بیروت‌

معرف

تخت‌ و بزرگترین‌ شهر و بندر اصلی‌ جمهوری‌ لبنان‌
متن
بیروت‌ ، پایتخت‌ و بزرگترین‌ شهر و بندر اصلی‌ جمهوری‌ لبنان‌. این‌ شهر واقع‌ در َ54 ْ33 عرض‌ شمالی‌ و َ28 ْ35 طول‌ شرقی‌، نخست‌ قسمت‌ شمالی‌ دماغه‌ای‌ در ساحل‌ مدیترانه‌ را در برمی‌گرفت‌ و اینک‌ با 67 کیلومتر مربع‌ مساحت‌، تقریباً همة‌ سطح‌ آن‌ را پوشانده‌ است‌ (نادری‌ سمیرمی‌، ص‌ 9). بیروت‌ از دو تپة‌ الاَشرفیه‌ (بیروت‌ شرقی‌) و المُصَیطَبه‌ (بیروت‌ غربی‌) تشکیل‌ یافته‌ که‌ به‌صورت‌ شبه‌جزیره‌ای‌ مثلثی‌ به‌سوی‌ دریا پیش‌ می‌رود. در سمت‌ داخلی‌، جلگة‌ ساحلی‌ باریکی‌ (الساحل‌) قرار دارد که‌ از دهانة‌ نهرالکلب‌ در شمال‌ تا نهرالدامور در جنوب‌ امتداد می‌یابد ( بریتانیکا ، ذیل‌ مادّه‌).ریشة‌ واژة‌ بیروت‌ دیرزمانی‌ مورد بحث‌ بوده‌ است‌. تردید نیست‌ که‌ این‌ کلمه‌ از لفظ‌ عبری‌ بِئِروت‌ ، جمع‌ بِئِر ، به‌معنای‌ چاه‌، مشتق‌ است‌. معنای‌ این‌ واژه‌ در زبانهای‌ سریانی‌ و فنیقی‌ نیز همین‌ است‌، که‌ به‌ منابع‌ غنی‌ آب‌ (چاهها و چشمه‌ها) در بیروت‌ اشاره‌ دارد (سلیمان‌، ص‌ 25؛ سبارو، ص‌ 14؛ جیدجیان‌، ص‌ 248). سکونت‌ انسان‌ در این‌ منطقه‌ به‌ دوران‌ پیش‌ از تاریخ‌ می‌رسد، زیرا در آنجا آثاری‌ از دوره‌های‌ معروف‌ به‌ آشولی‌ و لووالوایی‌ برجای‌ مانده‌ است‌. بیروت‌ از قدیمترین‌ شهرهای‌ خاورمیانه‌ به‌شمار می‌آید. آثار مهمی‌ از دوره‌های‌ مصری‌، فنیقی‌، یونانی‌، رومی‌، بیزانسی‌، ایرانی‌ و عثمانی‌ در این‌ شهر کشف‌ شده‌ است‌ (سبارو، ص‌ 32، 40، 140). در زمان‌ فنیقیها بندری‌ در سواحل‌ فنیقیه‌ بوده‌ که‌ از آن‌ با نام‌ بروتا در کتیبه‌های‌ تل‌العَمارنه‌ (قرن‌ چهاردهم‌ پیش‌ از میلاد) یاد شده‌ است‌. در این‌ عهد بیروت‌ شهر کوچکی‌ بود که‌ شهر معروف‌ بیبلوس‌ (جُبیل‌ امروزی‌) آن‌ را تحت‌الشعاع‌ قرار داده‌ بود.در حدود 200 پیش‌ از میلاد، آنتیوخوس‌ سوم‌ (آنتیوخوس‌ کبیر) بر بطلمیوس‌ پنجم‌ پیروز شده‌ و بیروت‌ را ضمیمة‌ قلمرو سلوکیها و سوریه‌ کرد. این‌ شهر که‌ زمانی‌ لاذقیة‌ (لائودیکیا ی‌) کنعان‌ خوانده‌ می‌شد، در حدود 140 پیش‌ از میلاد، به‌دست‌ تریفون‌ ، اشغالگر سوری‌، ویران‌ شد. اما به‌رغم‌ این‌ فاجعه‌، بندر بیروت‌ به‌سبب‌ روابط‌ بازرگانی‌ با جزیرة‌ دلوس‌ ، ایتالیاییها و رومیها رونق‌ فراوان‌ گرفت‌ و عاقبت‌ نقش‌ خود را به‌عنوان‌ رابط‌ میان‌ شرق‌ و غرب‌ بازیافت‌. باوجود این‌، بیروت‌ تا 14 پیش‌ از میلاد (قس‌ جیدجیان‌، ص‌250: در آغازین‌ قرن‌ اول‌ میلادی‌) که‌ به‌ مقام‌ کولونی‌ ارتقا یافت‌ مشهور نشد. این‌ کولونی‌، به‌ نام‌ دختر امپراتور روم‌، بریتوس‌ خوانده‌ شد (همانجا). بریتوس‌ در مدتی‌ کوتاه‌ به‌ مرکز بزرگ‌ اداری‌ (که‌ هرودس‌ کبیر و جانشینانش‌ در آنجا مسکن‌ گزیدند)، پایگاه‌ عمدة‌ بازرگانی‌ و دادوستد، و مرکز علمی‌ معتبری‌ تبدیل‌ شد. مدرسة‌ حقوق‌ آن‌، از قرن‌ سوم‌ میلادی‌، شهرتی‌ خاص‌ یافت‌ و با مدارس‌ آتن‌ و اسکندریه‌ و قیصریه‌ به‌ رقابت‌ برخاست‌ (نیز رجوع کنید به همان‌، ص‌ 256). در اواخر قرن‌ چهارم‌ میلادی‌، بریتوس‌ یکی‌ از مهمترین‌ شهرهای‌ فنیقیه‌ و مرکز اسقف‌نشین‌ شد. در 551 میلادی‌، زلزله‌ای‌ سخت‌ همراه‌ با طغیان‌ آب‌ شهر را ویران‌ ساخت‌. یوستی‌نیانوس‌ خرابیها را مرمت‌ کرد، اما شهر دیگر آن‌ شکوه‌ پیشین‌ را نداشت‌ و هنگامی‌ که‌ سپاهیان‌ ابوعُبَیده‌ در 14/635 (قس‌ سبارو، ص‌ 37ـ 38: 13/634) وارد آن‌ شدند این‌ شهر که‌ روزی‌ مهمترین‌ شهر رومی‌ در شرق‌ به‌شمار می‌آمد، مانند روستایی‌ کوچک‌ بود که‌ جمعیت‌ و آبادانی‌ چندانی‌ نداشت‌ (همان‌، ص‌38) و حتی‌ فاقد مواضع‌ تدافعی‌ بود.با پیروزی‌ مسلمانان‌، دوران‌ تازه‌ای‌ برای‌ بیروت‌ آغاز شد. معاویه‌، خلیفة‌ اموی‌، گروههایی‌ از ایرانیان‌ را به‌ آنجا کوچ‌ داد تا شهر و اطراف‌ آن‌ را، برای‌ دفاع‌ در برابر تهاجمات‌ روم‌ شرقی‌ (همان‌، ص‌ 43ـ44، 46) پرجمعیت‌ سازد. همچنین‌، شهر را به‌ مواضع‌ تدافعی‌ مجهز ساخت‌ و آن‌ را به‌ پایگاه‌ ناوگان‌ دریایی‌ مسلمانان‌، برای‌ حمله‌ به‌ مراکز دریایی‌ ناوگان‌ روم‌ شرقی‌، تبدیل‌ کرد (همان‌، ص‌ 43، 45ـ46). پرورش‌ کرم‌ ابریشم‌ دوباره‌ رونق‌ یافت‌ و روابط‌ بازرگانی‌، نخست‌ به‌صورت‌ داخلی‌ (با دمشق‌) و بعدها با مصر از سرگرفته‌ شد. در قرون‌ اولیة‌ اسلامی‌، بیروت‌ همچون‌ «رباط‌ * » تلقی‌ می‌شد و فقیه‌ بزرگ‌ شام‌، اوزاعی‌ * (متوفی‌ 157) مقرّ خود را آنجا قرار داد و همانجا درگذشت‌. در 364/ 975 یوحنا زیمیسکس‌ (شمشقیق‌) بر بیروت‌ چیره‌ شد. اما فاطمیان‌ اندکی‌ بعد آن‌ را از روم‌شرقی‌ بازپس‌ گرفتند. جغرافیدانان‌ مسلمان‌ قرنهای‌ چهارم‌ و پنجم‌ جملگی‌ اشاره‌ کرده‌اند که‌ در آن‌ دوران‌ شهر دارای‌ استحکامات‌ و تابع‌ «جُند» (ایالت‌) دمشق‌ بوده‌ است‌.جنگهای‌ صلیبی‌ برای‌ بیروت‌ مسائل‌ تازه‌ای‌ پیش‌ آورد: صلیبیون‌ که‌ در 492/1099 از تمام‌ طول‌ سواحل‌ شمالی‌ بیروت‌ سرازیر شده‌ بودند، منحصراً از بیروت‌ به‌عنوان‌ محل‌ تأمین‌ آذوقه‌ استفاده‌ می‌کردند. آنها پس‌ از فتح‌ بیت‌المقدس‌ دوباره‌ به‌ این‌ شهر بازگشتند. در 503/1110 بودوئن‌ (بالدوین‌) اول‌ و برتران‌ دوسن‌ ژیل‌ شهر را از خشکی‌ و دریا محاصره‌ کردند. یک‌ دسته‌ از کشتیهای‌ جنگی‌ مصر توانستند خوراک‌ محاصره‌شدگان‌ را تأمین‌ کنند. اما عاقبت‌، یاری‌ کشتیهای‌ جنگی‌ پیزا و جِنوا (ژِن‌) به‌ مهاجمان‌ امکان‌ داد که‌ حمله‌ برند و در 21 شوال‌ 503/13 مه‌1110 شهر را به‌تصرف‌ درآورند. در 505/1112 نخستین‌ اسقف‌ لاتینی‌ بیروت‌ تعیین‌ شد و کلیسای‌ یحیی‌ معمدان‌ بنا شد که‌ بعدها به‌ مسجدالعُمَری‌ تبدیل‌ گردید. در جمادی‌الاولی‌ 583/ اوت‌ 1187، پس‌ از هشت‌روز محاصره‌، صلاح‌الدین‌ ایوبی‌ به‌ طرز مسالمت‌آمیزی‌ وارد شهر شد (ابن‌اثیر، ج‌9، ص‌180). در ذیقعدة‌ 593/ سپتامبر 1197، آموری‌ لوزینیانی‌ شهر را که‌ سپاهیان‌ ایوبی‌ از آن‌ گریخته‌ بودند، به‌تصرف‌ خود درآورد.در 23 رجب‌ 690/23 ژوئیة‌ 1291 امیر سنجر ابوشجاعی‌ از دمشق‌ به‌سوی‌ بیروت‌ آمد و آنجا را به‌نام‌ الملک‌الاشرف‌ خلیل‌ تصرف‌ کرد. در عصر ممالیک‌، بیروت‌ «ولایت‌» عمده‌ای‌ از «جُند» دمشق‌ گردید و یک‌ امیر طَبلْخانه‌ به‌حکومت‌ آنجا منصوب‌ شد. در سراسر قرون‌ وسطی‌ تصاحب‌ شهر بیروت‌ امتیازی‌ مهم‌ به‌شمار می‌رفت‌، زیرا دو مادة‌ مهم‌ و نادر از آنجا به‌دست‌ می‌آمد: چوب‌ از جنگلهای‌ کاج‌ جنوب‌ بیروت‌ و آهن‌ از معادن‌ اطراف‌ آن‌. در قرن‌ هشتم‌/ چهاردهم‌ بازرگانی‌ دچار نابسامانی‌ شد و بندر بیروت‌ صحنة‌ رقابت‌ میان‌ جنواییها و کاتالونیاییها (کاتالانها) گردید و امیران‌ مملوک‌ نیز به‌ تقویت‌ مواضع‌ دفاعی‌ آن‌ پرداختند: تَنْغِز و برقوق‌ (حک : 784ـ801) هریک‌ به‌ساختن‌ برجی‌ فرمان‌ دادند. در قرن‌ نهم‌/پانزدهم‌، بیروت‌ باردیگر محل‌ تلاقی‌ بازرگانان‌ مغرب‌ زمین‌ شد که‌ در جستجوی‌ پارچه‌های‌ ابریشمی‌ بدان‌جا می‌آمدند. میوه‌ و برف‌ از آنجا به‌ دربار قاهره‌ صادر می‌شد. با شکست‌ ممالیک‌ در شام‌ در 922، بیروت‌ در زمان‌ سلطان‌ سلیم‌ اول‌ تحت‌ حکومت‌ عثمانیها قرار گرفت‌ (تقوی‌ و جعفر قزوینی‌، ص‌376). در آغاز قرن‌ دهم‌/ شانزدهم‌، بازرگانان‌ فرانک‌، مجبور به‌ پرداختن‌ مالیات‌ به‌ حکام‌ نیمه‌مستقلی‌ بودند که‌ باب‌عالی‌ تعیین‌ می‌کرد. در زمان‌ فخرالدین‌ دوم‌ از فرمانروایان‌ خاندان‌ مَعن‌ امیر دروزی‌، بیروت‌ دوران‌ درخشانی‌ را می‌گذراند و روابط‌ آن‌ با ونیز تجدید شد. از لحاظ‌ صادرات‌، حجم‌ کالاهای‌ ابریشمی‌ بر انواع‌ مرکبات‌ فزونی‌ داشت‌، در مقابل‌، برنج‌ و پارچه‌های‌ کتانی‌ از مصر وارد می‌شد.بیروت‌ در قرن‌ یازدهم‌ عملاً بخشی‌ از ایالت‌ عثمانیِ دمشق‌ و پس‌ از 1070 جزو صیدا بود. در فاصلة‌ سالهای‌ 1007ـ1043 و نیز 1162ـ 1188، شهر در دست‌ خاندانهای‌ مَعْن‌ و شهاب‌، از امیران‌ دروزی‌ و مارونی‌، بود ( بریتانیکا ، همانجا). در اواسط‌ قرن‌ دوازدهم‌، بیروت‌ پس‌ از طرابلس‌ پرجمعیت‌ترین‌ شهر ساحلی‌ به‌ شمار می‌آمد. مارونیها، که‌ امیران‌ دروزی‌ از آنان‌ حمایت‌ می‌کردند، ساکنان‌ اصلی‌ شهر را تشکیل‌ می‌دادند. در حمله‌های‌ متقابل‌ روسیه‌ و عثمانی‌، بیروت‌ چندین‌بار بمباران‌ شد و از شعبان‌ 1187/اکتبر 1773 تا ذیحجة‌ 1187/ فوریة‌ 1774 به‌ تصرف‌ روسها درآمد. از 1247/1831 لشکرکشیهای‌ ابراهیم‌ پاشا، که‌ به‌ حملة‌ ناوگان‌ مشترک‌ اتریش‌، انگلیس‌ و عثمانی‌ به‌ بیروت‌ منجر شد، بازرگانی‌ شهر را به‌ نابودی‌ کشاند. بیروت‌ تا 1247/1831 شهری‌ کوچک‌ و محصور در دیوارها و دروازه‌ها و برجهای‌ دفاعی‌ بود. بیشتر مردم‌ آن‌، مسلمانان‌ سنی‌ مذهب‌ بودند. برای‌ نخستین‌بار در دهة‌ 1245/1830، به‌ هنگام‌ حکومت‌ محمدعلی‌ پاشا، به‌سبب‌ هجوم‌ مهاجران‌ ارتدوکس‌ یونانی‌ از دمشق‌ و وادی‌ التیم‌ (جبل‌)، گسترة‌ شهر از دیوارهای‌ آن‌ فراتر رفت‌ (جیدجیان‌، ص‌ 247؛ داوی‌، ص‌ 37). از 1277/ 1860، بیروت‌ به‌ دوران‌ تازه‌ای‌ قدم‌ نهاد.منابع‌: ابن‌اثیر، الکامل‌ فی‌التاریخ‌ ، بیروت‌ 1398/19878؛ احمدبن‌ نصرالله‌ تقوی‌ و جعفر قزوینی‌، تاریخ‌ الفی‌: تاریخ‌ ایران‌ و کشورهای‌ همسایه‌ در سال‌های‌ 850 ـ984 ه ، چاپ‌ علی‌ آل‌داود، تهران‌ 1378ش‌؛ عصام‌ محمد سبارو، تاریخ‌ بیروت‌: منذاقدم‌ العصور حتی‌القرن‌ العشرین‌ ، بیروت‌ 1987؛ شفیق‌ سلیمان‌، بیروت‌ العتیقة‌ ( بیت‌ مری‌ ) فی‌التاریخ‌ ، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ احمد نادری‌ سمیرمی‌، لبنان‌ ، تهران‌: دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، 1376 ش‌؛P. Collinet, Hist. de l'ـcole de droit de Beyrouth , 1925, chap. I; Michael F. Davie, "Demarcation lines in contemporary Beirut", in The Middle East and North Africa , ed. Clive H. Schofield and Richard N. Schofield, London 1994; R. Grousset, Histoire des Croisades , 1934-1936, I, 253-256, II, 710-713, III, 155-160; Muhammad b. Muh mmad Idrisi, Geographie d'ـedrisi , tr. P. Amedee Jaubert, Paris 1836-1840, I, 355; Nina Jidejian, The story of Lebanon in pictures= L'histoire du Liban a travers les images , Beirut 1992; G. Le Strange, Palestine under the Moslems , London 1890, 408-410; The New Encyclopaedia Britannica , Chicago 1985, Macropaedia , s.v. "Beirut".برای‌ صورت‌ کامل‌ منابع‌ رجوع کنید به د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌.بیروت‌ در دورة‌ جدید . در حدود نیمة‌ سدة‌ سیزدهم‌/ نوزدهم‌، بیروت‌ بندر و مرکز بازرگانی‌ مهمی‌ به‌شمار می‌رفت‌ که‌ از نظر موقعیت‌، بعداز سِمرنَه‌ و اسکندریه‌ قرار داشت‌. این‌ شهر متأثر از تحولات‌ قرن‌ سیزدهم‌/ نوزدهم‌، مرکز آموزش‌ نوین‌ غربی‌ در قلمرو عثمانی‌ و افکار غربی‌ در جهان‌ عرب‌ شد (جیدجیان‌، ص‌ 260؛ حِتّی‌، ص‌ 516 ـ517؛ صلیبی‌، ص‌ 164، 183). از دهة‌ 1820 مبلغان‌ مذهبی‌ پروتستان‌ از بریتانیا، ایالات‌ متحده‌ و نیز مبلغان‌ کاتولیک‌ رومی‌ عمدتاً از فرانسه‌، در بیروت‌ به‌ فعالیت‌ پرداختند. آنها دانشگاههای‌ امریکایی‌ بیروت‌ (1283/ 1866) و سَن‌ژوزف‌ (1298/ 1881) را برپا کردند و با چاپ‌ ونشر مطبوعات‌ به‌ رشد صنعت‌ چاپ‌ کمک‌ کردند. از این‌ پس‌ بیروت‌ کانون‌ روزنامه‌نگاری‌ جهان‌ عرب‌ شد. طبقه‌ای‌ از روشنفکران‌ به‌ احیای‌ میراث‌ فرهنگی‌ عرب‌ همت‌ گماردند و به‌ نخستین‌ سخنگویان‌ ملی‌گرایی‌ جدید عرب‌ تبدیل‌ شدند (حَلاّ ق‌، ص‌ 139ـ140؛ حِتّی‌، ص‌ 555، 566؛ صلیبی‌، ص‌ 44، 161ـ162؛ آنتونیوس‌، ص‌ 44). گفتنی‌ است‌ که‌ دانشگاههای‌ بیروت‌، به‌ علت‌ نزدیکی‌ به‌ ایران‌ و قرابت‌ دینی‌ ـ فرهنگی‌، نخستین‌ انتخاب‌ محصلان‌ ایرانی‌ در قرن‌ نوزدهم‌ بود و کسانی‌ مانند قاسم‌ غنی‌، محمدعلی‌ جمالزاده‌ و محمود حسابی‌ از تحصیل‌کردگان‌ این‌ دانشگاهها بوده‌اند.در 1305/1888، بیروت‌ به‌ صورت‌ ولایتی‌ مجزا، مشتمل‌ بر بخش‌ عمدة‌ ولایتهای‌ طرابلس‌ و صیدا درآمد (صلیبی‌، ص‌ 64).به‌دنبال‌ شکست‌ عثمانی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، بیروت‌ در 1338/1920 به‌ لبنان‌ بزرگ‌ پیوست‌ و تحت‌ قیمومت‌ فرانسه‌ درآمد و در 1305 ش‌/ 1926 پایتخت‌ جمهوری‌ لبنان‌ شد (همان‌، ص‌ 17، 26). فرانسه‌ برای‌ تسریع‌ استخراج‌ مواد خام‌، بندر عظیمی‌ در بیروت‌ تجهیز کرد و یک‌ رشته‌ خطوط‌ آهن‌ که‌ از بیروت‌ به‌ دمشق‌ متصل‌ می‌شد و نواحی‌ داخلی‌ را به‌ ساحل‌ مرتبط‌ می‌ساخت‌ ایجاد کرد (لوتسکی‌، ص‌ 325). در نخستین‌ سالهای‌ قیمومت‌ فرانسه‌، مهاجرت‌ آرام‌ و پیوسته‌ای‌ از شیعیان‌ و سنیان‌، از اطراف‌ بیروت‌ یا کشورهای‌ خاورمیانه‌ به‌سوی‌ بخش‌ غربی‌ شهر جریان‌ داشت‌. گسترة‌ این‌ شهر در دورة‌ قیمومت‌ که‌ تا دهة‌ 1940 ادامه‌ یافت‌، تقریباً به‌ دوبرابر افزایش‌ یافت‌ (داوی‌، ص‌ 39). بسیاری‌ از آوارگان‌ فلسطینی‌ که‌ در 1327 ش‌/ 1948 بویژه‌ پس‌ از کشتار دیریاسین‌ * از نواحی‌ شمالی‌ و ساحلی‌ فلسطین‌ گریخته‌ بودند در بخش‌ غربی‌ بیروت‌ اسکان‌ یافتند، مهاجران‌ فلسطینی‌ سرمایة‌ خود را به‌ فعالیتهای‌ بازرگانی‌ و اقتصادی‌ جدید در بیروت‌ اختصاص‌ دادند و همراه‌ بازرگانان‌ و سرمایه‌داران‌ لبنانی‌، منطقة‌ تجاری‌ حمرا را در بخش‌ غربی‌ بافت‌ قدیمی‌ شهر، بنیان‌ نهادند. براثر جنگ‌ اعراب‌ و اسرائیل‌ (1327 ش‌/1948) و در پی‌ بسته‌ شدن‌ بندر حیفا، بندر بیروت‌ با امکانات‌ مناسب‌ خود جایگزین‌ آن‌ شد. درآمدهای‌ کشورهای‌ نفت‌خیز خلیج‌فارس‌ و عربستان‌ به‌ کمک‌ نظام‌ بانکداری‌ موفق‌ بیروت‌، این‌ شهر را مرکز فعالیتهای‌ تجاریِ کشورهای‌ عربی‌ کرد (همان‌، ص‌40؛ حِتّی‌، ص‌ 613؛ سازمان‌ ملل‌ متحد ، ص‌ 11). طی‌ دهة‌ 1340 ش‌/ 1960 و نیمة‌ اول‌ دهة‌ 1350 ش‌/ 1970، بر اثر مهاجرت‌ دامنه‌دار مردم‌ مناطق‌ روستایی‌ جبل‌، شوف‌، بقاع‌ و جنوب‌ لبنان‌ و فلسطین‌ و مهاجران‌ کرد و آشوری‌ ترکیه‌، عراق‌ و سوریه‌ و مسیحیان‌ سوریه‌ و مصر، شهر بیروت‌ بسرعت‌ گسترش‌ یافت‌. با وجود این‌، تغییر اصلی‌ جمعیت‌ شهر براثر مهاجرت‌ گستردة‌ شیعیان‌ طی‌ دهة‌ 1340 ش‌/ 1960 به‌وجود آمد. صدها هزارتن‌ از شیعیان‌ از منطقة‌ جنوبی‌ لبنان‌ که‌ مرکز رویارویی‌ سازمان‌ آزادیبخش‌ فلسطین‌ * (ساف‌) و اسرائیل‌ بود، آواره‌ شدند و در شرق‌ و جنوب‌ بیروت‌ (مانند برج‌ البراجنه‌) اسکان‌ یافتند ( ) دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر ( ، ذیل‌ مادّه‌؛ خلف‌ و دونوئو، ص‌ 187؛ داوی‌، ص‌ 41).رشد سریع‌ اقتصادی‌، رشد سریع‌ و ناهمگون‌ جمعیت‌ شهر، وجود شکاف‌ طبقاتی‌ و مهمتر از همه‌ ناخرسندی‌ سیاسی‌ مسلمانان‌، ناشی‌ از توزیع‌ نامتناسب‌ قدرت‌، سبب‌ افزایش‌ تنشهای‌ اجتماعی‌ شد. رویارویی‌ مسلمانان‌ و مسیحیان‌ در 1337 ش‌/ 1958 این‌ ناآرامیها را دوچندان‌ کرد و سرانجام‌ در 1354ـ 1355 ش‌/ 1975ـ1976 به‌ جنگ‌ داخلی‌ خشونت‌باری‌ در بیروت‌ منجر شد. این‌ جنگ‌ در 1355 ش‌/ 1976 به‌طور موقت‌ پایان‌ گرفت‌ (داوی‌، ص‌ 41ـ 45؛ رابینوویچ‌، ص‌ 50،52؛ امجدعلی‌، ص‌ 254)، اما درگیریهای‌ مسیحیان‌ و مسلمانان‌ متحد با ساف‌ ادامه‌ یافت‌. مسلمانان‌ برخلاف‌ مسیحیان‌ از حضور نظامیان‌ ساف‌ در لبنان‌ حمایت‌ می‌کردند؛ آنان‌ همچنین‌ خواستار سهم‌ بیشتری‌ در قدرت‌، متناسب‌ با جمعیت‌ افزایش‌ یافتة‌ خود بودند. در جنگ‌ داخلی‌، بیروت‌ با «خط‌ سبز» خیابانی‌ که‌ بیروت‌ شرقی‌ (با اکثریت‌ مسیحی‌) را از بیروت‌ غربی‌ (با اکثریت‌ مسلمان‌) جدا می‌کرد، به‌ دو بخش‌ شرقی‌ و غربی‌ تفکیک‌ شد (مقدسی‌، ص‌ 12؛ داوی‌، ص‌ 35؛ ) دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر ( ، ذیل‌ « Lebanese Civil War, 1975 »). در 14 خرداد 1361/ 4 ژوئن‌ 1982 نیروهای‌ اسرائیل‌، لبنان‌ را اشغال‌، و بخش‌ غربی‌ بیروت‌ را محاصره‌ کردند. غرب‌ بیروت‌ براثر ده‌ روز جنگ‌ اسرائیل‌ با نیروهای‌ سازمان‌ آزادیبخش‌ فلسطین‌ متحمل‌ خسارات‌ سنگینی‌ شد (مقدسی‌، همانجا؛ علی‌بابائی‌، ج‌ 1، ص‌ 252). در مرداد/ اوت‌ همان‌ سال‌ در حالی‌ که‌ غرب‌ بیروت‌ همچنان‌ در محاصرة‌ نیروهای‌ اسرائیل‌ قرار داشت‌، نیروهای‌ ساف‌ زیر نظارت‌ نیروهای‌ چندملیّتی‌ (فرانسه‌، ایتالیا و ایالات‌ متحده‌) تا دهم‌ شهریور 1361/اول‌ سپتامبر 1982 به‌طور کامل‌ از غرب‌ بیروت‌ خارج‌ شدند. در پی‌ ترور بشیرجمیل‌، رئیس‌ جمهور لبنان‌، در 23 شهریور/14 سپتامبر، ناآرامیها دوباره‌ در بیروت‌ افزایش‌ یافت‌. شبه‌نظامیان‌ مسیحی‌ فالانژ که‌ از طریق‌ نیروهای‌ اسرائیلی‌ به‌ غرب‌ بیروت‌ راه‌ یافته‌ بودند، صدها فلسطینی‌ غیرنظامی‌ از جمله‌ زنان‌ و کودکان‌ را در اردوگاههای‌ صبرا و شتیلا به‌ قتل‌ رساندند (سازمان‌ ملل‌ متحد، ص‌12؛ مقدسی‌، همانجا). پس‌از اشغال‌ بیروت‌، گروهی‌از اعضای‌ جنبش‌ امل‌ * به‌همراه‌ عده‌ای‌ دیگر از مبارزان‌ خارج‌ از این‌ جنبش‌، حرکت‌ ضدصهیونیستی‌ جدیدی‌ به‌ نام‌ جنبش‌ حزب‌الله‌ * بنیان‌ نهادند. حزب‌اللّه‌ با ایجاد هسته‌های‌ مقاومت‌ به‌ عملیات‌ گسترده‌ای‌ برضد اسرائیل‌ در حاشیة‌ جنوبی‌ بیروت‌ دست‌ زد (نادری‌ سمیرمی‌، ص‌ 114ـ 115؛ مقدسی‌، ص‌ 14). در بهمن‌ 1362/ فوریة‌ 1984 نیروهای‌ دروزی‌ و شیعه‌، ادارة‌ بخش‌ غربی‌ بیروت‌ را از دست‌ حکومت‌ لبنان‌ خارج‌ کردند. حزب‌الله‌، در اعتراض‌ به‌حضور نیروهای‌ چندملیتی‌ (فرانسوی‌ و امریکایی‌) در بیروت‌، علیه‌ نیروهای‌ امریکایی‌ عملیات‌ انتحاری‌ انجام‌ داد که‌ به‌ کشته‌ شدن‌ تعداد زیادی‌ از آنها منجر شد. به‌ دنبال‌ آن‌ نیروهای‌ چندملیّتی‌ از بیروت‌ خارج‌ شدند (مقدسی‌، ص‌13؛ خلف‌ و دونوئو، ص‌190؛ نادری‌ سمیرمی‌، ص‌86). در 1364ش‌/ 1985 اسرائیل‌ نیز نیروهای‌ خود را از سراسر لبنان‌، بویژه‌ بیروت‌، خارج‌ ساخت‌ و تنها شماری‌ از نیروهای‌ خود را در امتداد نوار مرزی‌ با لبنان‌ مستقر کرد (سازمان‌ ملل‌ متحد، همانجا؛ یومیات‌ و وثائق‌، الوحدة‌ العربیة‌ 1985 ، جاهای‌ متعدد).در 1367 ش‌/1988، امین‌جمیل‌ رئیس‌ جمهور مارونی‌ لبنان‌، ژنرال‌ عون‌، فرمانده‌ ارتش‌ لبنان‌، را به‌طور غیرقانونی‌ به‌ نخست‌وزیری‌ موقت‌ منصوب‌ کرد. گروههای‌ مسلمان‌ و ملیّون‌ در غرب‌ بیروت‌ با این‌ انتصاب‌ مخالفت‌ کردند و جنگ‌ سختی‌ بین‌ بیروت‌ شرقی‌ و غربی‌ درگرفت‌ که‌ چندین‌ ماه‌ به‌طول‌ انجامید (نادری‌ سمیرمی‌، همانجا؛ مقدسی‌، ص‌ 14). در حالی‌ که‌ میشل‌ عون‌ بر قسمت‌ شرقی‌ بیروت‌ حکومت‌ می‌راند و خود را رئیس‌ جمهور لبنان‌ می‌خواند، مجلس‌ لبنان‌ به‌ دنبال‌ انعقاد توافقنامة‌ طائف‌ (1368 ش‌/1989)،رنه‌ معوض‌ و، پس‌ از قتل‌ وی‌، الیاس‌ هراوی‌ را به‌ ریاست‌ جمهوری‌ برگزید. ژنرال‌ عون‌ از به‌ رسمیت‌ شناختن‌ این‌ موافقتنامه‌ و حکومت‌ الیاس‌ هراوی‌ سرباز زد. در 21 مهر 1369/13 اکتبر 1990 نیروهای‌ سوری‌ به‌ پشتیبانی‌ هراوی‌، مقرّ میشل‌ عون‌ را بمباران‌ کردند. ژنرال‌ عون‌ پس‌ از مدتی‌ به‌ فرانسه‌ گریخت‌ (نادری‌ سمیرمی‌، ص‌ 86ـ87؛ مقدسی‌، ص‌ 15). در همان‌ سال‌ به‌عنوان‌ بخشی‌ از موافقتنامة‌ طائف‌، حکومت‌ لبنان‌ به‌ همة‌ شبه‌نظامیان‌ جوامع‌ درگیر دستور داد که‌ از بیروت‌ عقب‌نشینی‌ کنند (داوی‌، ص‌ 52).پیش‌ از جنگ‌ داخلی‌ 1354ـ1370 ش‌/ 1975ـ1991، بیروت‌، با برخورداری‌ از نظام‌ مالی‌ و تجاری‌ آزاد و بانکداری‌ موفق‌، بندر و فرودگاه‌ مجهز، پایگاه‌ مهم‌ مبادلات‌ مالی‌ و ارزی‌ بین‌المللی‌ و مرکز فعالیتهای‌ تجاری‌ منطقة‌ خاورمیانه‌ بود. همچنین‌ وجود دانشگاهها و مراکز آموزشی‌ متعدد، مطبوعات‌ آزاد و نشریات‌ و روزنامه‌هایی‌ که‌ مخاطبانی‌ در دیگر کشورها داشت‌، موقعیت‌ علمی‌ و فرهنگی‌ برجسته‌ای‌ بدان‌ می‌بخشید. بخش‌ عمدة‌ امور اقتصادی‌ لبنان‌ در بیروت‌ و پیرامون‌ آن‌ تمرکز یافته‌ بود و فعالیتهای‌ اقتصادی‌ سایر مناطق‌ لبنان‌ به‌ این‌ شهر وابسته‌ بود (حِتّی‌، ص‌ 566 ـ613؛ صلیبی‌، ص‌ 191؛ داوی‌، ص‌ 40؛ امجدعلی‌، ص‌ 258). جنگ‌ داخلی‌، موقعیت‌ ممتاز و پرآوازة‌ آن‌ را متزلزل‌ کرد. براثر جنگ‌ زیرساختهای‌ شهری‌ نابود شد. بویژه‌ ناحیة‌ مرکزی‌ شهر، محل‌ استقرار ساختمان‌ مجلس‌ و مراکز بانکی‌ به‌طور کامل‌ تخریب‌ شد. با پایان‌ گرفتن‌ جنگ‌، حکومت‌ رفیق‌ حریری‌ بر بازسازی‌ مرکز شهر بیروت‌ تأکید کرد. از آن‌ پس‌ ترمیم‌ خرابیها در شهر ادامه‌ یافته‌ و ساختمانهای‌ تجاری‌ و مسکونی‌ جدیدی‌ بنا شده‌ است‌ ( ) دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر ( ، همانجا).جمعیت‌ شهر بیروت‌ در 1991، 000 ، 100 ، 1 تن‌ برآورد شده‌ است‌ ( ) کتاب‌ سال‌ بریتانیکا 1998 ( ، ص‌ 644). در 1329 ش‌/ 1950 اهل‌ سنت‌ و ارمنیها بزرگترین‌ گروه‌ مذهبی‌ در بیروت‌ بودند، اما با مهاجرت‌ شمار زیادی‌ از شیعیان‌ در دهة‌ 1340 ش‌/ 1960 و پس‌ از آن‌، به‌ بیروت‌، بمرور ترکیب‌ جمعیتی‌ شهر به‌نحو چشمگیری‌ تغییر کرد. برای‌ نمونه‌، آمار 1350 ش‌/1971 نشان‌ می‌دهد که‌ 45% کل‌ شیعیان‌ لبنان‌ فقط‌ در شهر بیروت‌ و حومة‌ آن‌ زندگی‌ می‌کرده‌اند. با توجه‌ به‌ تغییرات‌ جمعیتی‌، در دهة‌ 1370ش‌/ 1990، شیعیان‌ به‌ بزرگترین‌ گروه‌ مذهبی‌ تبدیل‌ شدند و پس‌ از شیعیان‌، اهل‌ سنت‌ مهمترین‌ گروه‌ مذهبی‌اند (هودسن‌، ص‌ 27؛ خلف‌ و دونوئو، ص‌ 187؛ داوی‌، ص‌ 41، 48). اکثریت‌ مسلمانان‌ مشتمل‌ بر مسلمانان‌ سنی‌مذهب‌، دروزی‌ و شیعه‌ در بیروت‌ غربی‌ سکونت‌ دارند؛ بویژه‌ حومة‌ جنوبی‌ بیروت‌ غربی‌ (ضاحیه‌) بیشتر مرکز سکونت‌ شیعیان‌ است‌. مردم‌ بیروت‌ شرقی‌ تقریباً همه‌ مسیحی‌اند، مارونیها و ارتدوکسهای‌ یونانی‌ و ارامنه‌ مهمترین‌ جوامع‌ مسیحی‌ ساکن‌ در بیروت‌ شرقی‌ را تشکیل‌ می‌دهند و کاتولیکهای‌ یونانی‌، رومی‌ و پروتستانها، کلدانیها و قبطیها دیگر فرقه‌های‌ مسیحی‌ را شامل‌ می‌شوند. جامعة‌ کوچکی‌ از یهودیان‌ نیز در بیروت‌ زندگی‌ می‌کنند (داوی‌، ص‌ 42ـ44، 49؛ بومونت‌ و دیگران‌، ص‌ 484). مراکز و دفاتر پرشمار مطبوعاتی‌، انتشاراتی‌، رادیویی‌، تلویزیونی‌ (کابلی‌ و ماهواره‌ای‌) و خبرگزاری‌ خارجی‌ در این‌ شهر مستقر است‌ و فعالیتهای‌ فرهنگی‌ و رسانه‌ای‌ بسیاری‌ را سامان‌ می‌دهند که‌ مخاطبان‌ زیادی‌ در کشورهای‌ خاورمیانه‌ و شمال‌ افریقا دارد (نادری‌ سمیرمی‌، ص‌ 47ـ50؛ ) کتاب‌ سال‌ جهان‌ اروپا 1999 ( ، ج‌ 2، ص‌ 2179ـ2182).منابع‌: پیتر بومونت‌، جرالد هنری‌ بلیک‌، و جان‌ مالکوم‌ واگ‌ استاف‌، خاورمیانه‌ ، ترجمة‌ محسن‌ مدیر شانه‌چی‌، محمود رمضان‌زاده‌، و علی‌ آخشینی‌، مشهد 1369 ش‌؛ فیلیپ‌ خوری‌ حِتّی‌، تاریخ‌ لبنان‌: مُند اقدم‌ العصور التاریخیة‌ الی‌ عصرنا الحاضر ، ترجمة‌ رانیس‌ فریحه‌، چاپ‌ جبرائیل‌ جبور، بیروت‌ ?] 1972 [ ؛ حَسّان‌ حَلاّ ق‌، بیروت‌ المحروسه‌ فی‌ العهد العثمانی‌ ، بیروت‌ 1987؛ ایتامار رابینوویچ‌، جنگ‌ برای‌ لبنان‌: 1970ـ 1985 ، ترجمة‌ جواد صفایی‌ و غلامعلی‌ رجبی‌ یزدی‌، تهران‌ 1368ش‌؛ غلامرضا علی‌ بابائی‌، فرهنگ‌ تاریخی‌ ـ سیاسی‌ ایران‌ و خاورمیانه‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛ ولادیمیر لوتسکی‌، تاریخ‌ عرب‌ در قرون‌ جدید ، ترجمة‌ پرویز بابائی‌، تهران‌1349ش‌؛ احمد نادری‌سمیرمی‌، لبنان‌ ، تهران‌: دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، 1376 ش‌؛ یومیات‌ و وثائق‌ الوحدة‌ العربیة‌ 1985 ، بیروت‌: مرکز دراسات‌ الوحدة‌ العربیة‌، 1986؛S. Amjad Ali, The Muslim world today , Islamabad 1985, George Antonius, The Arab awakening: the story of the Arab national movement , Beirut 1969; Michael F. Davie, "Demarcation lines in contemporary Beirut", in The Middle East and North Africa , ed. Clive H. Schofield and Richard N. Schofield, London 1994; Encyclopedia of the modern Middle East , ed. Reeva S. Simon, Philip Mattar, and Richard W. Bulliet, New York 1996, s.vv. "Beirut" (by George E. Irani), "Lebanese Civil War, 1975" (by As ـ ad Abu Khalil); The Europa world yearbook 1999 , London 1999, s.v. "Lebanon"; Michael C. Hudson, The precarious republic: political modernization in Lebanon , Boulder and London 1985; Nina Jidejian, The story of Lebanon in pictures= L'histoire du Liban ب travers les images , Beirut 1992; Samir Khalaf and Guilain Denoeux, "Urban networks and political conflict in Lebanon", in Lebanon: a history of conflict and consensus , ed. Nadim Shehadi and Dana Haffar Milis, London 1988; Jean Said Makdisi, Beirut fragments: a war memoir , New York 1990; 1998 Britannica book of the year , Chicago 1998; Kamal Salibi, A house of many mansions: the history of Lebanon reconsidered , London 1989; United Nations, The United Nations and the question of Palestine , [New York] 1994.
نظر شما
مولفان
ن‌. اليسيف‌ ، تلخيص‌ از ( د.اسلام‌ ) ؛ با اضافاتي‌ از ( د.ج‌.اسلام‌ ) , جواد كريمي‌ ,
گروه
رده موضوعی
جلد 5
تاریخ
وضعیت چاپ
  • چاپ نشده