حسینی مختاری محمدبن محمدباقر

معرف

ملقب به سید بهاءالدین، فقیه، محدّث، متکلم و ادیب شیعی قرن‌دوازدهم
متن
حسینی‌مختاری، محمدبن محمدباقر، ملقب به سید بهاءالدین، فقیه، محدّث، متکلم و ادیب شیعی قرن‌دوازدهم. وی در حدود 1080 در نائین اصفهان به دنیا آمد. در اصفهان نزد استادانی چون محمدباقر مجلسی و فاضل هندی به کسب علم پرداخت و از آنان و محمدبن حسن حرّعاملی* اجازه روایت حدیث گرفت (آقابزرگ طهرانی، 1372ش، ص 108ـ109؛ حرّعاملی، قسم 1، مقدمه حسینی، ص 17؛ حسینی‌اشکوری، 1410الف، ص 135).بهاءالدین پس از اتمام تحصیلات، در اصفهان اقامت گزید و از فقهای نام‌بردار آنجا شد (آقابزرگ طهرانی، همانجا). در منابع از شاگردان و نزدیکان وی کمتر سخن به میان آمده، جز از پسر عمویش، ناصرالدین احمد مختاری‌سبزواری، که از شاگردان فاضل هندی بوده است (رجوع کنید به فاضل هندی، ج 1، مقدمه جعفریان، ص 18ـ22). آقابزرگ طهرانی (1403، ج 4، ص 153) از وجود زندگینامه خودْنوشت سیدبهاءالدین گزارش داده است. با این همه، مطالب راجع به زندگی او در منابع کم است. از گزارشی درباره یکی از آثار کلامی وی می‌توان دریافت که مدتی در کابل به سر برده و سپس به مشهد رفته است، ولی از جزئیات این سفرها اطلاعی نیست (رجوع کنید به همان، ج 26، ص167).سالِ وفات حسینی‌مختاری را، با توجه به تاریخ تألیف برخی آثارش، میان سالهای 1130 تا 1140 دانسته‌اند (رجوع کنید به خوانساری، ج 7، ص 121؛ آقابزرگ طهرانی، 1372ش، ص 108؛ حسینی‌اشکوری،1410ب، ص 71؛ قس آقابزرگ طهرانی، 1403، ج 21، ص 124، که سال فوت او را حدود 1050 ذکر کرده که نادرست است). وی را در دارالسلطنه اصفهان به خاک سپردند (قمی، ج 2، ص 601)؛ اما خوانساری (ج 7، ص 121ـ122) قبر او را در آنجا نیافته و احتمال داده که مدفن او از جمله قبوری بوده که در حمله افغانها به اصفهان از بین رفته است. برخی گفته‌اند که او در یکی از روستاهای فِرِیدَن، از توابع اصفهان، دفن شده است (برای نمونه رجوع کنید به حسینی اشکوری، 1410ب، همانجا).حسینی‌مختاری بیش از شصت اثر در فقه، کلام، حدیث و ادبیات فارسی و عربی دارد (رجوع کنید به همان، ص 70ـ71) که بسیاری از آنها شرح آثار پیشینیان یا حاشیه‌ای بر آنهاست. آثار فقهی مهم وی عبارت‌اند از: 1) سه اثر درباره ارث به زبان فارسی، با نامهای لَطائف‌المیراث‌لِطائفِ الوُرّاث، قِسامُ المواریث و اَقسامُ التَّواریث، و تَقویمُ المیراثِ فی تَقسیمِ التُّراث، که به سه صورت مفصّل، متوسط و مختصر تألیف شده‌اند (آقابزرگ طهرانی، 1403، ج1، ص448، ج 17، ص 78، ج 18، ص323، ج 26، ص 224). 2) شرح بِدایةُالهِدایة، که شرح بخش عباداتِ هدایةالامّة تألیف حرّ عاملی است (رجوع کنید به همان، ج 3، ص 59ـ60، ج 13، ص 124). 3) مَقالیدُالقُصود و مَوالیدُالعُقود (صِیغ العقود)، در توضیح صیغه‌های مختلف عقود. نسخه‌ای خطی از آن در کتابخانه آیت‌اللّه گلپایگانی وجود دارد (رجوع کنید به همان، ج 15، ص 110، ج 22، ص 4؛ استادی، ج 2، ص 217). 4) اِنارةُ الطُروس فی شرح عبارةالدُّروس، در شرح بخشی از مبحث نذر الدُّروسُ الشَّرعیة فی فقه الامامیه، اثر شهید اول (متوفی 786؛ آقا بزرگ طهرانی، 1403، ج 2، ص 354، ج 11، ص 117). حسینی مختاری رساله‌های فقهی متعددی نیز نگاشته است، از جمله درباره «قاعده ید» و احکام مردگان (رجوع کنید به همان، ج 6، ص 279ـ280، ج 11، ص 36، 147، 150، ج 15، ص 341، ج 17، ص 13، 212). وی بر برخی منابع اصولی نیز حاشیه نوشته است، از جمله بر مَعالم ُالدّین و مَلاذالُمجتهدین، اثر حسن‌بن زین‌الدین (صاحب معالم) و اشاراتُ الاصولِ محمدابراهیم کلباسی‌اصفهانی (همان، ج 6، ص 21، 209).مهم‌ترین آثار کلامی و فلسفی حسینی عبارت‌اند از: 1) دو بار تلخیص الشّافی فی الامامة، اثر شریف مرتضی (متوفی 436). تلخیص نخست، که در آن پاره‌ای از مناظره‌های قاضی عبدالجبار معتزلی و شریفِ مرتضی آمده است، اِرتِشافُ الصّافی مِن سُلاف ِالشّافی نام دارد و تلخیص دوم، که کم‌حجم‌تر است، صَفوةُالصّافی مِن رَغوةِ الشّافی نامیده شده است (همان، ج 4، ص 423، ج 15، ص 49). 2) التُحفةُالزِّینیة، که اُرجوزه یا مجموعه شعری است در قالب مثنوی درباره مسائل کلامی (همان، ج 26، ص 167). 3) حَثیثُ الفُلْجَة فی شَرْحِ حَدیثِ الفُرْجة، در شرح حدیث پنجم از باب «حدوث‌العالم» کتاب‌التوحید کافی (درباره این حدیث رجوع کنید به د. ج. اسلام، ج 8، ص 419ـ421). 4) اَمانُ الایمانِ مِن اَخطارِ الاَذهان. 5) حَدائقُ العارفِ فی طَرائقِ المعارف (همان، ج 2، ص 344، ج 6، ص 248، 288؛ حسینی‌اشکوری، 1410الف، ص 136). وی دو اثر کلامی ـ حدیثی نیز داشته است: حاشیه بر شرح سیدعلی خان مدنی بر الصحیفة السّجادیة، و شرح ناتمام زیارت جامعه کبیره (آقابزرگ طهرانی، 1403، ج 6، ص 124، ج 13، ص 306؛ حسینی اشکوری، 1357ش، ج 1، ص 138ـ139).حسینی‌مختاری در علم منطق، لسان‌المیزان و شرح آن و نیز شرح تهذیب‌المنطق تفتازانی را نگاشت و بر شرح شمسیه و شرح مطالع، هر دو از قطب‌الدین رازی، حاشیه نوشت. در ریاضیات نیز شرحی بر خلاصةالحساب شیخ بهائی نوشت (آقابزرگ طهرانی، 1403، ج 6، ص 37، 134، ج 13، ص 163، 232، ج 18، ص 311). همچنین بخش طبیعیات کتاب الشفاء ابوعلی‌سینا را با نام مِصْفاة السَّفاء لاِستصفاءِ الشِّفاء شرح کرد (همان، ج 21، ص 124).آثار حسینی‌مختاری در ادبیات مشتمل است بر: سه شرح (مختصر، متوسط و بزرگ) بر الفوائدالصَّمدیة شیخ بهائی؛ گفتارهای حکیمانه موزونی به سبک مقامات حریری و شذورالذهب زمخشری با نام زَواهرُالجَواهر فی نَوادرالزَّواجِر، که چاپ شده است (رجوع کنید به بغدادی، ج 1، ستون 615؛ آقابزرگ طهرانی، 1403، ج 12، ص 61ـ62، ج 13، ص 362، ج 16، ص 134، 328؛ مشار، ص 279، 506)؛ حاشیه بر المُطوَّل تفتازانی؛ و کتابی در علم نحو به نام نحو میر (آقابزرگ طهرانی، 1403، ج 6، ص 203، ج 24، ص 88).حسینی‌مختاری حاشیه‌ای بر کتاب الاشباه و النظایر جلال‌الدین سیوطی داشته که در آن از برخی منابع نقل کرده است که سیوطی در اواخر عمر به مذهب شیعه گرویده بود (همان، ج 6، ص 21؛ نیز رجوع کنید به قمی، ج 2، ص 601). وی همچنین شرح و تکمله‌ای بر کتاب توضیح‌المقاصد بهاءالدین عاملی* (شیخ بهائی) نگاشت و آن را تَفریجُ القاصد لِتوضیحِ المقاصد نامید که تاریخ بهائیین (یعنی شیخ بهائی و بهاءالدین حسینی‌مختاری) نیز نام گرفته است (آقابزرگ طهرانی، 1403، ج 4، ص 229ـ230، ج 26، ص 214، درباره دیگر آثار حسینی مختاری رجوع کنید به همان، ج6، ص9، ج 15، ص 258، ج 16، ص142، ج 20، ص 116ـ117، ج 21، ص 149، ج 24، ص194؛ همو، 1372ش، ص 108ـ109).منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام الشیعة: الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی بعد العشرة، چاپ علی‌نقی منزوی، تهران 1372ش؛ رضا استادی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیةاللّه العظمی گلپایگانی، ج 2، قم: دارالقرآن الکریم، ]بی‌تا.[؛ اسماعیل بغدادی، ایضاح المکنون، ج 1، در حاجی‌خلیفه، ج 3؛ محمدبن حسن حرّعاملی، امل‌الآمل، چاپ احمد حسینی، بغداد ] 1965[، چاپ افست قم 1362ش؛ احمد حسینی اشکوری، اجازات الحدیث التی کتبها شیخ‌المحدثین و محیی معالم‌الدین المولی محمدباقر المجلسی الاصبهانی : 1037ـ 1110ه ، قم 1410الف؛ همو، تلامذة العلامة المجلسی و المجازون منه، چاپ محمود مرعشی، قم 1410ب؛ همو، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیةاللّه العظمی گلپایگانی، ج 1، قم 1357ش؛ خوانساری؛ محمدبن حسن فاضل هندی، کشف اللثام، قم 1416ـ1424؛ عباس قمی، فوائد الرضویه: زندگانی علمای مذهب شیعه، تهران [?1327ش[؛ خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی عربی، تهران 1344ش.
نظر شما
مولفان
لیلی کریمیان ,
گروه
رده موضوعی
جلد 13
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده