روضاتی

معرف

عالم و فقيه‌و كتاب‌شناس صاحب‌نام امامى معاصر.
متن

روضاتى، محمدعلى، عالم و فقيه و كتاب شناس صاحب نام امامى معاصر. او در 24 يا 25 آذر 1308 (13 يا 14 رجب 1348) در اصفهان ديده به جهان گشود (جهانبخش، ص 424 و پانويس 1). پدرش محمدهاشم روضاتى چهارسوقى (متوفى 1316ش)، كه خود از عالمان دينى و شاگرد استادان بزرگ حوزه نجف، همچون سيدابوالحسن اصفهانى و ميرزامحمدحسين غروى نائينى و شيخ محمدحسين اصفهانى بود، در روزگار جوانى در شط كوفه غرق شد و در نجف به خاك سپرده شد ( حرزالدين، ج 3، ص 264؛ روضاتى، 1332ش، ص 105ـ106، 110ـ111). پدر روضاتى، از نوادگان صاحب روضات الجنات*، سيدمحمدباقر خوانسارى* چهارسوقى (متوفى 1313)، و مادرش دختر سيدحسن چهارسوقى (متوفى 1336ش) بود. سادات روضاتى به عبداللّه بن موسى بن جعفر نسب مى برند (روضاتى، 1332ش، ص 14؛ درباره خاندان روضاتى  ←خوانسارى*، خاندان). سيدمحمدعلى پس از درگذشت پدر، با حمايت و سرپرستى حاج ميرزا سيدحسن چهارسوقى پرورش يافت و از او بسيار تأثير پذيرفت. او تحصيلات رسمى را تا اواخر دوره دبيرستان در اصفهان به پايان برد و پس از آن براى تحصيل علوم حوزوى به مدرسه مشهور صدر اصفهان رفت و سطوح حوزوى را تا پيش از درس خارج در آن مدرسه گذراند. از مهم ترين استادان او در اين مقطع شيخ محمدحسين مشكى (مقدّس)، شيخ محمدحسن نجف آبادى، شيخ هبة اللّه هرندى و محمدرضا جَرقويه اى (صلصالى) بودند كه نزد آنها به ترتيب معالم الاصول، شرح لمعه و مكاسب را خواند. پس از پايان دوره مقدماتى و بخشى از دوره سطح، به قم مهاجرت كرد و نزد مدرّسان فقه و اصول، فقه آموخت. در قم شرح لمعه را نزد آيت اللّه صدوقى، مكاسب را نزد آيت اللّه سلطانى طباطبائى، و كفاية را نزد آيت اللّه شيخ مرتضى حائرى فرا گرفت. از برجسته ترين استادانش در قم، آيت اللّه حاج آقاحسين بروجردى* بوده است. اقامت در قم فرصتى براى آشنايى او با بسيارى از معاصرانش فراهم آورد كه از جمله آنها بايد به آيت اللّه مرعشى نجفى* اشاره كرد كه علايق مشترك ميان آن دو به دوستى پايدارى انجاميد (جهانبخش، ص 424ـ425). روضاتى از بسيارى از معاصران خود و شيوخ اجازه چون شيخ آقابزرگ طهرانى، سيدصدرالدين صدر، ميرزامحمد طهرانى، عبدالحسين شرف الدين و سيدمحسن امين اجازه روايت دريافت كرد (براى مشايخ روضاتى و متن اجازه سيدهبة الدين شهرستانى به او  ← روضاتى، 1332ش، ص 225ـ229؛ جهانبخش، ص 426). روضاتى در فروردين 1333 (شعبان 1373) با دختر سيدمحمدهاشم موسوى غروى ازدواج كرد كه حاصل آن پنج فرزند است ( روضاتى، 1378ش، ص 123). او پس از اتمام تحصيلاتش به اصفهان بازگشت و پس از درگذشت آيت اللّه چهارسوقى به تصدى امور شرعى مشغول شد و در كنار آن به اتفاق شيخ محمدمهدى نوّاب لاهيجانى به تنظيم و تهيه اسناد پرداخت و تا 1357ش به اين كار اهتمام داشت. او در همان ايام در مسجد ميرزامحمدهاشم اقامه نماز مى كرد. روضاتى در سه دهه آخر زندگى، بيشتر خلوت گزينى پيشه كرد و به تحقيق و مطالعه در خانه مشغول بود (جهانبخش، ص 425ـ426)، اما در اين مدت به سبب دراختيارداشتن مجموعه نفيسى از آثار خطى همواره محل مراجعه محققان بود. وى در پنجشنبه 29 تير 1391 (29 شعبان 1433) در اصفهان و در خانه خود درگذشت و عصر همان روز در تخت فولاد در مقبره خانوادگى به خاك سپرده شد. پس از درگذشت او، شخصيتهاى برجسته دينى مجالس مختلفى در تكريم مقامش برگزار كردند ( روضاتى، 1391ش، مقدمه رضا مختارى، ص 12ـ15). آثار روضاتى اندك است، اما به سبب دقت و تأملات او اهميت بسيار دارد. برخى از اين آثار عبارت اند از: زندگانى آية اللّه چهارسوقى و رجال ديگر؛ جامع الانساب كه توجه جدّى و تبحر روضاتى را در دانش انساب نشان مى دهد و مجلد نخست آن، به تنهايى، در شرح حال خاندانهاى سادات موسوى است؛ دو گفتار، مشتمل بر دو مقاله بلند از ايشان؛ و دومين دو گفتار كه دو اثر اخير از آخرين تأليفات روضاتى است. بخش اعظم نوشته هاى او در كتابى به نام در پرتو روضات: پنجاه مقاله در تراجم، كتابشناسى، نسخه شناسى و تاريخ منتشر شده است. بخش مهمى از نگاشته هاى روضاتى تعليقات او بر آثار منتشر شده است. از ميان اين آثار، حواشى او را بر كتاب طبقات اعلام الشيعة و الذريعة الى تصانيف الشيعة شيخ آقابزرگ طهرانى، با عنوانهاى تكملة طبقات أعلام الشيعة و تكملة الذريعة الى تصانيف الشيعة، محمد بركت منتشر كرده است. روضاتى به تصحيح و انتشار آثار خطى نيز توجه خاصى داشت كه از آن جمله اند: تحقيق و شرح روضات الجَنّات فى تَراجم العُلماء و السادات، اثر سيدمحمدباقر خوانسارى (متوفى 1313) كه فقط يك مجلد از آن منتشر شد؛ مكارم الآثار، تأليف استادش محمدعلى معلم حبيب آبادى (متوفى 1355؛  ← روضاتى، 1332ش، ص 144ـ148)؛ و عَبِقات الأنوار اثر ميرحامدحسين كَنتورى (متوفى 1306؛ براى فهرست كاملى از آثار تأليفى و تصحيحى او  ← جهانبخش، ص 427ـ432). از ويژگيهاى مهم روضاتى توجه او به كتاب و گردآورى نسخه هاى خطى است. چنين علاقه اى در ميان خاندان و اجداد روضاتى ريشه اى كهن داشته است (براى كتابخانه پدربزرگ مادرى روضاتى  ← روضاتى، 1332ش، ص 47ـ52؛ همو، 1378ش، ص 96ـ115). نياى اعلاى او سيدابوالقاسم بن حسين موسوى مشهور به ميركبير (متوفى 1158) از شاگردان علامه مجلسى كه در خوانسار اقامت داشت، كتابخانه اى گردآورد. بعدها فرزندانش اين كتابخانه را گسترش دادند و با توجه به تمكّن مالى خاندان روضاتى، به جمع آورى نسخه هاى نفيس و كتابت نسخه هاى خطى اهتمام ورزيدند و فرزندان خود را به استنساخ نسخه هاى خطى تشويق كردند. كتابخانه مذكور به نسلهاى بعدى خاندان روضاتى منتقل شده ( آقابزرگ طهرانى، ج 8، ص 297ـ298؛ روضاتى، 1378ش، همانجا؛ زادهوش، ص140ـ141) و بخشى از آن نيز ارثيه سيدمحمدعلى روضاتى بوده است. روضاتى در سالهاى تأليف الذريعة الى تصانيف الشيعة* با توجه به دانش گسترده اش و در اختيارداشتن نسخه هاى نفيس خطى با شيخ آقابزرگ طهرانى مراوده داشت و اطلاعات برخى نسخه هايى كه در اختيار داشت يا مشاهده كرده بود، به او منتقل مى كرد. آقابزرگ طهرانى در الذريعة ضمن معرفى و گزارش تاريخچه كتابخانه خانوادگى روضاتى، برخى از آثار افراد اين خاندان و مطالب فراوان ديگرى را به نقل از روضاتى نام برده و به اخذ مطالب از او يا وجود نسخه اى نزد او اشاره كرده است (براى نمونه  ← ج10، ص 38، 84ـ85، ج 12، ص 156؛ براى تعابير آقابزرگ طهرانى در اين باره  ← زادهوش، ص 144ـ145). زادهوش (ص 145ـ170) فهرست كاملى گردآورده از نسخه هايى كه اطلاعات آنها را روضاتى در اختيار آقابزرگ طهرانى قرار داده بوده است. روضاتى خود نيز به دانش فهرست نويسى علاقه و توجه بسيار داشته و فهرستى از برخى نسخه هايى را كه در اختيار داشته، با عنوان فهرست كتب خطى كتابخانه هاى اصفهان، در 1341ش در اصفهان منتشر كرده است. اين فهرست بارديگر با معرفى برخى ديگر از نسخه هاى خطى كتابخانه او با عنوان فهرست كتب خطى اصفهان: دو هزار نسخه عربى و فارسى در سه جلد تهيه شده كه تاكنون دو مجلد آن منتشر شده است. فهرست مذكور، برخلاف فهرستهاى متداول، فقط مشتمل بر معرفى نسخه و خصوصيتهاى آن نيست، بلكه در ذيل بعضى از نسخه ها روضاتى مطالب مفصّلى درباره آنها نوشته است كه درواقع مقالاتى علمى محسوب مى شوند، از جمله بحث او درباره كتابهاى برهان السِداد فى شرح الارشاد ( ج 1، ص 82ـ89) و تنقيح المرام ( ج 1، ص 169ـ176) يا بحث مفصّل او درباره ابن ابى جمهور در معرفى نسخه اى از كتاب عَوالى اللالى العزيزية ( ج 2، ص 204ـ228). روضاتى به رغم دانش گسترده اش به سبب وسواس بيش از حد كمتر دست به قلم مى برد، اما همين آثار اندك او قوّت علمى و دانش گسترده وى را به خوبى نشان مى دهد ( جهانبخش، ص 427). روضاتى با بسيارى از عالمان و شخصيتهاى برجسته معاصر مراوده داشت و برخى از مكتوبات او به آنها در دست است (براى تصاوير اين مكتوبات  ← روضاتى، 1391ش، ص 588ـ620؛ حديث عشق 2، دفتر2، ص 573ـ574). رسول جعفريان بسيارى از اين اسناد را همراه اسناد ديگرى از خاندان روضاتى در كتاب اسنادى از خاندان روضاتيان منتشر كرده است. نمونه اى درخور توجه از مراودات علمى او با عالمان معاصرش، حواشى او بر كتاب جرعه اى از دريا اثر آيت اللّه سيدموسى شبيرى زنجانى و ملاحظات آيت اللّه شبيرى درباره مطالب روضاتى در كتاب دو گفتار و پاسخهاى روضاتى به آنها است ( شبيرى زنجانى، ج1، ص 204ـ211). روضاتى نسخه هاى خطى نفيس مجموعه اش را براى تصحيح در اختيار مصححان قرار مى داد و به سبب اهتمامش در تهيه نسخه هاى خطى، نسخه هاى او عمدتآ يا نسخه اساس در تصحيح بوده يا از نسخه هاى بسيارمهم به شمار رفته است.

منابع: آقابزرگ طهرانى؛ جويا جهانبخش، «استاد بزرگوار ما، علامه روضاتى (مد ظله، در اسنادى از خاندان روضاتيان، به كوشش رسول جعفريان، قم: انصاريان، 1382ش؛ حديث عشق 2، دفتر :2 دانش پژوه، نامه ها و گفت وگوها، به كوشش نادر مطلبى كاشانى، محمدحسين مرعشى، تهران: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراى اسلامى، 1382ش؛ محمد حرزالدين، معارف الرجال فى تراجم العلماء و الادباء، قم 1405؛ محمدعلى روضاتى، در پرتو روضات: پنجاه مقاله در تراجم، كتابشناسى، نسخه شناسى و تاريخ، قم 1391ش؛ همو، دو گفتار پيرامون گوشه هايى از احوال و آثار علماء بزرگ خوانسار مهاجر به اصفهان و سيرى در اجازه نامه ها، قم 1378ش؛ همو، زندگانى حضرت آية اللّه چهارسوقى حاوى شرح حال بيش از يكصد نفر رجال قرون اخيره، اصفهان ?]1332ش[؛ همو، فهرست كتب خطى اصفهان: دو هزار نسخه عربى و فارسى، قم 1386ش ـ؛ محمدرضا زادهوش، «كتابخانه علامه روضاتى به روايت شيخ آقابزرگ تهرانى»، در نسخه پژوهى، دفتر1، به كوشش ابوالفضل حافظيان بابلى، قم: مؤسسه اطلاع رسانى اسلامى مرجع، 1383ش؛ موسى شبيرى زنجانى، جرعه اى از دريا، قم 1389ش ـ.

/ محمدكاظم رحمتى /

نظر شما
مولفان
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده