حسن کاشی مولانا حسن بن محمود کاشانی آملی

معرف

معروف به حسن کاشی، از شاعران شیعی اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم که اشعار زیادی در منقبت و مرثیه ائمه اطهار علیهم‌السلام به ویژه امام علی علیه‌السلام سروده است
متن
حسن کاشی، مولانا حسن‌بن محمود کاشانی آملی، معروف به حسن کاشی، از شاعران شیعی اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم که اشعار زیادی در منقبت و مرثیه ائمه اطهار علیهم‌السلام به ویژه امام علی علیه‌السلام سروده است. برای وی القابی چون ملک‌الحکما، جمال‌الدین، کمال‌الدین، افضل المتکلمین و احسن‌المتکلمین ذکر کرده‌اند (رجوع کنید به جاجرمی، ج 1، ص 360؛ دولتشاه سمرقندی، ص 296؛ امین احمد رازی، ج 2، ص 1019؛ شوشتری، ج 2، ص 626).پدر و جدش اهل کاشان بودند، اما زادگاه و محل زندگی او، به تصریح خودش، آمل بوده است (جاجرمی، ج 2، ص 445؛ دولتشاه سمرقندی، همانجا؛ قس صبا، ص 208، که مولد او را آمل و محل زندگی اش را کاشان ذکر کرده است؛ نیز رجوع کنید به حسن کاشی، مقدمه جعفریان، ص 13ـ14).تاریخ تولد او را حدود 648 میتوان دانست (رجوع کنید به حسن کاشی، همان مقدمه، ص 13) اما تاریخ وفات او معلوم نیست. ظاهراً از شعرای مجلس‌عالی اولجایتو (حک: 703ـ716) و معاصر علامه حلّی (متوفی 726) بوده است (رجوع کنید به دولتشاه سمرقندی، ص 297؛ خوانساری، ج 2، ص 268؛ امین، ج 5، ص231).از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست. احمدبن حسین‌بن علی کاتب یزدی (متوفی پس از 862؛ ص 74) از ملاقات اولجایتو، محمد خدابنده، با حسن در جوار مرقد امام رضا علیه‌السلام یاد کرده و حسن کاشی را درویشی نمدپوش و مداح اهل‌بیت معرفی نموده است. به گفته دولتشاه سمرقندی (ص 296ـ297)، وی مردی فاضل، نیکو صورت و سیرت و خداترس بوده است. ملاحسین واعظ کاشفی در قرن نهم یا اوایل قرن دهم با ذکر نام حسن کاشی در فتوّت‌نامه سلطانی (ص 124، 218) ارتباط او و پیشه مداحی و مناقب‌خوانی او را با آیین فتوت نشان می دهد.کاشی به مکه و مدینه و نجف سفر کرد و قصیده‌ای در ستایش امام علی علیه‌السلام در مرقد آن حضرت خواند. گفته‌اند همان شب امام علی را به خواب دید و امام نشانی مسعودبن افلح، بازرگان بصری، را به او داد تا به بصره برود و صله منقبت خود را از او بستاند، که چنین نیز شد. کاشی به شکرانه این صله و رؤیای صادقه‌اش،مهمانی باشکوهی برای نیکوکاران‌وفقیران بصره ترتیب داد (دولتشاه‌سمرقندی، ص297؛ شوشتری، ج2، ص627؛ صبا، همانجا؛ قس امین احمد رازی، همانجا، که نوشته است بازرگان صبح همان شبِ رؤیا دیدن، کیسه زر را به منزل کاشی بُرد).این شعر به قصیده هفت بند مشهور شد و عده‌ای از شاعران شیعی بعد از کاشی، از جمله مولانا محتشم کاشانی*، شاعر مشهور عهد صفوی، از آن تقلید کردند و مدایحی برای امامان یا اشعاری در مذمت دشمنان آنان سرودند (رجوع کنید به شوشتری، ج 2، ص 628؛ اسکندرمنشی، ج 1، ص 178؛ خوانساری، همانجا).خلوص اعتقاد کاشی به امام علی و فرزندانش سبب گردید تا ذوق شاعری خود را وقف مداحی اهل‌بیت علیهم‌السلام بکند و با اینکه امکان انتساب به دربارها و دستگاههای ریاست برایش فراهم بود، حاکمان روزگارش را مدح نکرد و عمرش را در کمال تقوا و قناعت گذراند (دولتشاه سمرقندی؛ صبا، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به امین، ج 5، ص 232؛ صفا، ج 3، بخش 2، ص 747).وی در منقبت‌سرایی شهرت داشت (رجوع کنید به اسکندرمنشی، همانجا؛ صفا، ج3، بخش2، ص745). او دیوانی مشتمل‌بر غزل و قصیده داشته‌است (رجوع کنید به امین احمد رازی، همانجا؛ حاجی خلیفه، ج 1، ستون 785). یک نسخه خطی دیوان او به شماره 7594 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی محفوظ است (رجوع کنید به جعفریان، ص90). هفت‌بند کاشی در 1292 در لکهنو در شانزده‌صفحه چاپ شد (آقابزرگ طهرانی، ج 9، قسم 3، ص 899). برگزیده اشعار مولانا حسن کاشی، نیز به کوشش علی اصغر شاطری (کاشان، انتشارات مرسل، 1382 ش) به چاپ رسیده است. وی اثری به نام انشاء در علم و ادب و شعر و حکمت نیز نگاشته است (آقابزرگ طهرانی، ج2، ص 391؛ زعیم، ص 28). تاریخ محمدی یا تاریخ دوازده امام یا تاریخ رشیدی از دیگر آثار منظوم حسن کاشی است که در آغاز آن اولجایتو و رشیدالدین فضل‌اللّه را ستوده است (رجوع کنید به ص 46ـ55) و سپس به معرفی و شرح احوال چهارده معصوم علیهم‌السلام پرداخته است. اثر دیگر او منظومه‌ای کوچک به نام معرفت‌نامه درباره برخی از اصول اعتقادی شیعیان است. تاریخ محمدی به ضمیمه معرفت‌نامه به کوشش رسول جعفریان چاپ و منتشر شده است (قم 1377ش).امین در اعیان‌الشیعة (همانجا) از سهم وی در نشر مذهب شیعه و تأثیر تعلیم و تربیت و هدایت او در پایه‌ریزی حکومت صفوی، سخن گفته است.آرامگاه حسن کاشی در 5ر2 کیلومتری جنوب گنبد سلطانیه، نزدیک شهر سلطانیه است (دولتشاه سمرقندی، همانجا؛ شوشتری، ج 2، ص 641؛ ثبوتی، ص 54). این آرامگاه در قرن هشتم ساخته شده و در دوران شاه طهماسب اول صفوی، در 973، تزیینات و کاشی کاری آن به پایان رسیده و در دوران فتحعلی شاه قاجار بازسازی شده است (ثبوتی، ص 56؛ حسن کاشی، همان مقدمه، ص 36ـ38). آرامگاه وی محل زیارت شیعیان حضرت علی علیه‌السلام بوده است (صفا، ج 3، بخش 2، ص 748).آقابزرگ طهرانی (ج 2، ص 391، ج 9، قسم 3، ص 900) به نقل از سیدحسن صدر گفته است در کاظمین، نزدیک به مقبره شریف‌مرتضی، قبری وجود داشته که مردم آن را قبر حسن کاشی دانسته‌اند. این قبر در تخریب بازار کاظمین در 1353، جزو خیابان شده است (نیز رجوع کنید به امین، ج 5، ص 231).منابع : آقابزرگ طهرانی؛ اسکندرمنشی؛ امین؛ امین احمد رازی، تذکره هفت‌اقلیم، چاپ محمدرضا طاهری (حسرت)، تهران 1378ش؛ هوشنگ ثبوتی، بناهای آرامگاهی استان زنجان، زنجان 1377ش؛ محمدبن بدر جاجرمی، مونس‌الاحرار فی دقائق الاشعار، با مقدمه محمد قزوینی ، چاپ میرصالح طبیبی، تهران 1337ـ1350ش؛ رسول جعفریان، «مروری اجمالی بر منقبت امامان علیهم‌السلام در شعر فارسی»، مشکوة، ش 78 (بهار1382)؛ حاجی خلیفه؛ حسن‌کاشی، تاریخ محمدی، یا، تاریخ دوازده امام ـ تاریخ رشیدی ـ تاریخ الاولاد الحضرة المصطفوی ـ ائمه‌نامه، به ضمیمه معرفت‌نامه و هفت‌بند، چاپ رسول جعفریان، قم 1377ش؛ خوانساری؛ دولتشاه سمرقندی، کتاب تذکرةالشعراء، چاپ ادوارد براون، لیدن 1319/1901؛ کورش زعیم، مردان بزرگ کاشان، ]تهران 1336ش[؛ نوراللّه‌بن شریف‌الدین شوشتری، مجالس‌المؤمنین، تهران1354ش؛محمدمظفر حسین‌بن‌محمد یوسفعلی صبا، تذکره روز روشن، چاپ محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، تهران 1343ش؛ ذبیح‌اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج3، بخش2، تهران 1378ش؛ احمدبن حسین کاتب‌یزدی، تاریخ جدید یزد، چاپ ایرج افشار، تهران 1357ش؛ حسین‌بن علی کاشفی، فتوت‌نامه سلطانی، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران 1350ش.
نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد 13
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده