحفه نظاميه، نسخه خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، ش ۱/۶۳۱۶؛ همو، رساله ربع، نسخه خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، ش ۱۴/۱۲۰۴۲؛ حسين سلطانزاده، تاريخ مدارس ايران: از عهد باستان تا تأسيس دارالفنون، تهران ۱۳۶۴ش؛ ذبيحاللّه صفا، تاريخ ادبيات در ايران، ج ۴، تهران ۱۳۷۳ش؛ غلامعلى عرفانيان، فهرست كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، ج۱۰، مشهد ۱۳۶۲ش؛ فهرست نسخههاى خطى كتابخانه بزرگ حضرت آيتاللّهالعظمى مرعشى نجفى (ره)، ج ۲۹، قم ۱۳۸۰ش، ج ۳۷، قم ۱۳۸۷ش؛ محمدبن محمد كاشفيزدى، رساله اسطرلاب، نسخه خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، ش ۱/۱۴۸۲؛ سعيد نفيسى، تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى تا پايان قرن دهم هجرى، تهران ۱۳۶۳ش؛


Edgard Blochet, Catalogue des manuscrits persans de la Bibliothèque nationale, Paris 1905-1934; Boris Abramovichi Rozenfeld and Ekmeleddin èIhsano§glu, Mathematicians, astronomers, and other scholars of Islamic civilization and their works (7th-19thc.), Iè stanbul 2003.


/ روحاللّه متقيان /


۱. Rozenfeld ۲. èIhsano§glu ۳. Blochet

نظر شما
مولفان
روح الله متقیان ,
گروه
تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده