حسن بن محبوب

معرف

راوی و فقیه برجسته امامی و از اصحاب امام کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم‌السلام
متن
حسن‌بن محبوب، راوی و فقیه برجسته امامی و از اصحاب امام کاظم، امام رضا و امام جواد علیهم‌السلام. لقب وی سرّاد/ زرّاد است. خاندان وی چندین نسل مقیم کوفه و دارای پیوند وَلاء (وابستگی حمایتی) با قبیله بجیله* کوفه بودند و به همین سبب او را کوفی بجلی (آقابزرگ طهرانی، ج 21، ص 69) یا مولای بجیله (طوسی، 1380، ص 372؛ همو، 1420، ص 122) نیز خوانده‌اند. کشّی (ص 584) از نوه او، جعفربن محمدبن حسن، نقل کرده که جدّ سوم حسن، وَهْب، که اهل سِند و برده رسمی جریربن عبداللّه بجلی* بود، از امیرمؤمنان علی بن ابیطالب علیه‌السلام درخواست کرد وی را از جریر بخرد. جریر که میدید با فروش وَهْب او را کاملا از دست می دهد، آزادش کرد تا به این ترتیب میان خود و قبیله‌اش بجیله با وهب و دودمانش، وابستگی (ولای عتق) برقرار شود. وهب نیز از آن پس به خدمت امیرمؤمنان درآمد.کنیه حسن‌بن محبوب، ابوعلی (طوسی، 1420، همانجا) و لقبش سرّاد یا زرّاد (برقی، ص 118، 126؛ طوسی، 1420، همانجا) به معنای زره‌ساز (ابن‌منظور، ذیل «زرد» و «سرد») است که یادگار پیشه جدّ اعلایش، وهب، است (کشّی، همانجا). وقتی به امام رضا علیه‌السلام گفته شد حسن‌بن محبوب زرّاد از جانب آن حضرت نامه‌ای آورده است، حضرت وی را تأیید، و توصیه کرد به وی سرّاد بگویند، چنان‌که خدای تعالی در قرآن (سبأ: 11) زره‌سازی را به سَرْد تعبیر کرده است (کشّی، ص 585). تولد او ــ بنابر اینکه به هنگام وفات، 75 یا 95 ساله بوده باشد (رجوع کنید به ادامه مقاله)ــ سال 129 یا 149 بوده است. به نظر می رسد با توجه به روایات او از کسانی همچون ابوحمزه ثمالی* (رجوع کنید به ادامه مقاله)، در نوجوانی به فراگیری حدیث پرداخته است. شاید تشویق پدرش، محبوب، نیز در تعلّم حدیث مؤثر بوده، چنان‌که کشّی (همانجا) از راویان شیعه شنیده است که محبوب بابت هر حدیثی که پسرش از علی بن رئاب می نوشت، یک درهم به او جایزه می داد. سالها بعد، او و سه راوی بزرگ دیگر ارکان چهارگانه شیعه در فقه و حدیث بودند (طوسی، 1420، همانجا).وی در حدیث، از معتمدترین راویان شیعه است و همه رجالیان و محدّثان متقدم و متأخر در وثاقتش متفق‌اند (از جمله طوسی، 1420، همانجا؛ ابن‌داوود حلّی، ص 77؛ علامه حلّی، ص 37؛ مجلسی، ص 59). نام او در طبقه اصحاب امام کاظم (رجوع کنید به برقی، همانجاها؛ طوسی، 1380، ص 347)، اصحاب امام رضا (ابن‌ندیم، ص 276؛ طوسی، 1380، ص 372) و اصحاب امام جواد علیهم‌السلام (ابن‌ندیم، همانجا) آمده است. کشّی (ص 556) وی را یکی از شش فقیه از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام می شمارد که به گفته او، طایفه شیعه بر صحت روایات و علم و فقاهتشان و دو گروه شش نفری دیگر اجماع دارند. البته برخی به جای حسن‌بن محبوب، حسن‌بن علی بن فضّال و فَضالةبن ایوب اَزْدی یا عثمان‌بن عیسی رواسی را در این دسته جای داده‌اند (کشّی، همانجا؛ نیز رجوع کنید به اصحاب اجماع*). به نوشته مامقانی (ج20، ص 360) و برخی از فقها، از جمله شهیدثانی و محقق سبزواری، بر آن بوده‌اند که وی همانند محمدبن ابی عمیر جز از راویان ثقه، ارسال حدیث و حذف واسطه نمی کند، و این بالاترین درجه اعتماد به راوی است (نیز رجوع کنید به ج20، ص360، پانویس 1ـ2). نام او در طریق قریب به سه هزار حدیث از کتب اربعه شیعه دیده می شود (رجوع کنید به خویی، ج 5، ص 92، 332ـ374، ج 23، ص 19، 237ـ284). این روایات، به ترتیب فراوانی، درباره اصول عقاید اسلامی و معارف شیعی (توحید، نبوت و انبیا، امامت، آخرت و...)، اخلاق و آداب زندگی (مکارم اخلاق، آداب معاشرت و مسکن و غذاخوردن و...)، احکام عبادات (نماز، حج، روزه و...)، احکام معاملات (بیع، رهن، عتق و...) و موضوعات متنوع دیگرند (رجوع کنید به اردبیلی، ج 1، ص 221ـ224). مقایسه این موضوعات با عناوین کتابهای او نشان میدهد که همه یا دست کم بیشتر این احادیث، از کتابهای او نقل شده‌اند (رجوع کنید به ادامه مقاله). طبق بررسی خویی (ج 5، ص 92ـ93، 333، ج 23، ص 19ـ21، 237)، او علاوه بر چند حدیث که بی واسطه از امام کاظم و امام‌رضا علیهماالسلام روایت کرده، از 188 راوی حدیث شنیده است که شصت تن از آنان از اصحاب امام صادق علیه‌السلام بوده‌اند (طوسی، 1420، همانجا). بیشترین روایات او، از علیبن رئاب، ابوایوب ابراهیم‌بن زیاد خزّاز و عبداللّه‌بن سنان (هر سه از اصحاب امام صادق علیه‌السلام) و هشام‌بن سالم و علاءبن رزین (از اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام) بوده است (رجوع کنید به خویی، ج 5، ص 333ـ374، ج 23، ص 237ـ284). وی همچنین از هشت تن از اصحاب اجماع روایت کرده است (رجوع کنید به همان، ج 5، ص 92ـ94، ج 23، ص 19ـ21). شبهه معاصر نبودن حسن‌بن محبوب با یکی از مشایخ حدیثی او، سبب شده است روایات او از آن شخص محل تأمل قرار گیرد. کشّی (ص 585) از نصربن صباح نقل کرده است که اصحاب ما به روایت ابن‌محبوب از ابن‌ابی حمزه، بدبین بودند (نیز رجوع کنید به ابن‌داوود حلّی، ص 306) که ظاهراً منظورش علی بن ابی حمزه بطائنی* است (رجوع کنید به قهپائی، ج 2، ص 144؛ قس مازندرانی حائری، ج 2، ص 449، که روایت حسن از ابن ابی حمزه بطائنی را، که واقفی و معاند امام رضا بوده، مردود شمرده است). محققان رجالی معاصر در نقل کشّی احتمال اشتباه داده و با توجه به برخی شواهد، آن شخص را ابوحمزه ثُمالی دانسته‌اند (رجوع کنید به خویی، ج 5، ص 91؛ شوشتری، ج 3، ص 349ـ350). نجاشی (ص 82؛ نیز رجوع کنید به کشّی، ص 512) درباره احمدبن محمدبن عیسی اشعری نوشته است که او از ابن‌محبوب روایت نمی کرد، چون اصحاب ما به ابن‌محبوب درباره روایت او از ابوحمزه ثمالی بدگمان بودند، اما بعداً توبه کرد و از حرفش برگشت. هر چند شوشتری (ج 3، ص 350) بر آن است که ممکن است تصحیفی در سن حسن‌بن محبوب رخ داده باشد (رجوع کنید به ادامه مقاله) که در این صورت ابن‌محبوب از اتهام فوق مبراست. در این میان، مدرسی طباطبائی (ج 1، ص 377) احتمال داده است که او کتابهای ابوحمزه را با واسطه یا به روش وجاده نقل کرده باشد (نیز رجوع کنید به طوسی، 1420، ص 105، پانویس 1). مشابه همین اشکال درباره روایات ابن‌محبوب از رجال هم طبقه ابوحمزه ثمالی (رجوع کنید به ابن‌بابویه، 1362ش، ج 2، ص :397 از محمدبن اسحاق مدنی،متوفی 151) و روایت بی واسطه او از امام صادق علیه‌السلام (رجوع کنید به الاختصاص، ص 231؛ طوسی، 1401، ج 10، ص 170) نیز صادق است (رجوع کنید به خویی، همانجا)، هر چند خویی (همانجا) در مورد اخیر معتقد است که این روایات با واسطه ابوولّاد (رجوع کنید به کلینی، ج 7، ص 364؛ ابن‌بابویه، 1414، ج 4، ص 138ـ139) نقل شده است.تعداد کسانی که از حسن‌بن محبوب روایت کرده‌اند فراوان است (رجوع کنید به خویی، ج 5، ص 94، ج 23، ص 21). بیشترین احادیث او را، به ترتیب، این اشخاص روایت کرده‌اند: احمدبن محمدبن عیسی اشعری قمی، سهل‌بن زیاد آدمی، ابراهیم‌بن هاشم قمی، عبدالعظیم حسنی، احمدبن محمدبن خالد برقی و فضل‌بن شاذان نیشابوری (رجوع کنید به همانجاها). در میان روایات او، توجه فراوان به فقه و نقل روایاتِ راجع به امامت، به ویژه امامت امام رضا علیه‌السلام (رجوع کنید به طوسی، 1411، ص 35، 68)، جالب توجه است. همچنین توجه به معیارهای نقد حدیث و مستندات روایی احکام (رجوع کنید به حرّعاملی، 1409ـ1412، ج 27، ص 107ـ108) و پیش‌گامی او در پرداختن به رجال حدیث با تألیف المشیخة (فضلی، 1414، ص 31)، در خور دقت است.عمده روایات او ــ که در موضوعات فقهی (به ‌ویژه مباحث حدود، دیات و قصاص، نکاح و طلاق، نماز و حج) و رفع تعارض میان مستندات حدیثی احکام است ــ از احاطه او به دانش و مسائل فقه حکایت دارد. فقیه نامدار شیعه، محقق حلّی، آنجا که در فقه استدلالی و مقارَن، از میان اقوال فقهای امامیه به سخن چند تن بسنده کرده، نام پنج فقیه و پیشتر از همه نام حسن‌بن محبوب را برده و آنان را مشهور به فضل و معروف به تقدم در ]نقد[ اخبار و صحت انتخاب و جودت حکم و نظر معرفی کرده است (رجوع کنید به ج 1، ص 33).حسن‌بن محبوب را از مؤلفان بزرگ مصنفات روایی شمرده‌اند (بحرالعلوم، ج 2، ص 86). شیخ طوسی در فهرست (ص 122ـ123)، وی را دارای کتابهای بسیار دانسته و از این کتابهای او نام برده است: المشیخة، الحدود، الدیات، الفرائض (قس ابن‌ندیم، ص 276، که الفرائض و الحدود و الدیات را نام یک کتاب دانسته است)، النکاح، الطلاق، النوادر، العتق، و المراح (قس ابن‌شهر آشوب، ص :28 المُزاح یا المزاج). ابن‌ندیم (همانجا) برخی از این آثار را نام برده و التفسیر را نیز بدانها افزوده و ابن‌شهرآشوب (همانجا)، علاوه براینها، از معرفة رواةالأخبار یاد کرده است. شگفت اینکه فهرست نویس و رجالی متبحر، نجاشی، با آنکه نام حسن‌بن محبوب را چندین‌بار در ذیل نام مصنفان دیگر آورده و حتی برخی از آثار او را در آنجاها نام برده (رجوع کنید به ص 80، 158)، نام وی را مستقلاً نیاورده است. شوشتری (ج 3، ص 349)، با توجه به قرائن، احتمال داده است که نجاشی نام وی را آورده، اما از نسخه موجود افتاده است.معروف‌ترین کتاب ابن‌محبوب، المشیخة است که در زمان حضور امامان در اصول شیعه، مشهورتر از کتاب مُزنی (متوفی 246، مؤلف المختصر و از نامورترین فقیهان شافعی) و امثال آن دانسته شده است (رجوع کنید به طبرسی، ج 2، ص 258). این کتاب، که شرح مشایخ حدیثی و روایات آنان بوده است، از قدیم ترین آثار در علم فقه و رجال در میان شیعه محسوب می شود (فضلی، 1414، همانجا). المشیخة را داودبن کوره قمی، از مشایخ حدیثی کلینی، طبق موضوعات فقهی (نجاشی، ص 158) تبویب کرده و احمدبن حسین‌بن عبدالملک، از راویان معتمد، آن را براساس نام راویان، تنظیم نموده است (نجاشی، ص80؛ طوسی، 1420، ص 58). همچنین شهیدثانی منتخبی از آن را در قالب حدود هزار حدیث فراهم آورده (آقابزرگ طهرانی، ج 21، ص 69) که گویای گستردگی و اهمیت کتاب است.هیچ یک از کتابهای حسن‌بن محبوب در دست نیستند. با توجه به طریق شیخ طوسی (1420، ص 122ـ123) به کتاب المشیخة و نیز نقل او از آن در کتابهای حدیثی خویش (برای نمونه رجوع کنید به 1401، ج 1، ص 121، ج 6، ص 160؛ همو، 1363ش، ج 1، ص 106، ج 3، ص 6)، احتمالاً کتاب مذکور تا قرن پنجم موجود بوده و از طریق او به قطب راوندی (ج 1، ص 17) رسیده است. ابن‌ادریس حلّی در کتاب السرائر، بخش مستطرفات (ج 3، ص 589ـ600)، گزیده‌ای از المشیخة را آورده است. منتخب شهید ثانی از آن (رجوع کنید به حرّ عاملی، 1362ش، قسم 1، ص 87)، شاهدی بر وجود این کتاب تا قرن دهم است. به هر حال، اگر محتوای کتابهای او را مرویاتش بدانیم ــ که اغلب در کتابهای چهارگانه حدیثی شیعه و جز آن آمده‌اندــ می توان آثار از دست رفته را تا حدی بازسازی کرد. بررسی تفاوت معنادار حجم روایات او در کتابهای حدیثی با موضوعاتی که متحد با عناوین کتابهای اوست، به‌ویژه حدود و نکاح و طلاق، این امر را موجه می سازد (رجوع کنید به اردبیلی، ج 1، ص 221ـ224).حسن‌بن محبوب، علاوه بر تألیف، نقش عمده‌ای در انتقال آثار حدیثی گذشتگان خویش نیز داشته است، چنان‌که شیخ طوسی در فهرست (برای نمونه رجوع کنید به ص 159ـ160، 164ـ165) و نجاشی (برای نمونه رجوع کنید به ص 135، 140، 160، 357، 445) نام او را در طریق روایت بیش از چهل اصل و کتاب ذکر کرده‌اند. بیشتر موارد مذکور برگرفته از فهرست ابن‌بطّه قمی* است و او نیز غالباٌ به واسطه احمدبن محمدبن عیسی اشعری از ابن‌محبوب روایت کرده است (برای نمونه رجوع کنید به نجاشی؛ طوسی، 1420، همانجاها؛ قس نجاشی، ص20، 127، 150؛ طوسی، 1420، ص 22، 40، 128).حسن‌بن محبوب در اواخر سال 224، در 75 سالگی، و به احتمال بیشتر در 95 سالگی، وفات یافت؛ زیرا گرچه کشّی (ص 584) عمر او را به هنگام وفات «خمس و سبعین» دانسته است، اما به دلیل روایات وی از درگذشتگانِ پیش از سال 149، احتمال بسیار دارد که تصحیفی رخ داده و عبارتِ صحیح، «خمس و تسعین» باشد (شوشتری، ج 3، ص 350). کسانی که وی را در میان‌سالی دیده‌اند، او را بسیار خونگرم، با قدی متوسط و صورتی سبزه که فقط بر چانه‌اش ریش داشت و از پای راست می لنگید، وصف کرده‌اند (برای نمونه رجوع کنید به کشّی، همانجا). از نسل او، دو پسر به نامهای محمد و هارون ــ هر دو از اصحاب امام جواد علیه‌السلام (نجاشی، ص 438ـ439؛ طوسی، 1380، ص 408)ــ و از نوه او جعفربن محمد (کشّی، همانجا) در میان راویان حدیث یاد شده است.منابع : آقابزرگ طهرانی؛ ابن‌ادریس حلّی، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم 1410ـ1411؛ ابن‌بابویه، کتاب الخصال، چاپ علیاکبر غفاری، قم 1362ش؛ همو، کتاب مَن لایَحضُرُه الفقیه، چاپ علیاکبر غفاری، قم 1414؛ ابن‌داوود حلّی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف 1392/1972، چاپ افست قم ]بی تا.[؛ ابن‌شهر آشوب، کتاب معالم‌العلماء، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران 1353؛ ابن‌منظور؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ الاختصاص، ]منسوب به[ محمدبن محمد مفید، چاپ علیاکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ]بی تا.[؛ محمدبن علی اردبیلی، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت 1403/ 1983؛ محمدمهدی بن مرتضی بحرالعلوم، رجال السید بحرالعلوم، المعروف بالفوائد الرجالیة، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران 1363ش؛ احمدبن محمدبرقی، رجال البرقی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، ]تهران[ 1419؛ محمدبن حسن حرّعاملی، امل الآمل، چاپ احمد حسینی، بغداد ] 1965[، چاپ افست قم 1362ش؛ همو، تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، قم 1409ـ1412؛ خویی؛ شوشتری؛ فضل‌بن حسن طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، قم 1417؛ محمدبن حسن طوسی، الاستبصار، چاپ حسن موسوی خرسان، نجف 1375ـ1376/ 1956ـ1957، چاپ افست تهران 1363ش؛ همو، تهذیب‌الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت 1401/1981؛ همو، رجال الطوسی، نجف 1380/1961، چاپ افست قم ]بی تا.[؛ همو، فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم 1420؛ همو، کتاب الغیبة، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح، قم 1411؛ حسن‌بن یوسف علامه حلّی، رجال العلامة الحلّی، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف 1381/1961، چاپ افست قم 1402؛ عبدالهادی فضلی، اصول علم الرجال، بیروت 1414/1994؛ همو، دروس فی فقه الامامیة، بیروت 1415/1995؛ سعیدبن هبةاللّه قطب‌راوندی، الخرائج و الجرائح، قم 1409؛ عنایةاللّه قهپائی، مجمع الرجال، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان 1384ـ1387، چاپ افست قم ]بی تا.[؛ محمدبن عمر کشّی، اختیار معرفةالرجال، ]تلخیص[ محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد 1348ش؛ کلینی؛ ابوالقاسم گرجی، تاریخ فقه و فقها، تهران 1375 ش؛ محمدبن اسماعیل مازندرانی حائری، منتهی المقال فی احوال‌الرجال، قم 1416؛ عبداللّه مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ محیی الدین مامقانی، قم 1423ـ ؛ محمدباقربن محمد تقی مجلسی، الوجیزة فی الرجال، چاپ محمدکاظم رحمان ستایش، تهران 1378ش؛ جعفربن حسن محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ج 1، قم 1364ش؛ احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم 1407؛Hossein Modarressi Tabataba'i, Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shiite literature, vol.1, Oxford 2003.
نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد 13
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده