دلواری رئیس علی

معرف

رهبر مجاهدان جنوب ایران در مبارزه با انگلستان و حاکم بندر دلوار* در منطقة تنگستان
متن
دلواری، رئیس‌علی، رهبر مجاهدان جنوب ایران در مبارزه با انگلستان و حاکم بندر دلوار* در منطقة تنگستان. او در 1303 در روستای دلوار متولد شد. پدرش، زائرمحمد، کدخدای دلوار بود. دوران کودکی و نوجوانی رئیس‌علی به فراگیری قرآن و ادبیات و آموختن اسب‌سواری و تیراندازی گذشت (یاحسینی، ص‌55ـ75).نخستین فعالیت سیاسی رئیس‌علی در ذیحجة 1323 بود که همراه با جمعی از رؤسا و خانهای تنگستان در حمایت از صدیق‌الممالک، حاکم دشتی و دشتستان*، تلگرافی به حکمران فارس فرستاد (← نهضت آزادیخواهی مردم فارس، ص‌193ـ194). با شروع نهضت مشروطه‌خواهی، رئیس‌علی نیز به مشروطه‌خواهان بوشهری پیوست و مناسباتی نزدیک با سیدمرتضی علم‌الهدی اَهْرَمی، رهبر روحانی این نهضت در بوشهر، برقرار کرد. سیدمرتضی، رئیس‌علی و نیروهایش را در مبارزات بعدی خود حمایت می‌کرد (یاحسینی، ص‌64).پس از انعقاد قرارداد 1325/1907، انگلیسیها به بهانة ناتوانی دولت ایران در استقرار امنیت در جنوب کشور، در بوشهر نیروی نظامی پیاده کردند. این اقدام نارضایتی عمومی از سیاست آنها را افزایش داد و زمینه را برای مبارزات ضدانگلیسی فراهم ساخت (← کاظم‌زاده، ص‌578ـ579).پس از به توپ‌بستن مجلس در دورة محمدعلی‌شاه (حک: 1324ـ1327)، مستبدان در ولایات ایران، ازجمله در بوشهر، بر اوضاع مسلط شدند. با صدور فتوای آخوند محمدکاظم خراسانی*، از مراجع مشهور حامی مشروطه، سیدمرتضی علم‌الهدی، برای اخراج‌ مستبدان از بوشهر، نخست موافقت علما و تجار این شهر را جلب کرد و سپس رئیس‌علی و چند تن دیگر از خانهای منطقه را به این کار برانگیخت (فراشبندی، 1365ش، ص‌41). رئیس‌علی با تفنگچیان تنگستانی در ربیع‌الاول 1327 بدون خون‌ریزی بوشهر را تصرف کرد (← اسنادی دربارة هجوم انگلیس و روس به ایران، ص‌10). حاکم شهر بازداشت شد و ادارة بوشهر به دست رئیس‌علی و سیدمرتضی افتاد. رئیس‌علی، به‌منظور ضربه‌زدن به منافع انگلیسیها، باوجود ادعای ایشان مبنی بر اینکه گمرک بوشهر وثیقه وامی است که آنان به دولت ایران پرداخته‌اند، گمرک بوشهر را دراختیار گرفت و با نظارت دقیق بر امور گمرک جلوی حیف و میل و سوءاستفاده را به‌خوبی گرفت. چندی بعد، تفنگچیان تنگستانی که مواجبی دریافت نمی‌کردند، دکانهای بازار را غارت کردند (کتاب نارنجی، ج‌2، ص‌129-130؛ انقلاب مشروطه ایران، ص‌203، 205؛ رکن‌زاده آدمیت، ج‌1، ص‌120، پانویس 46؛ ناظم‌الاسلام کرمانی، بخش 2، ج‌5، ص‌395). این واقعه موجب شد رئیس‌علی و سیدمرتضی حمایت مردمی را ازدست بدهند و به‌همین سبب، وقتی انگلیسیها در ساحل بوشهر نیرو پیاده کردند، بدون آنکه با مقاومتی روبه‌رو شوند، شهر و گمرک آن را تصرف کردند. بدین ترتیب، قدرت به‌دست احمدخان دریابیگی، حاکم بوشهر، افتاد که با تنگستانیها مخالف و به انگلیسیها متمایل بود. او در جمادی‌الآخره 1327، سیدمرتضی را دستگیر و به بصره تبعید کرد. سپس، با جلب موافقت انگلیسیها و با کمک نیروهای حکومتی و انگلیسی، عده‌ای از تنگستانیها را بازداشت نمود (← سایکس، ص‌48؛ انقلاب مشروطه ایران، ص‌206، 247، 288؛ نیز ← تنگستانیها*، قیام).دریابیگی با چند تن از خانهای جنوب، اتحادیه‌ای برای مبارزه با رئیس‌علی تشکیل داد و دلوار را تصرف کرد. رئیس‌علی ناچار به کوههای اطراف دلوار پناه برد و چندی بعد که دریابیگی به بوشهر بازگشت، دوباره دلوار را دراختیار گرفت. درهمین‌زمان، مجاهدان مشروطه‌خواه تهران را فتح کردند و در تلگرامی از دریابیگی خواستند دست از تعقیب رئیس‌علی بردارد (انقلاب مشروطه ایران، ص‌295).پس از لشکرکشی نافرجام دریابیگی، چند برخورد بین زائر خضرخان اَهْرَمی، حاکم تنگستان، و رئیس‌علی دلواری ازیک‌سو و نظام‌السلطنه، حاکم فارس، از سوی دیگر رخ داد (← یاحسینی، ص‌78ـ83؛ انقلاب مشروطه ایران، ص‌288؛ نیز ← زائرخضرخان اهرمی*). دولت بریتانیا با استفاده از این درگیریها و ضعف دولت مرکزی ایران، در شوال 1328/ اکتبر 1910 با دولت ایران اتمام حجت کرد، چنانچه امنیت راههای جنوب اعاده نگردد، برای محافظت این راهها قشونی تشکیل خواهد داد و نیروهای جدیدی در بوشهر پیاده خواهد کرد (کشف تلبیس، ص‌107).پس از فراخوانده‌شدن دریابیگی به تهران در 1329، رئیس‌علی مجدداً سیدمرتضی علم‌الهدی را به دلوار دعوت کرد. به‌رغم موانعی که انگلیسیها ایجاد کردند، سیدمرتضی به ایران بازگشت (فراشبندی، 1365ش، ص‌45). درگیریهای پراکنده‌بین انگلیسیها و تنگستانیها همچنان ادامه یافت. در 1331، رئیس‌علی به تلافی مزاحمت کشتیهای انگلیسی برای لنجهای تنگستانیها، به یک کشتی انگلیسی حمله و اموال آن را ضبط کرد. انگلیسیها در مقابل، با کشتیهای جنگی خود دلوار را گلوله‌باران کردند (وادالا، ص‌146-147؛ یاحسینی، ص‌87؛ فراشبندی، 1362ش، ص‌16).مجموعه این درگیریها چنان جوّ ضدانگلیسی را در میان تنگستانیها تشدید کرده‌بود، که به محض شروع جنگ جهانی اول (1914-1918/ 1332ـ1336) و تشدید فعالیت آلمانیها در جنوب ایران، تنگستانیها که از قبل با آنها مناسباتی داشتند، با آلمانیها جبهه‌ای ضدانگلیسی تشکیل دادند (← گرکه، ج‌1، ص‌81-82، 125-126؛ وادالا، ص‌146)؛ تاآنجاکه لیسترمان، کنسول آلمان در بوشهر، در تلگرافی به رئیس‌علی، او را برای حمله به نمایندگی بریتانیا در بوشهر تشویق کرد (مابرلی، ص‌55ـ56).هنگامی که ویلهلم واسموس* به‌عنوان کنسول آلمان در فارس وارد ایران شد، با هماهنگ‌کردن مخالفان انگلیس، زمینه را برای حمله به قرارگاه این کشور در بوشهر فراهم ساخت (سپهر، ص‌76؛ بریتانیا. کنسولگری (بوشهر)، 1386ش، ص‌346). همچنین، حمایت علما از مبارزه با قوای انگلیسی آشکارتر شد (← بلادی، ص39؛ رکن‌زاده آدمیت، ج‌1، ص121- 122) و درنهایت، نیروهای ضدانگلیسی از جبهه‌های مختلف در مقابل قرارگاه بریتانیا در بوشهر سنگر گرفتند. رئیس‌علی با نیروهایش در جنوب بوشهر موضع گرفت و به نیروهای انگلیس شبیخون زد (سپهر، ص‌77؛ گرکه، ج‌1، ص‌156ـ157؛ بریتانیا. کنسولگری (بوشهر)، 1386ش، ص350).رئیس‌علی علاوه بر انگلیسیها، با سایر خارجیان مقیم بوشهر (نظیر فرانسویها) نیز مخالف بود. به‌گونه‌ای که کنسول فرانسه از ترس حملات تنگستانیها مجبور به اقامت در داخل بوشهر گردید (وادالا، ص‌168ـ169).سرانجام، انگلیسیها در 2 شوال 1333/ 14 اوت 1915 برای مقابله با شبیخونهای رئیس‌علی و به‌دست‌گرفتن اوضاع، بوشهر را اشغال کردند و پس از خلع سلاح ژاندارمری، ادارات دولتی را رسماً در اختیار گرفتند (کحال‌زاده، ص‌90). پس از آن، قوای انگلیسی عازم دلوار شدند ولی مقاومت سرسختانه رئیس‌علی و تنگستانیها این حمله را ناکام گذاشت و تلفات سنگینی بر مهاجمان وارد ساخت. خبر موفقیت رئیس‌علی انعکاس گسترده‌ای پیدا کرد و حتی به تهران رسید (سپهر، ص‌77-79؛ گرکه، ج1، ص‌157؛ بریتانیا، کنسولگری (بوشهر)، 1373ش، ص‌40). پیروزی وی روحیه مجاهدان جنوب را تقویت کرد و آنها به رهبری رئیس‌علی در شوال 1333/ اوت 1915، حملات موفقیت‌آمیزی به قرارگاه انگلیسیها در بوشهر کردند (کحال‌زاده، ص‌90ـ91؛ مابرلی، ص‌102).در 22 شوال همان سال، هنگامی که رئیس‌علی تصمیم داشت به مواضع انگلیسیها در تنگک حمله کند، فردی به‌نام غلامحسین تنگکی از پشت به او تیراندازی کرد (فراشبندی، 1365ش، ص‌61ـ62؛ نیستروم، ص‌39). هدف قاتل به‌روشنی مشخص‌نیست، ولی احتمالاً رقابتهای محلی نقش مهمی در اقدام وی داشته‌است. جسد رئیس‌علی مدتی در جوار یکی از امامزاده‌های محلی نگهداری شد، سپس مادرش آن را به نجف اشرف منتقل کرد و در گورستان وادی‌السلام به خاک سپرد (یاحسینی، ص‌175). خبر شهادت رئیس‌علی، انعکاس وسیعی در جنوب ایران و سایر مناطق داشت و در شهرهای مختلف مجالس ترحیم باشکوهی برای وی برپا شد. بسیاری افراد، از این حادثه برای مبارزه با انگلیس انگیزه گرفتند (سپهر، ص‌79؛ نیستروم، همانجا). نام رئیس‌علی دلواری هنوز در جنوب ایران احترام‌برانگیز و مترادف شجاعت و مبارزه با اجنبی است. در گزارش کنسولگری بریتانیا در بوشهر، رئیس‌علی مهم‌ترین و مصمم‌ترین خان منطقه معرفی شده و این مطلب ذکر شده‌است که حذف او از صحنه ضربه مهمی به مبارزان جنوب ایران و درعین‌حال امتیاز بزرگی برای انگلیس بوده‌است (بریتانیا. کنسولگری (بوشهر)، 1373ش، ص‌41ـ42). رئیس‌علی هدفش را از مبارزه با انگلیس، اجرای حکم علمای عراق مبنی بر وجوب جهاد با متجاوزان روسی و انگلیسی می‌دانست (← اسناد جنگ جهانی اول در جنوب ایران، ص‌85ـ87).رئیس‌علی چهار بار ازدواج‌کرد. تنها فرزند او از همسر سومش، عبدالحسین نام داشت و به بهادر مشهور بود، که نام‌خانوادگی شهیدی را انتخاب کرد (حاجی‌نژاد، ص‌31).منابع‌: اسناد جنگ جهانی اول در جنوب ایران، مرحله اول‌: 1334-1333 هجری قمری/ 1916ـ1915 میلادی، به کوشش کاوه بیات، بوشهر: مرکز بوشهرشناسی، 1377ش؛ اسنادی دربارة هجوم انگلیس و روس به ایران: 1287 تا 1291ه .ش، تألیف محمد ترکمان، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، 1370ش؛ انقلاب مشروطه ایران به روایت اسناد وزارت امورخارجه انگلیس: کتابهای آبی، به‌اهتمام رحیم رضازاده ملک، تهران‌: انتشارات مازیار، 1377ش؛ بریتانیا، کنسولگری (بوشهر)، جنگ جهانی در جنوب ایران: گزارشهای سالانه کنسولگری بریتانیا در بوشهر، 1339-1333ق/ 1921-1914م، ترجمه کاوه بیات، بوشهر 1373ش؛ همو، مشروطیت جنوب ایران: به گزارش بالیوز بریتانیا در بوشهر 1915ـ1905م/ 1333ـ1323ه .ق، ترجمه و تدوین حسن زنگنه، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1386ش؛ عبداللّه بلادی، لوایح و سوانح: اسنادی دربارة جنبش روحانیت جنوب ایران در جنگ جهانی اول، بوشهر 1373ش؛ غلامرضا حاجی‌نژاد، تحلیلی بر زندگی و مبارزات رئیس‌علی دلواری، بوشهر 1371ش؛ محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، فارس و جنگ بین‌الملل، ج‌1، تهران 1312ش؛ احمدعلی سپهر، ایران در جنگ بزرگ: 1918ـ 1914، تهران 1336ش؛ علیمراد فراشبندی، جنوب ایران در مبارزات ضداستعماری، تهران 1365ش؛ همو، گوشه‌ای از تاریخ انقلاب مسلحانه مردم مبارز تنگستان، دشتی و دشتستان علیه استعمار، تهران 1362ش؛ کتاب نارنجی: گزارش‌های سیاسی وزارت امورخارجه روسیه تزاری دربارة انقلاب مشروطه ایران، ج‌2، ترجمه فتح‌اللّه دیده‌بان و دیگران، به کوشش و ویراستاری احمد بشیری، تهران: نشر نور، 1366ش؛ ابوالقاسم کحال‌زاده، دیده‌ها و شنیده‌ها: خاطرات میرزاابوالقاسم‌خان کحال‌زاده... دربارة مشکلات ایران در جنگ بین‌المللی 1918ـ 1914، چاپ مرتضی کامران، تهران 1363ش؛ کشف تلبیس، یا، دوروئی و نیرنگ انگلیس، از روی اسناد محرمانه انگلیس در باب ایران، چاپ عین‌اللّه کیانفر و پروین استخری، تهران: زرین، 1363ش؛ محمدبن علی ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، چاپ علی‌اکبر سعیدی سیرجانی تهران 1362ش؛ نهضت آزادیخواهی مردم فارس در انقلاب مشروطیت ایران (1323ـ 1324ه .ق .) براساس اسناد رسمی، چاپ جهانگیر قائم‌مقامی، تهران: مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی، 1359ش؛ گوستاو نیستروم، شاخه نبات: خاطرات سرگرد نیلستروم افسر سوئدی ژاندارمری ایران از وقایع فارس و نهضت تنگستان (آوریل ـ سپتامبر 1915)، ترجمة افشین پرتو، بوشهر ?]1372ش[؛ ر. وادالا، خلیج‌فارس در عصر استعمار، ترجمة شفیع جوادی، تهران 1364ش؛ قاسم یاحسینی، رئیس‌علی دلواری: تجاوز نظامی بریتانیا و مقاومت جنوب، تهران 1376ش؛Ulrich Gehrke, Persien in der deutschen Orientpolitik während des Ersten Weltkrieges, Stuttgart: W. Kohlhammer, [n.d.]; Firuz Kazemzadeh, Russia and Britain in Persia: 1864-1914, a study in imperialism, New Haven 1968; Frederick James Moberly, Operations in Persia: 1914-1919, London 1987; Christopher Sykes, Wassmuss: le Lawrence allemand, Paris 1936.
نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده