ذ (ذال)

معرف

از همخوان ها، یازدهمین حرف الفبای فارسی، نهمین حرف الفبای عربی، سیزدهمین حرف الفبای اردو، یازدهمین حرف الفبای ترکی عثمانی، نهمین حرف در ترتیب الفبای ابتثی و حرف بیست‌وپنجم از الفبای ابجدی است که آن را ذال معجمه یا ذال منقوطه نیز می‌نامند
متن

ذ (ذال)، از همخوان ها، یازدهمین حرف الفبای فارسی، نهمین حرف الفبای عربی، سیزدهمین حرف الفبای اردو، یازدهمین حرف الفبای ترکی عثمانی، نهمین حرف در ترتیب الفبای ابتثی و حرف بیست وپنجم از الفبای ابجدی است که آن را ذال معجمه یا ذال منقوطه نیز می نامند.

ارزش عددی آن در حساب جمل هفتصد است (برهان؛ نفیسی؛ دهخدا؛ فیروزالدین؛ صلاحی، ذیل «ذ»). از نظر ابنعربی (سفر1، ص 319) ذال جزو هفت حرف آتشی و از عالم شهادت، جبروت، قهر و غلبه و در مرتبه پنجم است (نیز ← برهان، ذیل «هفت حرف آتشی»).

ذال به لحاظ آواشناسی، همخوان سایشی ـ صفیری، میان دندانی واکدار است که در نظام آوانگاری بین المللی با علامت ← و در حرف نویسی لاتین گاه با d و گاه با dh نشان داده میشود ()دایرة المعارف زبان و زبانشناسی عربی( ، ج 1، ص 162، ج 3، ص 598).

در نظام همخوانی زبان های فارسی، اردو و ترکی، واج ← وجود ندارد و همانند واج z تلفظ میشود که تلفظ آن با حروف «ز»، «ض» و «ظ» تفاوتی ندارد. بسیاری از واژههایی که در این زبان ها حرف «ذ» دارند، وام واژههایی از عربی اند (مانند غذا، ذکر، ذات در اردو و فارسی).

در زبان فارسی این حرف در معدودی از واژه هایی که ریشه ایرانی دارند نیز دیده میشود (مانند آذر و کاغذ). البته حرف «ذ» در این واژهها معرف واج گونه از واج d در زبان فارسی دری سدههای نخستین است که فقط بعد از واکه حادث میشدهاست (← «د»*، در فارسی؛ «دری*، زبان»).

این واج گونه در زبان ترکی باستان نیز دیده شده است (← «د»*، در ترکی). در زبان فارسی دری آغازی واج گونه در آغاز کلمه واقع نمی شده است. یگانه واژه فارسی که در لغت نامه های فارسی با حرف «ذ» آغاز میشود «ذُرَخش/ ذَرُخش» است (← برهان؛ دهخدا، همان جاها).

این واژه احتمالا مخفف واژه «آذرخش» است و از قاعده پیش گفته تبعیت میکند. بیشتر دالهایی که امروز در کلمات فارسی پس از واکه دیده میشوند در متون بازمانده از سده های نخستین اسلامی با حرف «ذ» نوشته میشدند (که به ذال معجمه معروف است؛ ← «د»*، در فارسی).

اغلب وام واژه های زبان عربی که در این ادوار از فارسی گرفته شده اند نیز گویای وجود این واج گونه اند. مانند واژه های گنبذ، استاذ، دیذبان و باذنجان (برای مثال های بیشتر ← تفضلی، 1388ش؛ ادّیشیر، 1908).

در برخی از متون بازمانده از قرون چهارم و پنجم، تنوع «د» و «ذ» در نگارش یک واژه وجود دارد. برای نمونه کلمات مادر و پدر همزمان در یک متن به صورت ماذر و پذر نیز نوشته شده است (برای نمونه ← حدادی، ذیل کهف: 80).

این تنوع نوشتاری در وام واژه های فارسی در زبانهای هندی نیز دیده میشود. برای مثال واژه «کاغذ» در متون هندی قرن شانزدهم به صورت «کاغد» نوشته شده و در گویش اردوی دکنی، زبان هراتی و زبان های دراویدی کانّادا و تلوگو این واژه به صورت «کاغدو» آمده است.

واژه مشابه دیگر در این زبان ها «گنبد»، «گنبذ» و «گنبدو» است (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل "Dha(l.2").در عربی. واج ← در میان زبان شناسان سنّتی عرب همخوانی سایشی (رخوه) و واکدار (مجهوره) است (سیبویه، ج 4، ص 574؛ ابنجِنّی، سِرُّ الصناعة الإعراب، ج 1، ص 175) که جفت بیواک (مهموس) آن «ث» است (ابراهیم انیس، ص 47).

درباره جایگاه تولید (مخرج) این واج نظریات متفاوتی وجود دارد. خلیلبن احمد در کتاب العین (ج 1، ص 58) این واج را با واج های «ظ» و «ث» هممخرج دانسته و جایگاه تولید آنها را لثه ذکر کرده است. در برخی از فرهنگ های لغت و کتابهای دستوری نیز بهتبع از کتاب العین آن را واجی لَثَوی وصف کرده اند (برای نمونه ← ابنمنظور، همانجا؛ ابنیعیش، ج10، ص 125).

سیبویه (ج 4، ص 573) در وصفی دقیق تر، جایگاه این واج ها را نوک زبان و نوک دندان های پیشین دانسته است. بیشتر زبان شناسان پس از سیبویه به پیروی از وی تا به امروز جایگاه تولید این واج را دندانی (میاندندانی) ذکر کرده اند (برای نمونه ← ابنجنّی، سرُّالصناعة الإعراب، ج 1، ص 56؛ موسوی، ص 56؛ مجدی ابراهیم، ص 49؛ بهنساوی، ص 75).

بیشتر علمای تجوید جایگاه تولید واج «ذ» را نوک زبان و نوک دندان های پیشین بالا دانسته اند، اما برخی جایگاه تولید آن را نوک زبان و نوک دندان های پیشین بالا و پایین ذکر کرده اند.

درخصوص میزان جلوآمدن نوک زبان بین نوک دندانها مناقشه هست، ولی همگی بر این باورند که نباید نوک زبان را بیش از اندازه از بین دندان ها بیرون آورد (قدّوری الحمد، ص 182ـ183؛ نیز ← پاشایی، ص 106ـ107).ابنسینا (ص 78) در چگونگی تولید این واج گفته است که فقط نوک زبان موجب گرفتگی هوای بازدم میشود و هوای متراکم شده سبب میشود لرزش (اهتزاز) اندکی در نوک زبان پدید آید.

پیش از رهاشدن هوا، این لرزش به قسمت بالای فاصله دندانها نفوذ میکند، سپس رها میشود و ذال حادث میگردد. او گرفتگی هوا را در نوک زبان کوتاه دانسته است که به همین سبب هوا به تمامی از میان دندان ها نمیگذرد، بلکه گذرگاه آن از پایین بسته میشود و اندکی از بالای آن باز میماند.

ابنسینا (ص 78ـ 79) بر این باور است که نسبت «ذ» به «ز» مانند نسبت «ث» به «س» است. تفاوت آن با «ث» در لرزش است، بهجز آنکه گرفتگی در «ذ» از لرزش و صفیر میکاهد.

در منابع آواشناختی امروز، «ذ» آوای نرم سایشی دندانی واک دار مرقق (نازک) است که در هنگام ادای آن پس از برخورد نوک زبان به لبه دندان های بالا (یا بالا و پایین)، هوا از بین مجرای تنگ میان دندانها عبور میکندو به سبب سایش هوا در این مجرای تنگ، صدای صفیری حاصل میگردد.

در هنگام ادای این آوا مجرای بینی با زبان کوچک بسته میشود و برخلاف «ظ»، حرف ستبر (تفخیم) هم مخرجش، زبان تقعر پیدا نمیکند، به همین دلیل این صوت را نازک میگویند و تارآواها در هنگام ادای آن میلرزند (موسوی، ص 58). «ذ» همانند «ث» جزو حروف استفال است، یعنی حروفی که به صورت خفیف تلفظ میشوند، به ویژه هنگامیکه با صدای کشیده «ا» همراه باشند، اما حرف هم مخرج دیگر این گروه «ظ» در شمار حروف استعلا قرار میگیرد (پاشایی، ص 109).

«ذ» در عربی همواره از حروف اصلی ریشه است و جزو حروف بدل و زائد واقع نمیشود و در سه جایگاه فاءالفعل (ذکر)، عین الفعل (خ ذ ر) و لامالفعل (ا خ ذ) قرار میگیرد. گاه «ذ» براثر فرایند ابدال به آوای دیگری تبدیل میشود. برای مثال «ذ» در مجاورت «د»، به «د» تبدیلمیشود و این دو درهم ادغام میشوند، مانند اذدکَرَ ← ادَّکَرَ، که اذدکَرَ خود حاصل ابدال «ت» به «د» بوده است (اذتَکَر ← اذدکر). برعکس گاه «ذ» حاصل ابدال «د» به «ذ» است، مانند عَدُوفا ← عَذوفا (ابنجنّی، سرّالصناعة الاعراب، ج 1، ص 175؛ همو، الخصائص، ج 2، ص 142؛ ابنسِکِّیت، ص140؛ نیز ← «د»*، در عربی).

نمونه های دیگر ابدال این واج، ابدال «ذ» به «ث» است: تلَعثم ← تلعذَم، ثُفروق ← ذفروق و بهعکس ذفروق ← ثُفروق (ابنسکّیت، ص108؛ نیز ← ابنجنّی، سرّالصناعة الاعراب، همانجا؛ مجدی ابراهیم، ص 175). گاه «ذ» به واج های هم مخرجش بدل میشود. مانند «ظ»: وقیذا ← وقیظا، «ض»: نبذ ← نبض (ابنسکّیت، ص 143ـ144)، «ز» : ذرق ← زرق و بهعکس زبرت ← ذبرت (همان، ص 141).

«ذ» در زبان عربی در آواهای متعددی ادغام میشود.این ادغام از نوع ادغام صغیر است. علمای تجوید و قاریان قرآن درباره ادغام «ذ» ساکن در شش حرف «ت»، «ج»، «د»، «س»، «ص» و «ز» اختلاف نظر دارند. برای مثال ابوعمروبن علاء (متوفی حـ 154) و هشامبن عمار (قرن سوم) ادغام «ذ» را در این شش حرف جایز دانسته اند، اما حمزةبن حبیب (متوفی 156) و خلف بن هشام بن ثعلب بزاز (متوفی 229) ادغام «ذ» در «ت» و «د» و علیبن حمزه کسایی (متوفی 189) و ابوعیسی خلّادبن خالد شیبانی کوفی (متوفی 220) نیز ادغام آن را در همه حروف مذکور بهجز «ج» جایز دانسته اند (ابنجزری، ج 2، ص 2ـ3؛ نیز ← ابراهیم انیس، ص 198ـ199).

انواع ادغام واج «ذ» در آواهای دیگر عبارت اند از: ادغام «ذ» در «د»: خُذ داوود ← خُدّاوود (سیبویه، ج 4، ص 597؛ نیز ← ابراهیم انیس، همانجا)؛ ادغام «ذ» در «ظ»: خُذ ظالما ← خُظّالما؛ ادغام «ذ» در «ث»: خُذ ثابتا ← خُثّابتا (سیبویه، ج 4، ص 595)؛ ادغام «ذ» در «ص»: خُذ صابرا ← خُصّابرا (همان، ج 4، ص 597؛ نیز ← ابراهیم انیس، ص 199)؛ ادغام «ذ» در «ز»: مُذ زمان ← مُزّمان (ابراهیم انیس، همانجا)؛ ادغام «ذ» در «س»: اِذسَمَعتموهُ ← اسّتمعتموهُ (همانجا)؛ ادغام «ذ» در «ش» : خُذ شنباء ← خُشّنباء (سیبویه، ج 4، ص 599)؛ ادغام «ذ» در «ض»: خُذ ضرمه ← خُضّرمه (همان، ج 4، ص 598).

از نگاه تاریخی، واج «ذ» بازمانده نظام همخوانی زبان سامی آغازی است که بهتدریج در برخی از زبان های سامی نظیر اکدی، عبری و حبشی ازمیان رفته و جای آن را واج «ز» گرفته است. «ذ» در زبان سریانی و آرامی به «د» بدل شده است. البته در برخی دیگر از زبانهای سامی نظیر اوگاریتی ، عربی جنوبی و عربی باقی مانده است ()مقدمه ای بر دستور زبان تطبیقی زبانهای سامی( ، ص 24، 28، 43؛ گری ، ص 11؛ نیز ← خط*، بخش :2 خط در زبانهای سامی).

منابع: ابراهیم انیس، الاصوات اللغویة، قاهره 1971؛ ابنجزری، النشر فی القراءات العشر، چاپ علی محمد ضباع، مصر ?] 1940[، چاپ افست تهران ]بیتا.[؛ ابنجِنّی، الخصائص، چاپ محمدعلی نجار، ]قاهره 1372ـ1376/ 1952ـ 1957[، چاپ افست بیروت ]بیتا[؛ همو، سِرُّالصناعة الإعراب، چاپ احمد فرید احمد، ]قاهره، بیتا.[؛ ابنسِکِّیت، کتاب الابدال، چاپ حسین محمد شرف، قاهره 1398/ 1978؛ ابنسینا، مخارج الحروف، یا، اسباب حدوث الحروف، دو روایت از متن رساله با مقابله و تصحیح و ترجمه از پرویز ناتل خانلری، تهران 1348ش؛ ابنعربی، الفتوحات المکیة، سفر1، چاپ عثمان یحیی، قاهره 1405/ 1985؛ ابنمنظور؛ ابنیعیش، شرح المفصّل، بیروت: عالم الکتب، ]بیتا.[؛ ادّیشیر، کتاب الالفاظ الفارسیة المعرّبة، بیروت 1908؛ محمدحسین بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمد معین، تهران 1361ش؛ حسام بهنساوی، الدراسات الصوتیة عند العلماء العرب و الدرس الصوتی الحدیث، قاهره 2005؛ کبری پاشایی، مفاهیم قرآن و علم تجوید و آواشناسی، تهران 1383ش؛ احمد تفضلی، «وام واژه های ایرانی در زبانعربی»، پارسیکرده محمدحسین ساکت، کتاب ماه ادبیات، سال3، ش 27 (تیر 1388)؛ احمدبنمحمد حدادی، معانیکتاباللّه تعالی و تفسیره المنیر، ج 8، کتابت و تذهیب عثمان بن حسین ورّاق غزنوی (در سال 484ق)، با مقدمه محمد عمادیحائری، تهران 1390ش؛ خلیلبن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، قم 1409؛ دهخدا؛ عمروبن عثمان سیبویه، الکتاب، چاپ امیل بدیع یعقوب، بیروت 1420/ 1999؛ محمد صلاحی، قاموس عثمانی: ترکجهده قوللانیلان عربی، فارسی، اجنبی کافه لغاتی حاویدر، استانبول 1313ـ1322؛ فیروزالدین، فیروز اللغات اردو جامع، لاهور: فیروز سنز، ]بیتا.[؛ غانم قدّوری الحمد، الدراسات الصوتیة عند علماء التجوید، عَمّان 1424/2003؛ مجدی ابراهیم، فی اصوات العربیة: دراسة التطبیقیة، قاهره 1427/2006؛ مناف مهدی موسوی، علم الاصوات اللغویة، بیروت 1419/1998؛ علی اکبر نفیسی، فرهنگ نفیسی، تهران 1355ش؛EI2aDh, s.v. "(l.2: in Persian, and in Urdu" (by J. Burton-Page); Encyclopedia of Arabic language and linguistics, ed. Kees Versteegh, Leiden: Brill, 2006-2009, s.vv. "Arabic alphabet: origin" (by Beatrice Gruendler), "Phonetics" (by Salman H. al-Ani); Louis H. Gray, Introduction to Semitic comparative linguistics, Amesterdam 1971; An Introduction to the comparative grammar of the Semitic languages: phonology and morphology, by Sabatino Moscati et al., ed. Sabatino Moscati, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1969.

نظر شما
مولفان
آرزو نجفیان ,
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده