بنی نضیر

معرف

قبیله یهود ساکن‌ در مدینه‌ تا نخستین‌ سالهای‌ هجرت‌ و نام‌ یکی‌ از غزوات‌ پیامبر در سال‌ چهارم‌ هجری‌

متن

بنی نضیر، قبیله یهود ساکن در مدینه تا نخستین سالهای هجرت و نام یکی از غزوات پیامبر در سال چهارم هجری . قبیله بنی نضیر پیش از ظهور اسلام در یثرب (مدینه ) ساکن شدند. درباره منشأ آنان روایات متفاوت است . یعقوبی آنها را طایفه ای از قبیلة جُذام * می داند که یهودی شدند و در کوه نضیر اقامت گزیدند و از آن پس به نام این کوه خوانده شدند (ج ۲، ص ۴۹). روایت دیگر آنان را از نسل هارون بن عمران دانسته که پس از وفات موسی علیه السّلام و پیش از مهاجرت قبایل عرب اوس و خزرج بدانجا که به سبب سیل عَرِم صورت گرفت ، در آن ناحیه ساکن شده بودند (ابوالفرج اصفهانی ، ج ۲۲، ص ۳۴۳ـ۳۴۴؛ ابن اثیر، ج ۱، ص ۴۱۰؛ نیز رجوع کنید به یهود در همین دانشنامه ) بر پایه گزارشهایی از این دست ، به دنبال جنگ رومیان با یهود (۷۰ میلادی ) بنی نضیر نیز مانند دیگر قبایل یهود به حجاز گریختند و در بُطْحان از نواحی مدینه ساکن شدند (ابوالفرج اصفهانی ، ج ۲۲، ص ۳۴۴؛ یاقوت حموی ، ج ۵، ص ۲۹۰؛ د. جودائیکا ، ذیل «نضیر»). ابن سعد (ج ۲، ص ۵۷) منزلگاه آنان را ناحیة الغَرْس ذکر کرده است . بنی نضیر و سایر یهودیان ساکن مدینه ثروت فراوانی گرد آوردند. پس اوس و خزرج برای غلبه بر یهودیان از غسانیان کمک خواستند. غسانیان با سپاهی به حجاز آمدند و بسیاری از یهودیان را کشتند و از آن پس اوس و خزرج بر یهودیان مسلط شدند (ابوالفرج اصفهانی ، ج ۲۲، ص ۳۴۴ـ ۳۴۵)، بعدها بنی نضیر، در نزاعهای اوس و خزرج جانب اوس را می گرفتند (حلبی ، ج ۲، ص ۲۶۴).مقارن ظهور اسلام ، و پیش از جنگ اُحد قبیلة بنی نضیر ظاهراً با ابوسفیان ارتباط داشتند ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «نضیر، بنو»). پس از هجرت پیامبر به مدینه ، بنی نضیردر شمار دیگر یهودیان با مسلمانان ، پیمان مصالحه بستند و عهد کردند که در صورت حملة دشمنان به مدینه در کنار مسلمانان به دفاع بپردازند و از تأمین مالی و جانی کفار قریش و برقراری روابط تجاری با آنان خودداری کنند (ابن هشام ، ج ۲، ص ۱۴۸ـ۱۵۰). اما از آنجا که بنی نضیر پیمان خود را زیر پا گذاشتند، در ربیع الاول چهارم هجری (ابن سعد، همانجا؛ قس ذهبی ، ص ۲۴۳) غزوة بنی نضیر به وقوع پیوست .در این سال ، عمروبن امیه که از بئر مَعونَه * بازمی گشت دو تن از افراد قبیلة بنی عامر را، که از پیامبر امان داشتند، کشت .عامربن طُفَیل از پیامبر دیه طلب کرد (ابن هشام ، ج ۳، ص ۱۹۹؛ حلبی ، ج ۲، ص ۲۶۳) و پیامبر صلّی اللّه علیه وآله و سلّم برای پرداخت دیه از بنی نضیر که هم پیمان بنی عامر بودند کمک خواست (ابن سعد، همانجا؛ طبری ، ج ۲، ص ۵۵۱؛ واقدی ، ج ۱، ص ۳۶۴). بنی نضیر کمک به پیامبر را پذیرفتند، اما در توطئه ای برای قتل ایشان ، عمروبن جِحاش را مأمور کردند که آن حضرت را در پای دیوار قلعه با سنگی از پای درآورد (ابن هشام ، ج ۳، ص ۱۹۹ـ۲۰۰). پیامبر از طریق وحی از نیرنگ آنان آگاه شد و به ایشان ده روز مهلت داد تا با اموال منقول خود، جز اسلحه ، از مدینه خارج شوند و سالانه برای برداشت محصول خرما بازگردند (واقدی ، ج ۱، ص ۳۶۹؛ ابن هشام ؛ یعقوبی ؛ د. جودائیکا ، همانجا).عبدالله بن اُبَی ، رئیس منافقان مدینه ، بنی نضیر را از اطاعت پیامبر بازداشت و وعده داد که همراه با بنی قُرَیظَه * از آنان دفاع کند (واقدی ، ج ۱، ص ۳۶۸؛ طبری ، ج ۲، ص ۵۵۳). ازینرو پیامبر، عبداللّه بن مَکتوم را در مدینه جانشین خود قرار داد و با لشکری به فرماندهی علی علیه السلام (واقدی ، ج ۱، ص ۳۷۱؛ ابن هشام ، همانجا)، پانزده روز (طبری ؛ ابن سعد، همانجاها) یا شش شب (ابن هشام ، ج ۳، ص ۲۰۰) بنی نضیر را در محاصره گرفت . در دورة محاصره ، عَزْوَک یهودی به پیامبر سوءقصد کرد که به دست علی علیه السلام کشته شد (واقدی ، ج ۱، ص ۳۷۱). سپس پیامبر فرمان داد تا درختان خرمای بنی نضیر در بُوَیْرَة را قطع کنند (یاقوت حموی ، همانجا؛ ابن کثیر، ج ۴، ص ۷۷؛ بکری ، ج ۱، ص ۲۸۵). سرانجام یهودیان تسلیم شدند و پذیرفتند که تنها با یک بار شتر از اموالشان ، بجز اسلحه و نقره و طلا، از مدینه خارج شوند (یعقوبی ، ج ۲، ص ۴۸ـ۴۹؛ حلبی ، ج ۲، ص ۲۶۶؛ واقدی ، ج ۱، ص ۳۷۲). بعضی از آنان از جمله حُیَیّبن اَخطب که دخترش صفیه پس از فتح خیبر در سال هفتم هجری به همسری پیامبر درآمد و ابی الحقیق (همسر اول صفیه )، به خیبر رفتند، و برخی به شام مهاجرت کردند (حلبی ، ج ۲، ص ۸۴، ۲۰۷؛ ابن کثیر، ج ۴، ص ۷۵ـ۷۶، ۱۹۶ـ ۱۹۸؛ ابن اثیر، ج ۲، ص ۱۲۲). از آنجا که جنگی در نگرفته بود اموال برجای مانده در حکم غنیمت نبود و تصرّف در آن به اختیار پیامبر بود (حشر: ۶ـ ۸) ازینرو پیامبر با توافق انصار آن را میان مهاجران تقسیم کرد تا وظیفه حمایت از مهاجران توسط انصار پایان پذیرد (ابن هشام ، ج ۳، ص ۲۰۱ـ۲۰۲؛ ابن اثیر، ج ۲، ص ۱۱۹؛ حلبی ، ج ۲، ص ۸۵؛ حسنی ، ص ۴۳۹).سوره حشر (آیات ۱ـ۱۷) درباره غزوه بنی نضیر و اخراج این قبیله است . پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ، نیز بنی نضیر را میان قوم خود مانند بنی مُغیره در قریش می دانست (ابن سعد، ج ۲، ص ۵۸؛ واقدی ، ج ۱، ص ۳۷۵). شعرایی چون قَیْس بَحْر الاَشْجَعی ، سَمّاک یهودی و عباس بن مِرداس سُلَمی قصیده هایی در آوارگی و کشته شدن کعب بن اشرف و مدح رجال بنی نضیر سروده اند (ابن هشام ، ج ۳، ص ۲۰۵ـ۲۱۳؛ آیتی ، ص ۳۳۹).

منابع : علاوه بر قرآن ؛ محمدابراهیم آیتی ، تاریخ پیامبر اسلام ، چاپ ابوالقاسم گرجی ، تهران ۱۳۵۹ ش ؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری ، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة ، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵؛ ابن هشام ، السیرة النبویة ، چاپ مصطفی سقّا، ابراهیم ابیاری ، و عبدالحفیظ شلبی ، مصر ۱۹۳۶؛ علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی ، الاغانی ، بیروت ۱۹۵۵؛ عبدالله بن عبدالعزیز بکری ، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ، چاپ مصطفی سقّا، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ هاشم معروف حسنی ، سیرة المصطفی ، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶؛ علی بن ابراهیم حلبی ، السیرة الحلبیّة ، بیروت ] بی تا. [ ؛ محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام ، المغازی ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰؛ عفیف عبدالفتاح طباره ، یهود از نظر قرآن ، ترجمة علی منتظمی ، تهران ۱۳۵۲ ش ؛ محمدبن جریر طبری ، تاریخ الطبری : تاریخ الامم و الملوک ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، بیروت ] ۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/ ۱۹۶۲ـ۱۹۶۷ [ ؛ محمدبن عمر واقدی ، کتاب المغازی للواقدی ، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶؛ یاقوت حموی ، معجم البلدان ، بیروت ۱۳۹۹/۱۹۷۹؛ احمدبن اسحاق یعقوبی ، تاریخ الیعقوبی ، بیروت ] بی تا. [ ؛EI ۲ , s.v. "Nad ¦ â ¤ r, Banu&#۳۹;l" (by V. Vacca); Encyclopaedia s.v. Judaica , Jerusalem ۱۹۷۸-۱۹۸۲, "Nad ¦ â ¤ r" (by Eli Davis).

نظر شما
مولفان
فاطمه حاجی قاسم ,
گروه
تاریخ ,
رده موضوعی
جلد 4
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده