دونر گنبد

معرف

آرامگاهی برجی از دوره سلجوقی در شهر قیصریه*
متن
دونر گنبد ، آرامگاهی برجی از دوره سلجوقی در شهر قیصریه*. دونر گنبد به معنای گنبد یا آرامگاهِ گردان دانسته شده‌است (آریک ، ص 85). این مقبره در غرب قبرستان سیدبرهان‌الدین قرار دارد. این بنا کتیبه تاریخ‌دار ندارد. طبق تنها کتیبه مرمرین بالای ورودیِ آرامگاه، این بنا آرامگاهِ بانویی به‌نام شاه‌جهان‌خاتون است (عارسون ، ج 2، ص 139؛ گودوین ، ص 244)، که بعضی او را دختر علاءالدین کیقباد (حک : 615 یا 617ـ634) دانسته‌اند (← عارسون؛ گودوین، همانجاها؛ همبلی ، ص 19). با وجود نقوش خاصی همانند درخت نخل و عقاب دوسر در این بنا و بناهای مشابه تاریخ‌دار، مانند گوگ مدرسه سیواس و آرامگاههایی در اخلاط ، می‌توان تاریخ ساختِ دونر گنبد را در حدود 675 دانست (عارسون، همانجا؛ اصلان‌آپا ، ص 165ـ166؛ هوگ ، ص 124).دونر گنبد 20ر14 متر ارتفاع و پایه‌ای مربع‌شکل به ابعاد 5ر7 × 5ر7 متر دارد. شکل این پایه را با هرمهایی در گوشه‌ها، از مربع به دوازده‌ضلعی تبدیل کرده‌اند. پایه با یک قطار مقرنس از بدنه جدا شده‌است. این بخش از بنا از درون تهی است، اما روزنی برای روشنایی یا تهویه ندارد. راه ورود به این سرداب درگاهی در زیر پلکان ورودی آرامگاه بوده و امروزه مسدود است (← اونسال ، ص 42ـ44، 105ـ106، پانویس 89).سرداب یا محل دفن در این مقبره نه در دلِ زمین بلکه بر سطح آن است. قرارگرفتن سرداب روی زمین و در معرض دید بودن آن از تفاوتهای آرامگاههای برجی آناطولی با آرامگاههای ایران است (هیلن‌برند ، ص 309).فضای اصلی این آرامگاه روی سرداب قرارگرفته و از درونْ استوانه‌ای‌شکل و ساده است. روبه‌روی درِ ورودی، محرابی قرار دارد. در و محراب درست بر یک راستا نیستند. دو سوی در، در محوری عمود بر محور ورودی، دو پنجره چهارگوش کوچک دیده می‌شود (گودوین؛ عارسون، همانجاها).این آرامگاه از بیرون دوازده‌ضلعی است و بر هر جانب آن طاق‌نمایی قرار دارد. این طاق‌نماها هم تزییناتِ بنا را در خود جای داده و هم بدنه دوازده‌ضلعی را در بالا به دایره تبدیل کرده‌است تا گنبد بر آن بنشیند (عارسون، همانجا). لبه بالایی بدنه آرامگاه را به قطار مقرنسی آراسته‌اند. گنبدِ رک یا مخروطی و چادرمانند آرامگاه روی این قطار مقرنس نشسته‌است (هوگ، همانجا). تفاوت مهم این بنا با آرامگاههای پیش از آن در این است که بدنه آن با مجموعه‌ای متراکم از نقشها پر شده‌است و کمتر پهنه خالی از نقشی در آن به‌چشم می‌خورد (هیلن‌برند، همانجا). بر بدنه بیرونی بنا، بر روی دوازده طاق‌نما، افزون بر نقشهای هندسی، نقشهایی از شیرهای بالدار، عقابهای دوسر، موجوداتی با تنه شیر و سرِ انسان (ابوالهول)، و درخت زندگی دیده می‌شود. می‌توان این نقشها را به باورهای شمنی کهن قوم ترک مرتبط دانست (آریک، همانجا). کسانی از سرِ تعصب، به بخشهایی از تزیینات بنا، به‌ویژه سرِ انسانها و شیرها و عقابها، آسیب رسانده‌اند (گودوین، همانجا).منابع :Olu( Ar(k, "Art and architecture of Anatolia in the age of Yunus Emre", in Yunus Emre: spiritual experience and culture: international seminar, Rome, November 6-9, 1991, Gregorian University and University of Ankara, Rome: Editrice Pontificia Universita Gregoriana, 1994; Cel(l Esad Arseven, T(rk sanat tarihi, I(stanbul: Mill( Eg(itim Bas(mevi, [n.d.]; Oktay Aslanapa, T(rk sanat, I(stanbul 1984; Godfrey Goodwin, "Turkey", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, 1984; Gavin R.G. Hambly, "Becoming visible: medieval Islamic women in historiography and history", in Women in the medieval Islamic world: power, patronage, and piety, ed. Gavin R. G. Hambly, London: Macmillan, 1998; Robert Hillenbrand, Islamic , architecture: form, function and meaning 1994 ;Edinburgh John D. Hoag, History of world architecture: Islamic architecture, Milano 2004; Beh(et (nsal, Turkish Islamic architecture in Seljuk and Ottoman times, 1071-1923, London 1973.
نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده