روک

معرف

(به لهجه مصرى: رُوك)، واژه‌اى در اصل غيرعربى، احتمالا برگرفته از واژه روخ[۱] ، كه در زبان يونانى عاميانه به معناى تقسيم ارضى است.
متن

رَوْك (به لهجه مصرى: رُوك)، واژهاى در اصل غيرعربى، احتمالا برگرفته از واژه روخ[۱] ، كه در زبان يونانى عاميانه به معناى تقسيم ارضى است. فعل عربى راكَ، يَروكُ نيز از اين واژه مشتق شدهاست. در زبان ادارى مصر، روك به معناى نوعى مسّاحىِ املاك مزروعى است كه در نتيجه آن، زمين زراعى دوباره تقسيم مىشود. اين كار شامل مسّاحى* اراضى و تعيين وضع قانونى آن بهگونهاى است كه مشخص شود كه زمين بهصورت خصوصى، وقفى، خالصه سلطانى يا اقطاع است و نيز شامل برآورد مقدار مالياتى است كه به آن تعلق مىگيرد. تا هنگام سقوط فاطميان (حك : ۲۹۷ـ۵۶۷)، بيشتر اراضى مزروعى به كشاورزانِ مالياتپرداز خصوصى (متقبّل يا ضامن) واگذار مىشد، حال آنكه در دورههاى ايوبى (قرن ششم و هفتم) و مماليك (حك : ۶۴۸ـ۹۲۲) اين اراضى تحت عنوان عطاى نظامى (اقطاع*)، به امرا و سربازان آزاد داده مىشد. درواقع، در فاصله هشت قرن و نيم از فتوحات اسلامى تا فتوحات عثمانى، منابع تنها شش روك را ذكر كردهاند. نخستين آنها روكى است كه عبيداللّهبن حبحاب*، مسئول (عامل) امور مالى مصر، در فاصله سالهاى ۱۰۵ تا ۱۰۷ در دوران خلافت هشام بهاجرا درآورد. گفتهاند كه نتيجه اين مسّاحى، زمينى مزروعى معادل ۰۰۰، ۰۰۰،۳۰ فدّان (ح ۰۰۰،۱۹۱ كيلومتر مربع) بودهاست. دفتر ثبت مالياتى كه در سال ۱۰۷ داير شد، تسليم خراج* معادل ۸۳۷، ۷۰۰،۱ دينار را براى مصر ثبت كرده، كه از اين مقدار، معادل ۵ر ۴۲۰، ۴۴۹،۱ دينار از مصر عليا و ۵ر ۴۱۶،۲۵۱ دينار از دلتاى مصر بودهاست (مَقريزى، ۱۴۲۲ـ۱۴۲۵، ج ۱، ص ۲۶۶). روك احمدبن مدبّر، عامل مصر، كه در حدود ۲۵۳ و كمى پيش از ورود احمدبن طولون* به مصر انجام شد، به ۰۰۰، ۰۰۰،۲۴ فدّان يا حدود ۰۰۰،۱۵۳ كيلومتر مربع بالغ مىشد (همان، ج ۱، ص۲۷۰). سومين روك، معروف به افضلى، تنها روك دوره حكومت فاطمى بود. بانى اين روك، سردار و وزير فاطمى، ابوعبداللّه محمدبن فاتك بطائحى* بود. مقريزى (۱۴۲۲ـ۱۴۲۵، ج ۱، ص ۲۲۲ـ۲۲۳) شرحى از اين روك به نقل از پسر وى، موسى، آوردهاست. به پيشنهاد بطائحى، وزير افضلبن بدر جمالى در ۵۰۱ فرمان داد تا براى رفع نارضاييها و ازميانبردن امتيازات ناحقى كه از زمان آخرين روك گسترش يافته بود، مسّاحى جديدى بهاجرا درآيد. روك صالحى كه خواجهبهاءالدين در فاصله سالهاى ۵۷۲ تا ۵۷۷ و به فرمان سلطانصلاحالدين ايوبى بهاجرا درآورد، دستگاه نظامى كاملا نوينى را بنيان نهاد؛ اين روك با رواج نظام اقطاع در مصر پيوند تنگاتنگى داشت. خراج ارزيابىشده كه معادل ۵۰۰، ۶۷۰،۳ دينار مىشد به شكل اقطاعاتى ميان ۱۱۱ امير[۲] ، ۹۷۶،۶ سوارهنظام سنگين (طواشى) و ۵۵۳،۱ سوارهنظام سبك (قرا غلام) تقسيم شد (همان، ج ۱، ص ۲۳۳). ابنمماتى (ص ۸۴ـ۲۰۰) فهرستى كامل از همه اماكن مسّاحىشده مصر در روك صالحى را در كتاب خويش، قوانينالدواوين، آوردهاست. روك حُسامى را سلطان مملوك، حسامالدين لاچين (حك : ۶۹۶ـ۶۹۸) براى كاهش قدرت امراى بزرگ و تقويت قدرت سلطان، در ۶۹۷ اجرا كرد، ولى اين اقدام كاملا ناكام ماند و امراى سلطان، او را بهقتل رساندند (مقريزى، ۱۴۲۲ـ ۱۴۲۵، ج۴، ص۵۵۴ـ۵۵۵؛ همو، ۱۴۱۸، ج۲، ص۲۸۹ـ۲۹۱؛ ابنتَغرى بِردى، ج ۸، ص۹۰ـ۹۵؛ ابناياس، ج ۱، قسم ۱، ص ۳۹۶ـ۳۹۸). بهنظر مىرسد فهرست نام اماكن مسّاحىشده به دست روك حسامى، در كتاب مجهول المؤلف تحفةالارشاد، كه م . رمزى[۳] آن را در ۱۳۱۱ش/ ۱۹۳۲ در كتابخانه الازهر يافت، حفظ شده باشد. آخرين روك به فرمان سلطانناصر محمدبن قلاوون، در سومين دوره حكومتش بهانجام رسيد. روك ناصرى كه مسّاحى برخى مناطق شام را در ۷۱۳ با مسّاحى تمام مناطق مصر در ۷۱۵ تلفيق كرد، درواقع تكرار روك ناكام حسامى بود، اما اينبار سلطان موفق شد امراى بزرگ را از قدرت عزل كند. روك ناصرى را مىتوان نوعى كودتا بهشمار آورد، زيرا اراضى سلطانى (خاصّالسلطان) بهطور چشمگيرى افزايش يافت و همه ولايت جيزه به اراضى خاص تبديل شد (مقريزى، ۱۴۲۲ـ ۱۴۲۵، ج ۱، ص۲۳۷ـ۲۴۴؛ همو، ۱۴۱۸، ج۲، ص۵۰۶ـ۵۱۰، ج۳، ص۳۱۳؛ >اطلس شرق نزديك توبينگن<[۴] ، نقشه BVIII ۱۳). دفاتر ثبتى را كه در روك ناصرى داير شد، ابندُقماق در كتاب الانتصار و ابنجيعان در التحفةالسنية نقل كردهاند.

منابع : [ابناياس، بدائع الزهور فى وقائع الدهور، چاپ محمد مصطفى، قاهره ۱۹۷۵، چاپ افست ۱۴۰۲ـ۱۴۰۴/ ۱۹۸۲ـ ۱۹۸۴]؛ ابنتَغرى بِردى؛ [ابنمماتى، كتاب قوانين الدواوين، چاپ عزيز سوريال عطيه، قاهره ۱۴۱۱/ ۱۹۹۱؛ احمدبن على مَقريزى، السلوك لمعرفة دولالملوك، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بيروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷؛ همو، المواعظ و الاعتبار فى ذكر الخطط و الآثار، چاپ ايمن فؤاد سيد، لندن ۱۴۲۲ـ۱۴۲۵/۲۰۰۲ـ ۲۰۰۴]؛

C. H. Becker, Beiträge zur Geschichte Ägyptens unter dem Islam, Strasbourg 1913, II, 107-110, 140-148; H. Rabie, The financial system of Egypt, London 1972, 50-56.

/ ه . هالم[۵] ، با اندكى تلخيص از د. اسلام /

1. ruw_k_h_ 2. officer 3. Ramzi 4. Tübinger Atlas des Vorderen Orients 5. H. Halm

نظر شما
مولفان
ه.هالم ، با اندکی تلخیص از د. اسلام ,
گروه
تاریخ اجتماعی ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده