راس الحسین

معرف

زیارتگاههایی در شام، مصر و عراق که به محل دفن یا حضور سر مبارک امام حسین علیه السلام شهرت دارند.
متن


رأسالحسین، زیارتگاههایی در شام، مصر و عراق که به محل دفن یا حضور سر مبارک امامحسین علیهالسلام شهرت دارند.



مشهدالحسین حلب. از مهمترین بناهای دوران اسلامی حلب* و از مشهورترین زیارتگاههای سوریه است. منابع تاریخی بسیاری به آن اشاره کرده و موقعیت آن را کوه جوشن در غرب حلب دانستهاند (برای نمونه ← یاقوت حموی، ج ۲، ص ۳۰۸، ۶۹۱ـ۶۹۲؛ ابنعدیم، ج ۱، ص ۴۱۲ـ۴۱۳؛ ابنشداد، ج ۱، قسم ۱، ص ۱۵۲)، که امروزه داخل شهر قرار دارد. در وجهتسمیه کوه جوشن گفتهاند شَمِربن ذیالجوشن همراه با اسرای اهلبیت و سرهای شهدای کربلا در آنجا توقف کردهاست (غَزّی، ج ۲، ص ۲۱۰). مشهدالحسین به مشهدالنقطة نیز شهرت دارد. در وجهتسمیه آن گفتهاند سر امامحسین را در این محل بر زمین گذاشتند و قطرهای از خون ایشان بر سنگی چکید (همان، ج ۲، ص ۲۱۱ـ۲۱۲). برخی با استناد به وجود دیر راهبی در کوه جوشن در قرون اولیه اسلامی، که مورخان بدان اشاره کردهاند (← یاقوت حموی، ج ۲، ص ۶۹۱ـ۶۹۲؛ ابنعدیم، همانجا)، و با توجه به اینکه شهر حلب در دوره امویان تابع جُند قِنَّسرین بوده (ابنعدیم، ج ۱، ص ۵۹۱)، این زیارتگاه را دیر راهب قنّسرین دانستهاند، که داستان آن در کتاب مناقب آل ابیطالب ابنشهرآشوب (ج ۴، ص ۶۷) آمدهاست. مشابه این داستان  در کتب دیگر نقل شده، ولی محل آن بین بعلبک و دمشق ذکر شدهاست (← ابومِخْنَف، ص ۱۸۹ـ۱۹۱؛ ابواسحاق اسفراینی، ص ۵۶). مورخان در علت بنای این زیارتگاه عوامل دیگری نیز ذکر کردهاند، از قبیل بهخوابدیدن امامعلی علیهالسلام در این محل (← یاقوت حموی، ج ۲، ص ۳۰۸) یا بهخوابدیدن امامحسین درحال نماز در آنجا (همان، ج ۲، ص ۶۹۱ـ۶۹۲). براساس روایت ابناَبیطی، مورخ و ادیب شیعی، یکی از اهالی حلب در خواب امامحسین را دید که به او دستور میدهد این زیارتگاه را بسازد. پس از آن، اهل حلب این زیارتگاه را به شکل کنونی آن بنا کردند و ساخت آن در ۵۸۵ بهپایان رسید (← ابنشداد، ج ۱، قسم ۱، ص ۱۵۲ـ۱۵۴). کاوشهای باستانشناختی در این زیارتگاه نشان داده که هسته اولیه آن گنبدی در جنوب ورودی صحن داخلی بنا بوده و قدمت آن تا دوره عمربن عبدالعزیز برآورد شدهاست. این زیارتگاه در سده چهارم و در دوره حَمدانیان، پیرامون این گنبد توسعه یافته و صحن، شبستان و اتاقهای دیگری بر آن افزوده شدهاست. در دوره ایوبیان نیز بار دیگر توسعه یافته و ایوان مرتفعی در غرب و گنبدهایی در شمال آن ساخته شدهاست (سماقیه، ص ۱۷۶). شاید داستانی که ابنابیطی نقل کرده ناظر بر توسعه بنا در دوره ایوبیان باشد (← حریثانی، ص ۱۸۴). در اواخر دوره ایوبیان، ساخت صحن جدید، که بهعلت حمله مغولان ناتمام مانده بود، آغاز شد. مغولان بنا را ویران و اشیای نفیس آن را غارت کرده بودند، اما ملکظاهر بَیبرَس اول* مملوکی (حک : ۶۵۸ـ۶۷۶) آن را بازسازی کرد (ابنشداد، ج ۱، قسم ۱، ص ۱۵۳ـ۱۵۴). در دوره عثمانیان، زیارتگاه مدتی مهجور ماند. از نیمه دوم قرن سیزدهم، هر سال در ایام عزاداری ماه محرّم و عید مبعث، در آن مراسم دینی برگزار میشد و حاضران اطعام میشدند (غزّی، ج ۲، ص ۲۱۲). در جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ـ۱۹۱۸)، ارتش ترک آن را به انبار مهمات خود بدل کرد. در پایان جنگ، بهعلت یورش مردم به زیارتگاه، مهمات داخل آن منفجر شد و بنا آسیب بسیار دید (همان، ج ۲، ص ۲۱۳). پس از آن، زیارتگاه چند دهه به حال خود رها شد. سپس با تلاش و پیگیری «جمعیت الاِعمار و الاِحسان» ــوابسته به جامعه شیعی حلب ــ و پشتیبانی علما و مراجع شیعه و نظارت اداره آثار حلب از ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۶ش/ ۱۹۶۱ـ ۱۹۶۷ بازسازی شد (ابراهیم نصراللّه، ص ۹۳ـ۹۴). بنای مشهدالحسین از سنگهای تراشیده نسبتآ بزرگ ساخته شدهاست. نقشه آن مستطیلی به ابعاد ۷۴ متر× ۵ر۳۸ متر و دارای دو بخش است. بخش شرقی بنا صحنی به ابعاد ۴۲ متر× ۵ر۳۶ متر و از افزودههای دوره اخیر است. در نیم قرن اخیر، رواقهایی در دو ضلع جنوبی و شرقی این بخش و اتاقهایی در ضلع شمالی و داخل رواق شرقی آن ساخته شدهاست. ورودی بنا، در گوشه شمالشرقی صحن و دارای طاق ضربی ساده است. سردرِ کهنِ بنا در ضلع غربی این صحن قرار دارد و سردری کمعرض و مرتفع است. در پیشانی سردر، خطوط هندسی متداخلی وجود دارد که کتیبهای به خط ثلث را احاطه کردهاست. این کتیبه دارای تاریخ ۵۹۶ و بیانگر توسعه بنا در دوره ایوبیان است. در زیر مقرنسِ سردر، کتیبهای به خط ثلث حاوی صلوات بر دوازده امام میگردد. زیر کتیبه، طاقنمای سنگی کوچکی است که بر هر دهانه آن نقشِ شمعدانی آویزان است. بخش غربیْ بخش کهنِ بنا و شامل صحنی به ابعاد ۱۶متر× ۵ر۱۵ متر است. در اطراف این صحن بخشهای مختلف بنا قرار دارد. در غرب صحن، روبهروی سردر، ایوان مرتفعی از دوره ایوبیان با طاق ضربی و در دو طرف آن دو ستونِ توکار از سنگ زرد است. بالای طاق ایوان، خطوط هندسی متداخل با سنگهای دورنگ بهکار رفتهاست. در انتهای ایوان، کتیبهای طولی به خط ثلث در دو سطر، حاوی صلوات بر چهارده معصوم تعبیه شدهاست. سنگی که گفته میشود نشان خون امامحسین بر آن است، امروزه در محراب ایوان در داخل ضریحی مشبک قرار دارد. در جنوب ایوان، اتاقی مربع و در شمال آن دو اتاق گنبددار متصل به یکدیگر وجود دارد. شبستانِ بنا در جنوب صحنِ کهن قرار دارد و تالاری کشیده و پوشیده با پنجگنبد است. گنبد میانی مرتفعتر است و ساقهای هشتضلعی دارد. محراب شبستان زیر این گنبد قرار دارد. در ضلع شمالی صحنِ کهن، رواقی با سه گنبد (شبیه گنبدهای شبستان) وجود دارد. در گوشه شرقی رواق، ورودی نیمه شرقیِ بخش شمالی بنا قرار دارد که شامل وضوخانه و آشپزخانه است. در گوشه غربی رواق، ورودی نیمه غربیِ بخش شمالی بنا وجود دارد که شامل دو اتاقِ متصل به هم با دو گنبد بلند است. اتاق اول یک حوض آب در وسط دارد. گنبد این اتاق ۲۰ر۵ متر قطر و ۱۴ متر ارتفاع دارد و در آن از دو ردیف مقرنس برای انتقال از مربع به دایره استفاده شدهاست. در ناحیه انتقال گنبد دوم، هشت محرابچه با سنگهایی صدفی در انتهای هر یک دیده میشود. محرابچههای واقع در زوایای اتاق، دو ستونمانند در طرفین دارد. ظاهرآ این شیوه انتقال از مربع به دایره در معماری اسلامی منحصربهفرد است. بهنظر میرسد این بخش از بنا کاربردی همانند تالار تشریفات داشتهاست (← سماقیه، ص ۱۷۵ـ۱۸۱).



مشهدالحسین حماه. این مشهد در محله مدینه در حماه*، پای قلعه این شهر، قرار دارد. این مکان نزد اهالی به جامعالحسنین (تحریف جامعالحسین) شناخته میشود (شحاده، ص ۹۵). براساس کتیبه سردر بنا، نورالدین محمود زنگی (حک : ۵۴۱ـ۵۶۹) این مشهد را در ۵۵۲، پس از ویران شدن در زلزله، بازسازی کردهاست. براساس کتیبه دیگری، که در آن از زیارتگاه با نام مشهد رأسالحسین یاد شده، این بنا در ۱۰۲۳ بازسازی شدهاست. این بنا از سنگ ساخته شده و در جنوب آن شبستان و در شمال آن صحن مرکزی و یک رواق قرار دارد. شبستان دو گنبد در بخش شرقی و میانی دارد؛ بخش غربی آن دو طاق سنگی دارد. گنبد بخش میانی ساده و کمخیز است و در زیر آن محراب قرار دارد. گنبد شرقی تَرکدار و نسبتآ مرتفع است و ساقه دوازدهضلعی دارد. گنبد غربی سادهتر و کوچکتر است. در ضلع جنوبی مسجد، کنار گنبد میانی، منارهای چهارضلعی قرار دارد. ورودی بنا چندان قدیمی نیست و در گوشه جنوبشرقی واقع است. در شرق مسجد، اتاق بسیار محقّری با گنبدی ساده و کوچک دیده میشود که در آن مزاری منسوب به حضرت یونس علیهالسلام قرار دارد. این اتاق براساس کتیبه سردر آن، که حاوی سه بیت شعر است، در  ۱۱۴۰ بازسازی شدهاست. این زیارتگاه بسیاری از عناصر معماری اولیه خود را از دست داده و بخشهایی از آن نیز در دورههای متأخر به آن الحاق شدهاست. بااینحال از آثار اسلامی مهم حماه است.



مشهد رأسالحسین دمشق. این زیارتگاه در شرق مسجدجامع دمشق* (← دمشق*) قرار دارد و از صحن این جامع میتوان به آن وارد شد. گفته شده سر امامحسین علیهالسلام پس از رسیدن به دمشق در این مکان قرار داده شد (ابنعساکر، ج ۲، ص ۳۰۴). از این بنا با نام «مشهدالحسین و زینالعابدین» نیز یاد کردهاند (← هروی، ص ۱۵)؛ زیرا در جوار آن، مقامی برای امام زینالعابدین علیهالسلام قرار دارد که گفته شده محل زندانیشدن ایشان پس از احضار نزد یزید بودهاست (ابنفضلاللّه  عمری، ج ۱، ص ۲۵۳). این بنا در اوایل دوره عثمانی مخروبه بود. در ۱۲۷۸ فؤادپاشا (متوفی ۱۲۸۵)، والی دمشق، آن را بازسازی کرد و سلطانعبدالعزیز عثمانی (حک : ۱۲۷۷ـ۱۲۹۳) یک تار از موی پیامبر را به آنجا اهدا کرد (احمد تیمور، ص ۷۵). بنای کنونی اتاقی مربع با دیوارهای مرتفع و گنبد کمخیزی با ساقه هشتضلعی دارد. در ناحیه گنبد، انتقال مربع به دایره با گوشوارههای بزرگی در زاویههای بنا صورت گرفتهاست. مقام رأسالحسین در گوشه شمالشرقی اتاق واقع است. در ۱۳۷۲ش/۱۹۹۳، محمد برهانالدین (متوفی ۱۳۹۲ش)، داعی مطلق اسماعیلیان بُهرَه* هند، ضریح نقرهای مشبّکی بر این مقام نصب کرد که مزیّن به نقوش گیاهی و اشعاری در مدح امامحسین است. پایههای ضریح از سنگ مرمر سفید است. در ضلع غربی اتاق، طاق عریض و کمارتفاعی قرار دارد که به مقام امامزینالعابدین متصل است. این مقام تالار مستطیل کوچکی با درازای شمالی ـ جنوبی است. در دیوار شرقی این تالار، یعنی پشت مقام رأسالحسین، طاقچه مربع کوچکی با پوشش صفحههای نقرهای به نشانه محل قراردادن سر وجود دارد. در کنار آن، محراب کوچکی با محفظهای از چوب و شیشه به نشانه محل نشستن امامزینالعابدین در فرورفتگی دیوار شرقی بنا وجود دارد. برخی از مورخان، بابالفرادیس، یکی از دروازههای دمشق، را محل دفن سر امامحسین دانستهاند (← سبط ابنجوزی، ص ۲۳۹؛ ابننما، ص ۱۰۷؛ ابنفضلاللّه عمری، ج ۱، ص ۲۷۳؛ ابنکثیر، ج ۸، ص ۲۰۴) که محل آن به مسجدالرأس معروف بوده (ابنکثیر، همانجا؛ ابنطولون، ص ۸۵) و موقعیت کنونی آن، آستانه حضرت رقیه است (← ابنطولون، ص ۸۵، پانویس؛ ابنمبرّد، ذیل محمد اسعد طلس،ص ۲۲۹). همچنین قبرستان مسلمانان در دمشق را، بدون تعیین محل دقیق آن، محل دفن سر دانستهاند (← اخطب خوارزم، ج ۲، ص ۸۳؛ ابنعساکر، ج ۶۹، ص ۱۶۱).



مشهدالحسین عَسقَلان. این زیارتگاه روی تپه مرتفعی در جنوبشرقی روستای جوره و در جنوبغربی شهر مَجدَل، خارج از دیوارهای شهر تاریخی عسقلان، قرار داشتهاست (عبدالرحیم احمد حسین، ص ۸۲). در منابع به چگونگی انتقال و دفن سر امامحسین در آنجا اشارهای نشدهاست. اما منبر چوبی نفیسی در آن وجود داشته که براساس کتیبه آن، المستنصر باللّه فاطمی (حک : ۴۲۷ـ۴۸۷) محل دفن سر امامحسین را در عسقلان مشخص کردهاست. در این کتیبه، تاریخ ساخت منبر ۴۸۴ و سازنده آن امیرالجیوش بدرالجمالی* ذکر شدهاست (برای آگاهی از متن کامل کتیبه ← حسن عبدالوهاب، ج ۱، ص ۸۲ـ۸۳). بنابراین، روایت ابنمیسّر مبنی بر اینکه الافضل، فرزند بدرالجمالی، سر امامحسین را از خرابهای در عسقلان خارج کرد و برای آن زیارتگاهی ساخت و سر را در آن دفن کرد، نمیتواند درست باشد؛ اما قول دیگر وی مبنی بر اینکه بدرالجمالی منبر را ساخت و فرزندش الافضل آن را تکمیل کرد (← مقریزی، ج ۲، ص ۲۰۴)، منافاتی با متن کتیبه ندارد. این منبر پس از انتقال سر امامحسین به قاهره (← ادامه مقاله)، به حرم ابراهیم علیهالسلام در شهر الخلیل منتقل شد و هنوز آنجاست (حسن عبدالوهاب، ج ۱، ص ۸۲؛ عبداللّه مخلص، ص ۱۰۸۴). پس از انتقال سر، مشهد عسقلان همچنان زیارتگاه بودهاست. در وصف آن گفتهاند زیارتگاه عظیمی با ستونهای مرمرین بودهاست (← هروی، ص ۳۲؛ قزوینی، ص ۲۲۲). این زیارتگاه تا نیمه اول قرن چهاردهم/ بیستم پابرجا بود (← عبداللّه مخلص، همانجا)، ولی در ۱۳۲۷ش/ ۱۹۴۸ مهاجمان صهیونیست فلسطین را اشغال و این زیارتگاه را ویران کردند (عبدالرحیم احمد حسین، ص ۸۳).



مشهدالحسین قاهره. معروف به جامع سیدناالحسین و مسجدالامامالحسین از مشهورترین زیارتگاههای قاهره و مصر است. طلائعبن رُزیک*، وزیر فائز بنصراللّه فاطمی (حک  : ۵۴۹ـ۵۵۵)، از بیم آنکه صلیبیان عسقلان را اشغال کنند تصمیم گرفت سر امامحسین را از آنجا به قاهره منتقل کند. برای همین در باب زُوَیله قاهره مسجدی ساخت تا سر را آنجا دفن کند. اما پس از رسیدن سر به قاهره، به دستور فائز، طلائعبن رزیک سر را به حجرهای در کاخ خلفای فاطمی منتقل کرد و پس از ساختن زیارتگاه کنونی رأسالحسین در ۵۴۹، سر را در آن دفن کردند (ابنعبدالظاهر، ص ۳۰). به گفته ابنمیسّر، سر را در ۵۴۸ به قاهره منتقل کردند و آن را در سرداب قصر زمرد قرار دادند و سپس نزدیک قبه دیلم دفن کردند (← مقریزی، همانجا). در قرن هفتم، سلطانملک ناصربن قلاوون در کنار این مشهد، مدرسهای برای تدریس فقه اهلسنّت بنا کرد؛ بهطوریکه ضریح رأسالحسین پشت محراب آن قرار داشت (همان، ج ۲، ص ۲۰۵). مسجد کنونی زیارتگاه در محل این مدرسه قرار دارد (حسن عبدالوهاب، ج ۱، ص ۸۴). این مشهد در دوره ایوبیان و ممالیک بسیار شهرت داشت و مسلمانان بسیاری از آن بازدید کرده و از عظمت بنای آن سخن گفتهاند. ابنجبیر (ص ۳۷) از قرارگرفتن سر امام درون تابوتی از نقره و پوشیدهبودن سطح آن با پارچههای نفیس سخن گفتهاست. ابنبطوطه (ج ۱، ص ۵۵) به رباط بزرگی با درهای نفیس، که متعلق به این مزار بوده، اشاره کردهاست. در دوره عثمانیان، به مسجدِ کنار مشهد بسیار توجه میشد و بارها اصلاح شد و ملحقاتی بر آن افزوده گردید که بیشتر آنها در کتیبههای بنا ثبت شدهاست (← حسن عبدالوهاب، ج ۱، ص ۸۵ـ۸۶). امیرحسن کتخدا عَزَبان جُلفی (متوفی ۱۱۲۴) بنای زیارتگاه را توسعه داد و صندوقی چوبی مزّین به صدف و نقره بر آن افزود (جبرتی، ج ۱، ص ۱۹۳). بار دیگر امیر عبدالرحمان کتخدا در ۱۱۷۵ بنا را توسعه داد. بنا در دوره اسماعیلپاشا (حک : ۱۲۸۰ـ۱۲۹۶)، خدیو مصر، با طرح جدیدی توسعه یافت و بازسازی شد (علیپاشا مبارک، ج ۴، ص ۱۸۴). در ۱۳۰۳، عبدالواحد تازی محراب مسجد را با کاشیهای مغربی آراست؛ کاشیهایی که روی آن آیاتی از قرآن و تاریخ کاشیکاری ثبت شدهاست. در ۱۳۱۶، خدیو عباس حِلمی دوم (حک : ۱۳۰۹ـ۱۳۳۳) گنبد را مزیّن کرد (حسن عبدالوهاب، ج ۱، ص ۸۷). از ۱۳۳۱ تا ۱۳۴۲ش/ ۱۹۵۲ـ۱۹۶۳ مسجد دوباره توسعه یافت و مساحت آن از ۱۵۰۰ مترمربع به  ۳۳۴۰ مترمربع افزایش یافت و منبر چوبی جدیدی با تزیینات صدف و عاج برای آن ساخته شد. در ۱۳۴۴ش/ ۱۹۶۵ اسماعیلیان بُهره ضریحی نقرهای روی مدفن سر نصب کردند (سعاد ماهر محمد، ج ۱، ص ۳۸۴ـ۳۸۵). اصل بنای مشهدالحسین گنبدخانهای دارد که بنای کنونی آن از دوره عثمانی است. در ناحیه انتقال گنبد، طاقهای نیمدایرهای و مقرنسهایی در زوایای بناست که نقوش تزیینی دارد. کتیبه بالای محراب به تاریخ ۱۱۸۷ است. دیوارهای اتاق گنبد تزیینات مرمری و صدفی زیبایی از سده هشتم دارد. بخشهای فوقانی آن نیز پوشیده از الواح چوبی مزیّن به نقوش رنگارنگ و مذهّب از قرن دوازدهم است که در ۱۳۱۶ بازسازی شدهاست. بالای این نقوش و گرداگرد گنبد از داخل، کتیبههایی مذهّب به خط ثلث، حاوی قصیدهای از ابنجابر اندلسی، شاعر قرن هشتم، و اشعاری منسوب به امامحسین و سوره فتح است. این اتاق محرابی قدیمی با دو ستون سنگی مزین در دو طرف دارد و بالای آن، قصیدهای به تاریخ ۱۱۸۷ با آب طلا نوشته شدهاست. گنبدخانه چهار ورودی در اضلاع مختلف دارد که روی آنها اذکار و اشعاری نوشته شدهاست. در میان اتاق، ضریح نقرهای قرار دارد (همان، ج ۱، ص ۳۸۶ـ۳۸۹). در سرداب گنبدخانه، صندوق چوبی نفیسی به طول ۸۵ر ۱ متر و عرض ۳۲ر۱ متر و ارتفاع ۳۵ر۱ متر قرار دارد. سطح این صندوق پوشیده از کتیبههایی به خط نسخ و کوفی ساده و مورّق (برگدار) با نقوش و تزیینات هندسی و گیاهی است. این صندوق، با توجه به وجود نمونهای مشابه (در قبر شافعی به تاریخ ۵۷۴)، از آثار دوره صلاحالدین ایوبی (حک : ۵۶۴ـ۵۸۹) دانسته شدهاست. صندوق در دهه ۱۳۲۰ش/ ۱۹۴۰ مرمت گردید و به موزه آثار عربی منتقل شد (درباره این صندوق و کتیبههای آن ← حسن عبدالوهاب، ج ۱، ص ۸۸ـ۹۱). در جنوب گنبدخانه، حجرهای به تاریخ ۱۳۱۱ قرار دارد که در آن یک سرمهدان، دو میل سرمه، دو تار ریش، قطعهای از پیراهن و عصای منسوب به پیامبر صلیاللّهعلیهوآلهوسلم و دو قرآن منسوب به امامعلی و عثمان نگهداری میشود (همان، ج ۱، ص ۹۱). از دوره فاطمیان (حکـ : ۲۹۷ـ۵۶۷)، فقط سردر بابالاخضر باقی ماندهاست که به بابالحسین نیز شهرت داشته و در جنوبغربی گنبدخانه قرار دارد. روی سردر، منارهای آجری به ارتفاع ۵ر۱۷ متر قرار دارد که پایین آن مربع و بخش فوقانی آن هشتضلعی است. ارتفاع بخش مربعی ۷۶ر۱۲ متر و طول هر ضلع آن ۵ر۲ متر است. این مناره از دوره ایوبیان است و تزیینات گچی دارد؛ براساس دو سنگنوشته باقیمانده بر آن، بین ۶۳۳ تا ۶۳۴ ساخته شدهاست. ارتفاع بدنه هشتضلعی مناره ۵ر۲ متر است و هر ضلع آن یک پنجره بلند دارد (همان، ج ۱، ص ۸۴؛ سعاد ماهر محمد، ج ۱، ص ۳۸۷).



مسجد حنّانه نجف. براساس برخی روایات سر امامحسین در کنار جسد امامعلی دفن شدهاست و از روایات دیگر چنین برمیآید که سر امامحسین در محل دیگری در نجف دفن شده (← ابنشهرآشوب، ج ۴، ص ۸۵)، که موقعیت کنونی آن، مسجد حنّانه است. این مسجد با استناد به برخی از روایات، محل دفن یا قراردادن سر امامحسین است (← مجلسی، ج ۹۸، ص ۲۵۷؛ براقی، ص ۷۷). بنای کنونی مسجد، با توجه به شکل ظاهری و تاریخهای موجود در آن، نسبتآ جدید است. در میان اشعارِ کتیبهها، دو مادّهتاریخ ۱۳۷۵ و ۱۳۸۸ دیده میشود (← حیدرالجد، ص ۶۳ـ۶۴). علاوه بر زیارتگاههایی که ذکر شد، زیارتگاههای رأسالحسین دیگری وجود دارد که شهرت کمتری دارند. در گورستانی مجاور ویرانههای شهر تاریخی بالِس، نزدیک شهرک جدید مسکنه، میان حلب و رقّه، سنگ قبری است که اهالی آن را مقام رأسالحسین میدانند. شاید این همان زیارتگاهی باشد که علیبن ابوبکر هروی (ص ۶۱) از آن با نام مشهد الحَجَر، محل گذاشتن سر امامحسین روی سنگ، یاد کردهاست. در مسجدجامع مَعَرّةالنُعمان نیز مقامی منسوب به رأسالحسین است که طاقچه کوچکی در ضلع جنوبی صحن مسجد دارد. در بَعلَبَک، نزدیک چشمه رأسالعین، خرابههای مسجدی به همین نام از دوره ممالیک وجود دارد که شیعیانِ منطقه آن را مسجد رأسالحسین مینامند و محل قراردادن سر امامحسین میدانند (حسن نصراللّه، ج ۲، ص ۶۳۳). علاوهبر این زیارتگاهها، گزارشهایی از زیارتگاههای دیگری دردست است که تا چندی پیش پابرجا بودند، ولی درحالحاضر ازبین رفتهاند. یکی از آنها زیارتگاهی در تلّ عاس، در غرب خان شیخون (بین معرةالنعمان و حماه در سوریه) است، که ظاهرآ بنای آن از دوره ایوبیان بودهاست (← شحاده، ص ۹۸). نزدیک این زیارتگاه، ویرانههای شهر کَفَرطاب قرار دارد که براساس نسخهای از مقتل ابومخنف (ص ۱۸۵)، از شهرهای محل عبور کاروان حامل سر امامحسین بودهاست. در تحقیقات میدانی نویسنده مقاله، نشانی از این زیارتگاه بهدست نیامد.در برخی منابع به وجود زیارتگاههایی مرتبط با سر امامحسین در شهرهایی چون موصل، نصیبین، بالس، حماه و حمص که در مسیر عبور کاروان اسرای اهلبیت علیهمالسلام واقع بودهاند، اشاره شدهاست (ابنشهرآشوب، ج ۴، ص۹۰؛ هروی، ص ۶۱، ۶۵ـ۶۶، ۷۰). درباره مدفن سر مبارک امام حسین، اقوال مختلفی نقل شده و شهرهای متعددی را محل دفن آن دانستهاند، ازجمله کربلا، مدینه، رَقّه و مرو (← ابنشهر آشوب، ج ۴، ص ۸۵؛ سبط ابنجوزی، ص ۲۳۹؛ مقدسی، ص ۴۶؛ نیز ← کربلا*، واقعه). 



منابع : علاوه بر مشاهدات مؤلف؛ ابراهیم نصراللّه، آثار آل محمد (ص) فی حلب، حلب ۱۹۹۵؛ ابنبطوطه، رحلة ابنبطوطة، چاپ علی منتصر کتانی، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵؛ ابنجبیر، رحلة ابنجبیر، چاپ ابراهیم شمسالدین، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳؛ ابنشداد، الاعلاق الخطیرة فی ذکر امراء الشام والجزیرة، ج ۱، قسم ۱، چاپ یحیی زکریا عبّاره، دمشق ۱۹۹۱؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، چاپ یوسف بقاعی، قم ۱۳۸۵ش؛ ابنطولون، اعلام الوری بمن ولی نائبآ من الاتراک بدمشق الشام الکبری، چاپ محمد احمد دهمان، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴؛ ابنعبدالظاهر، الروضة البهیة الزاهرة فی خطط المُعزیة القاهرة، چاپ ایمن فؤاد سید، قاهره ۱۴۱۷/۱۹۹۶؛ ابنعدیم، بغیةالطلب فی تاریخ حلب، چاپ سهیل زکار، بیروت ?]۱۴۰۸/ ۱۹۸۸[؛ ابنعساکر؛ ابنفضلاللّه عمری، مسالک الابصار فی ممالک الامصار، چاپ کامل سلمان جبوری، بیروت ۲۰۱۰؛ ابنکثیر، البدایة والنهایة، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰؛ ابنمبرّد، ثمار المقاصد فی ذکر المساجد، دمشق ۱۹۷۵؛ ابننما، مُثیرُ الاحزان، قم ۱۴۰۶؛ ابواسحاق اسفراینی، نورالعین فی مشهد الحسین رضیاللّه عنه، قاهره ۱۳۶۶؛ لوطبن یحیی ابومِخْنَف، مقتل الحسین ومصرع اهل بیته و صحابه فی کربلاء، قم ۱۳۱۲؛ احمد تیمور، الآثار النبویة، قاهره ۱۴۲۱/۲۰۰۱؛ موفقبن احمد اخطب خوارزم، مقتلالحسین علیهالسلام للخوارزمی، چاپ محمد سماوی، ]قم [۱۳۸۱ش؛ حسین براقی، تاریخ الکوفة، حرره و اضافالیه اکثر المواضیع المهمة محمدصادق بحرالعلوم، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ عبدالرحمان جبرتی، عجائب الآثار فی التراجم والاخبار، چاپ عبدالرحیم عبدالرحمان عبدالرحیم، قاهره ۱۹۹۷ـ۱۹۹۸؛ محمد حریثانی، «مشهد الامامالحسین بحلب: القسم التاریخی»، الثقافةالاسلامیة، ش ۱۴ (ذیحجه ـ محرّم ۱۴۰۸)؛ حسن عبدالوهاب، تاریخ المساجد الاثریة فی القاهرة، بیروت ۱۹۹۳؛ حسن نصراللّه، تاریخ بعلبک، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ حیدر الجد، «مسجدالحنانة: رؤیة الماضی و الحاضر... وطموح المستقبل»، ینابیع، ش  ۹ (ذیقعده ـ ذیحجه ۱۴۲۶)؛ سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ سعاد ماهر محمد، مساجد مصر و اولیاؤها الصالحون، ج ۱، ]قاهره  ۱۹۷۱[؛ محمدعلی سماقیه، «مشهد الامامالحسین بحلب :مذکرة ایضاحیة و وصف معماری لاعمال ترمیمه»، الثقافة الاسلامیة، ش ۱۴ (ذیحجه ـ محرّم ۱۴۰۸)؛ کامل شحاده، «مآثر نورالدین محمود زنکی العمرانیة فی حماه»، مجلة الحولیات الاثریة العربیة السوریة، ج ۲۰، ش ۱ و ۲ (۱۹۷۰)؛ عبدالرحیم احمد حسین، قصة مدینة المجدل و عسقلان، ]تونس[: المنظمة العربیة للتربیة و الثقافة و العلوم، ]بیتا.[؛ عبداللّه مخلص، «مشاهد آلالبیت الأطایب فی فلسطین»، الموسم، ج ۱، ش  ۴ (۱۴۱۰)؛ علیپاشا مبارک، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر و القاهرة و مدنها و بلادها القدیمة والشهیرة، بولاق ۱۳۰۶، چاپ افست قاهره ۱۴۲۵ـ۱۴۲۶/ ۲۰۰۴ـ۲۰۰۵؛ کامل غَزّی، کتاب نهر الذهب فی تاریخ حلب، چاپ شوقی شعث و محمود فاخوری، حلب ۱۴۱۲ـ۱۴۱۳/ ۱۹۹۱ـ ۱۹۹۳؛ زکریابن محمد قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت : دارصادر، ]بیتا.[؛ مجلسی؛ مقدسی؛ احمدبن علی مَقریزی، المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار، المعروف بالخطط المقریزیة، چاپ محمد زینهم و مدیحة شرقاوی، قاهره ۱۹۹۸؛ علیبن ابیبکر هروی، کتاب الاشارات الی معرفةالزیارات، چاپ ژانین سوردل ـ تومین، دمشق ۱۹۵۳؛ یاقوت حموی.



/ احمد خامهیار /


نظر شما
مولفان
احمد خامه یار ,
گروه
هنرومعماری ,
رده موضوعی
جلد 19
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده