حرز

معرف

پاره‌ای از آیات، اذکار، اوراد و ادعیه مأثوری که برای حفظ جان و مال از آسیبها می‌خوانده یا به ‌صورت مکتوب با خود حمل می‌کرده‌اند

متن

حِرز، پاره ای از آیات، اذکار، اوراد و ادعیه مأثوری که برای حفظ جان و مال از آسیبها می خوانده یا به صورت مکتوب با خود حمل می کرده اند. حِرز (جمع آن اَحْراز) در لغت به جایی می گویند که چنان محصور و محکم باشد که اگر کسی بدان وارد شود از گزندها و خطرها مصون بماند (خلیل بن احمد؛ جوهری؛ ابن منظور؛ زبیدی، ذیل واژه) و در اصطلاح، مشابه با تعویذ و عُوذَه (رجوع کنید به جوهری؛ ابن منظور؛ زبیدی، همانجاها) یا قسمی از آن است که با آداب شرع موافق باشد. بنابه گفته زمخشری (ذیل واژه)، کاربرد حرز در معنای اصطلاحی از باب مَجاز است (نیز رجوع کنید به زبیدی، همانجا).درباره تفاوت حرز و تعویذ* و دعا* باید گفت اینها مفاهیمی متداخل اند و مرز آنها با یکدیگر چندان مشخص نیست. در برخی از کتابهای حدیث حرزها و تعویذها در یک باب و یک ردیف جمع شده اند (برای نمونه رجوع کنید به کلینی، ج ۲، ص ۵۶۸؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۱۹۳ـ۴۰۶). شماری از حرزها نیز ذیل عنوان «عوذات الائمة علیهم السلام للحفظ» (تعویذهای امامان برای حفظ خود از آسیبها) فراهم آمده اند (برای نمونه رجوع کنید به مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۱۹۲). ابن طاووس دعای منسوب به امام جواد علیه السلام را که گویند برای مصون ماندن از آسیبها برای مأمون نوشت، در مُهَج الدعوات (ص ۵۲ـ۵۹) «حرز» و در الامان (ص ۷۴) «عوذه» نامیده است. از مقایسه متون حرزها و تعویذها نیز به تفاوتی نمی توان دست یافت. به همین سبب، در ادبیات محدّثان و اهل دعا، حرز و تعویذ و تحرّز و تعوّذ غالباً در یک سیاق و به یک معنا به کار رفته اند (برای نمونه رجوع کنید به برقی، ج ۲، ص ۳۶۷؛ ابن طاووس، ۱۴۱۴ـ۱۴۱۶، ج ۲، ص ۲۷۵). شاید بتوان گفت تعویذ تنها خواندنیها و نوشتنیها (از قبیل اسم اعظم یا اذکار و ادعیه) است، اما حرز افزون بر اینها شامل اشیا هم می گردد.واژه حرز و مشتقات آن در قرآن کریم نیامده، اما در احادیث شیعه و سنّی و ادعیه مأثور این واژه فراوان به کار رفته است (برای نمونه رجوع کنید به کلینی، ج ۱، ص ۲۸۱، ج ۲، ص ۲۲۱، ۵۱۹؛ ابن بابویه، ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۱۵۲؛ طوسی، ۱۳۷۸ـ۱۳۸۲، ج ۳، ص ۹۷؛ همو، ۱۴۱۱، ص ۱۵۱، ۵۷۴؛ ابن حنبل، ج ۴، ص۶۰؛ ابن ماجه، ج ۲، ص ۱۲۷۲). شماری از این حدیثها، از جمله حدیث انس بن مالک (رجوع کنید به متقی، ج ۲، ص ۶۶۶ـ۶۶۷) و حدیث منقول از علی بن ابی طالب (سیوطی، ذیل اسراء: ۴۵؛ متقی، ج ۲، ص ۶۶۶)، حاکی از کاربرد حرز، به معنای مصطلح، در صدر اسلام است به این معنا که پیامبر، امامان و برخی از صحابه و تابعان و اتباع ایشان برای حفظ خود یا دیگران از گزندها و آسیبها حرز به کار می برده و نتیجه مطلوب را نیز به دست می آورده اند.استعمال حرز برای مصونیت از آزار شیاطین و جنّیان و نوشتن یا املا کردن حرز برای شفای بیماران، نزد صوفیان نیز متداول بوده است، چنان که ابوسعید ابوالخیر یک رباعی سروده و بر آن شرحهایی به نام «حورائیه» نوشته شده است (محمدبن منوّر، بخش ۱، مقدمه شفیعی کدکنی، ص صدونوزده). این رباعی حرزی بوده که ابوسعید برای شفای استاد خود، که در بستر افتاده بوده، املا کرده است (رجوع کنید به محمدبن منوّر، بخش ۱، ص ۲۷۴). ابن عربی (ص ۲۶۴) نیز حرزی را به سلیمان بن داود نبی نسبت داده است. با این حال حرز در فرهنگ شیعی از فرهنگ سایر مسلمانان متداول تر بوده است. وجود انبوهی از حرزها و عوذه ها و دعاهای حفظ، که در کتب ادعیه و حدیث امامیه ثبت شده، شاهد این مدعاست (برای نمونه رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص۱۴ـ۶۴، ۱۳۷ـ۱۵۳، ۲۰۶ـ۲۰۸؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۲۰۸ـ۴۰۶، ج ۹۲، ص ۲۰۹ـ۲۷۹). از واژه حرز در شعر فارسی هم استفاده شده است (برای نمونه رجوع کنید به انوری، ج ۱، ص ۲۳۵؛ خاقانی، ص ۱۷).حرزها از نظر کوتاهی و بلندی باهم تفاوت دارند. برخی، مانند حرزی به نام «حرز خدیجه»، از چند کلمه تجاوز نمی کنند (رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۱۷؛ مجلسی، ۱۴۰۴، ج ۹۱، ص۲۱۰، ۲۲۴)، اما برخی مرکّب از چند سطر و بعضی نیز چون حرز منسوب به امام سجاد علیه السلام (رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۲۳ـ۲۸) و حرز منسوب به امام صادق علیه السلام (رجوع کنید به همان، ص ۳۴ـ۳۸؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۲۷۳ـ۲۷۹) مفصّل و طولانی اند.درون مایه حرزها نیز باهم متفاوت اند. برخی حرزها آیاتی از قرآن اند، مانند آیةالکرسی و آیه «وَ اِنْ یکاد». این آیات را «آیات الحرز» خوانده اند (رجوع کنید به ابن نجار، ج ۱۸، ص۱۷۰ـ۱۷۱؛ نیز رجوع کنید به الفقه المنسوب للامام الرضا علیه السلام، ص۴۰۰؛ ابن طاووس، ۱۴۰۹، ص ۱۲۵)، زیرا از رسول خدا صلی اللّه علیه وآله وسلم منقول است که هرکس ۳۳ آیه از قرآن را در شبی بخواند، در آن شب دزد یا درنده ای به وی آسیب نمی رساند و خود و خانواده اش و اموالش تا صبح در امان و عافیت خواهند بود (رجوع کنید به سیوطی، ذیل بقره: ۳). امام جعفرصادق نیز آیاتی از قرآن را حرزِ فرزندش موسی علیه السلام قرار داده بود و آن حضرت نیز آنها را می خواند و خود را بدان تعویذ می کرد (ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۴۵ـ۴۹؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۳۳۹). شماری از حرزها نیز اذکار متداول در میان مسلمانان اند، از قبیل تهلیل و تسبیح و تحمید (برای نمونه رجوع کنید به برقی، ج ۱، ص ۳۱؛ ترمذی، ج ۵، ص ۱۷۵؛ کلینی، ج ۲، ص ۵۱۹). حرزهایی هم که مستقیماً از قرآن اقتباس نشده اند، غالباً دارای مدلولی روشن و همسو با قرآن و حاوی مضامین بلند توحیدی و مشتمل بر توکل بر خدا و تکیه بر قدرت لایزال الهی و پرهیز از پناه جستن به شیاطین و جنّیان و ارواح اند. شمار اندکی از حرزها مشتمل بر حروف و کلمات و عبارات مرموز و نامأنوس اند و درنتیجه مدلول آنها ناشناخته است (برای نمونه رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص۲۰؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۱۹۳، ۲۲۸). افزون بر آنچه گفته شد، در احادیث کارهایی نیز حرز معرفی شده است، از جمله همراه داشتن تربت امام حسین علیه السلام به ویژه در سفر (ابن قولویه، ص۴۷۳ـ۴۷۴؛ طوسی، ۱۳۷۸ـ۱۳۸۲، ج ۶، ص۷۴ـ ۷۵؛ حرّعاملی، ج ۱۱، ص ۴۲۷ـ۴۲۸)، تدهین با روغن درخت بان (ابن بسطام، ص ۹۴)، همراه داشتن عصایی از درخت بادام تلخ در سفر (ابن بابویه، ۱۴۰۴، ج ۲، ص۲۷۰)، حک کردن برخی اذکار بر نگین انگشتری (همو، ۱۳۶۸ش، ص۱۸۰)، در دست کردن خاتم عقیق (کلینی، ج ۶، ص۴۷۰؛ ابن بابویه، ۱۳۶۲ش، ج ۱، ص ۱۹۹) و به همراه داشتن انگشتری با نگین عقیق زرد (ابن طاووس، ۱۴۰۹، ص ۴۸).کثرت حرزها نیز چشمگیر است. به پیامبر و همسرش خدیجه و دخترش فاطمه زهرا و هریک از امامان معصوم حرزهایی منسوب است (برای نمونه رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص۱۴ـ۶۴؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۲۰۸ـ۳۷۱). نامدارترین حرزها عبارت اند از: حرز ابی دَجانَه انصاری برای دفع جن و سحر. این حرز که راویان اهل سنّت آن را نقل کرده اند (برای نمونه رجوع کنید به ابن جوزی، ج ۳، ص ۱۶۸؛ فتنی، ص ۲۱۱) در سده های اخیر به مجموعه های حدیثی شیعه نیز راه یافته است (رجوع کنید به مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۲۲۰ـ۲۲۴)، اما حدیث شناسان اهل سنّت متفقآ این حدیث را برساخته ارزیابی کرده و موسی انصاری، راوی حدیث مزبور، را صحابی ساختگی معرفی کرده اند (رجوع کنید به ابن جوزی، همانجا؛ ذهبی، ج ۴، ص ۴۲۹؛ ابن حجر عسقلانی، ج ۶، ص ۳۰۵).حرز یمانی، مشهور به دعای سَیفی، یکی از حرزهای منسوب به علی بن ابی طالب علیه السلام است. این حرز، که از آن با عنوان «دعای یمانی» هم یاد شده (رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۱۳۷)، با اسانید و متون متفاوت روایت شده است (رجوع کنید به همان، ص ۱۳۷ـ۱۵۳؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۲، ص۲۴۰ـ۲۵۹). بر این حرز، که نام آن همواره بر زبان ایرانیان به ویژه شاعران فارسی گو جاری بوده است (برای نمونه رجوع کنید به حافظ، ص ۵۹)، شرحهایی هم نگاشته اند. در این شرحها شارحان درباره مقدمات و آداب به کار بستن دعای مزبور و سند و متن آن سخن گفته اند (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج ۶، ص۱۹۰، ج ۱۲، ص ۲۳۵، ج ۱۶، ص ۳۰۳).«رُقْعَةُ الجَیب» نیز حرزی منسوب به امام علی بن موسی الرضا علیه السلام است، که چون کنیزک حُمَیدبن قحطبه به هنگام شستن جامه امام آن را در جیب وی یافته، به این نام خوانده شده است (ابن بابویه، ۱۳۶۳ش، ج ۲، ص ۱۳۸؛ ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۴۹). حرز دیگری هم با همین عنوان به امام رضا علیه السلام منسوب است (رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۵۱؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۱۹۴). به همراه داشتن حرز جواد، منسوب به امام محمدتقی علیه السلام، نیز در میان شیعیان و ایرانیان چندان متداول بوده که «حرز جواد کسی بودن» و «حرز جواد خود کردن»، به معنای «پیوسته با او بودن» و «همیشه کسی را همراه خود کردن»، مَثَل شده است (رجوع کنید به دهخدا، ذیل «حرز جواد»). در کتب ادعیه و حدیث درباره این حرز، که گویند نخستین بار امام علیه السلام آن را برای مأمون عباسی نوشته، حکایت شگفت انگیزی نقل شده است (رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۵۲ـ۶۰؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۳۵۴ـ ۳۶۱). محمدبن حسنعلی شوشتری، یکی از عالمان سده دوازدهم و نواده عبداللّه بن حسین تستری، نیز رساله ای به نام آداب حرز الجواد برای شاه سلطان حسین صفوی نوشته است (آقابزرگ طهرانی، ج ۱، ص ۱۷).داوری درباره حرزها و درستی و نادرستی انتساب آنها به معصومان علیهم السلام، به بررسی دقیق حدیث شناختی یک یک آنها از حیث اتصال و انقطاع اسانید و وثاقت و عدم وثاقت راویان نیاز دارد. از پاره ای از احادیث متضمن حرزها، از نظر سند، انتقاد شده است (برای نمونه رجوع کنید به مجلسی، ۱۳۶۳ش، ج ۱۲، ص ۴۳۶ـ۴۴۳؛ همو، ۱۴۰۶ـ۱۴۰۷، ج ۹، ص ۱۱۷). گفتنی است که گاهی یک حرز و سبب ورود آن، به دو امام نسبت داده شده است. مثلاً، حرزی از امام موسی بن جعفر علیه السلام نقل شده و گفته شده است که امام وقتی آن را خواند که او را در گودالی پیش درندگان انداخته بودند (رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۲۹۱؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۳۲۷ـ۳۳۱)، اما همان حرز و سبب ورود آن، به امام علی بن موسی الرضا علیه السلام هم نسبت داده شده است (رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۲۹۸؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۳۴۹ـ۳۵۴) ولی نسبت این روایت به امام رضا علیه السلام با واقعیات تاریخی تطبیق نمی کند زیرا موسی بن جعفر علیه السلام در حبس هارون بوده است نه فرزندش علی بن موسی (ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص۲۹۹). حرزهایی هم وجود دارد که نه تنها فاقد اِسنادند، بلکه به هیچ یک از پیشوایان معصوم علیهم السلام منسوب نیستند. این قبیل حرزها صرفاً به خط یکی از عالمان دینی اند و در بخش ادعیه جوامع حدیثی چون بحارالانوار (برای نمونه رجوع کنید به ج ۹۱، ص ۳۶۶ـ۳۷۱) و احیاناً در دیگر کتابهای ادعیه به ثبت رسیده اند؛ بنابراین، اعتماد بر اغلب این حرزها از باب عمل به قاعده «تسامح در ادّله سنن» و عمل به مضمون «اخبارُ مَنْ بَلغَ» خواهد بود (در این باره رجوع کنید به تسامح در ادّله سنن*؛ نیز مجلسی، ۱۳۶۳ش، ج ۸، ص ۱۱۲ـ ۱۱۹).درباره جواز و عدم جواز آویختن حرز، از روایات منقول از پیشوایان معصوم مستفاد می شود که آویختن چیزهایی که در آن قرآن یا ذکر خدا باشد و از آنها بوی شرک به مشام نرسد مباح است (حمیری، ص۱۱۰ـ۱۱۱؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج۹۲، ص۴ـ۶؛ قس جوهری، ذیل «تمم»)؛ بنابراین، اینکه سنّت آویختن حرز از رسوم جاهلیت و درنتیجه حرام دانسته شده (رجوع کنید به مبارکفوری، ج ۹، ص ۳۵۶)، قاعدتاً ناظر به رفتارهایی شبیه به آویختن تَمیمه و امثال آن است (رجوع کنید به تعویذ*).به جز حرزها، آیات و ادعیه و اذکاری نیز در کتابهای حدیث و ادعیه آمده است که آنها را «حُجُب» (جمعِ حجاب) یا «ادعیه حُجُب» یا «اَحْجِبه» و «احتجابات» خوانده اند (برای نمونه رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۳۵۴ـ۳۶۲؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص ۳۷۲ـ۴۰۶). این عناوین از آیات ۴۵ و ۴۶ سوره اسراء و نیز از متون برخی از همین ادعیه گرفته شده اند. این حجابها دقیقاً کارکرد حرز را دارند و از این رو، به خواندن آنها، هنگامی که بیم خطری برود، سفارش شده است (برای نمونه رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۴۱۴، ص ۲۶۱، ۳۵۴ـ۳۶۲؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۹۱، ص۳۷۲ـ ۴۰۶).

منابع : آقابزرگ طهرانی؛ ابن بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم ۱۳۶۸ش؛ همو، عیون الاخبارالرضا، چاپ مهدی لاجوردی، قم ۱۳۶۳ش؛ همو، کتاب الخصال، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش؛ همو، کتاب مَن لایحضُرُه الفقیه، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۴۰۴؛ ابن بسطام (حسین بن بسطام) و ابن بسطام (عبداللّه بن بسطام)، طب الائمة علیهم السلام، نجف ] ۱۳۸۵[، چاپ افست بیروت ]بی تا.[؛ ابن جوزی، کتاب الموضوعات، چاپ عبدالرحمان محمدعثمان، مدینه ۱۳۸۶ـ ۱۳۸۸/ ۱۹۶۶ـ۱۹۶۸؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵؛ ابن حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر، ]بی تا.[؛ ابن طاووس، اقبال الاعمال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۴ـ۱۴۱۶؛ همو، الامان من اخطار الاسفار و الازمان، قم ۱۴۰۹؛ همو، مهج الدعوات و منهج العبادات، قدم له و علق علیه حسین اعلمی، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴؛ ابن عربی، العبادلة، ویلیه ساعة الخبر، چاپ عاصم ابراهیم کیالی، بیروت ۱۴۲۵/۲۰۰۴؛ ابن قولویه، کامل الزیارات، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۷؛ ابن ماجه، سنن ابن ماجة، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی، ]قاهره ۱۳۷۳/ ۱۹۵۴[، چاپ افست ]بیروت، بی تا.[؛ ابن منظور؛ ابن نجار، ذیل تاریخ بغداد، در احمدبن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، او، مدینةالسلام، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، ج ۱۶ـ۲۰، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷؛ محمدبن محمد (علی) انوری، دیوان، چاپ محمدتقی مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۴ش؛ احمدبن محمد برقی، کتاب المحاسن، چاپ جلال الدین محدث ارموی، قم [? ۱۳۳۱ش[؛ محمدبن عیسی ترمذی، سنن الترمذی، ج ۵، چاپ عبدالرحمان محمدعثمان، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ]بی تا.[، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش؛ شمس الدین محمدحافظ، دیوان، چاپ محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران ۱۳۶۲ش؛ حرّ عاملی؛ عبداللّه بن جعفر حمیری، قرب الاسناد، قم ۱۴۱۳؛ بدیل بن علی خاقانی، دیوان، چاپ ضیاءالدین سجادی، تهران ۱۳۷۸ش؛ خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۵؛ دهخدا؛ محمدبن احمد ذهبی، میزان الاعتدال فی نقدالرجال، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره ۱۹۶۳ـ۱۹۶۴، چاپ افست بیروت ]بی تا.[؛ محمدبن محمد زبیدی، تاج العروس من جواهرالقاموس، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴؛ محمودبن عمر زمخشری، اساس البلاغة، بیروت ۱۳۸۵/۱۹۶۵؛ سیوطی؛ محمدبن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، نجف ۱۳۷۸ـ۱۳۸۲؛ همو، مصباح المتهجد، بیروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۱؛ محمدطاهربن علی فتنی، تذکرةالموضوعات، ]قاهره ۱۳۴۳/ ۱۹۲۴[؛ الفقه المنسوب للامام الرضا علیه السلام، و المشتهر ب فقه الرضا، مشهد: موسسة آل البیت، ۱۴۰۶؛ کلینی؛ محمد عبدالرحمان مبارکفوری، تحفة الاحوذی بشرح جامع الترمذی، بیروت ۱۴۱۰/ ۱۹۹۰؛ علی بن حسام الدین متقی، کنزالعُمّال فی سنن الاقوال و الافعال، چاپ بکری حیانی و صفوة سقا، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹؛ محمدباقربن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، مرآةالعقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج ۸، چاپ هاشم رسولی، ج ۱۲، چاپ جعفر حسینی، تهران ۱۳۶۳ش؛ همو، ملاذالاخیار فی فهم تهذیب الاخبار، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۶ـ۱۴۰۷؛ محمدبن منور، اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید، چاپ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران ۱۳۶۶ش.

نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد 13
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده