زردابی

معرف

دانشمند علوم طبيعى و بنيادگذار مطبوعات و نمايش در آذربايجان (بعدها جمهورى آذربايجان).
متن

زردابى، حسنبيگ، دانشمند علوم طبيعى و بنيادگذار مطبوعات و نمايش در آذربايجان (بعدها جمهورى آذربايجان). در ۱۲۵۸ در روستاى زرداب[۱] بخش گوىچاىِ[۲] باكو در ساحل راست رود كُر/ كورا[۳] بهدنيا آمد ( د. آ.، ج ۴، ص ۳۲۳). تا دهسالگى به مكتبخانه روستا رفت و سپس در مدرسه تازه تأسيس روسى واقع در شماخى درس خواند. دوره متوسطه را در تفليس گذراند و در ۱۲۷۷/۱۸۶۱ با دريافت نشان نقره از آنجا فارغالتحصيل شد. در همان سال، با هزينه دولت و بدون آزمون وارد دانشكده فيزيك ـ رياضيات دانشگاه مسكو[۴] شد. در ۱۲۸۲ گواهى كارشناسىارشد خود را در رشته علوم طبيعى دريافت كرد (← رستموف[۵] ، ص ۵۸ـ۵۹؛ جوادووا[۶] ، ص ۱۱؛ آخوندوف[۷] ، ص ۸۶). پس از پايان تحصيلات دانشگاهى، مدتى در ادارات دولتى بخشهاى بورچالى[۸] ايالت تفليس و قوباى ايالت باكو كار كرد. از ۱۲۸۶ به تدريس تاريخ طبيعت در رئالنى[۹] (دبيرستان علوم پايه) باكو پرداخت (جوادووا، ص ۱۲؛ د. آ.، همانجا). او ضمن تدريس، در عرصههاى فرهنگى ازجمله تشكيل خيريههايى براى نشر علوم و تأسيس مدرسه براى كودكان بىسرپرست تلاش كرد، اما تلاشهايش چندان موفق نبود (رستموف، ص ۶۳ـ ۶۴). او با ايمان به تأثير تربيتى نمايش، نمايشنامههاى وزيرخان لنكران و حاجىقارا، از آثار ميرزافتحعلى آخوندزاده*، را براى نخستين بار به زبان تركى آذرى و با شركت شاگردان دبيرستان علوم پايه باكو در ۱۲۹۰ و بهمنظور كمك به شاگردان فقير به روى صحنه برد. زردابى به همين سبب بنيادگذار نمايش ملى جمهورى آذربايجان شناخته شدهاست (← همان، ص ۶۴). او با وجود مشكلات فراوان براى اخذ مجوز نشر روزنامه، با مراجعات و مكاتبات پيگيرانه، از حكومت تزارى اجازه انتشار روزنامهاى به زبان تركى آذرى با نام اكينچى[۱۰] (كشاورز) را دريافت كرد و در ۱۲۹۱، براى تهيه حروف چاپى به استانبول رفت (آخوندوف، ص ۹۳). زردابى در روزنامه اكينچى، گذشته از نوشتن مطالب و مقالات مختلف با نام مستعار يا بدون ذكر نام (← همان، ص ۹۴)، ويرايش نوشتههاى ديگران و تصحيح و گاهى حروفچينى و امور ادارى را نيز برعهده داشت (جواداوا، ص ۱۶). اكينچى هر دو هفته يكبار منتشر مىشد. نخستين شماره آن در «رجبالمرجب سنه ۱۲۹۲» و واپسين شماره آن (سال ۳، شماره ۲۰) در « ۳ شوالالمكرم سنه ۱۲۹۴» انتشار يافت و سرانجام انتشار آن به دستور اداره مميزى متوقف شد ( اكينچى، ص ۴۴۷، مقدمه عزيز ميراحمدوف[۱۱] ، ص ۱۶؛ جرايد*، بخش قفقاز). زردابى در روزنامه اكينچى مقالاتى با موضوعات متنوع مىنوشت، ازجمله در زمينه كشاورزى و دامدارى علمى، پرورش كرم ابريشم، رعايت بهداشت، و توسعه مدارس نوين براى مسلمانان (← جوادووا، ص ۲۶ـ ۲۷، ۳۴، ۳۶ـ۳۷، ۴۵، ۵۳ـ ۵۴، ۶۴، ۸۹، ۱۳۰، ۱۴۴؛ قاسمزاده[۱۲] ، ص ۱۱۱ـ ۱۱۲). سيدعظيم شروانى[۱۳] * دستكم دو قطعه شعر در ستايش حسنبيگ و دفاع از اكينچى سرودهاست (← ج ۲، ص ۵۵ـ۵۹؛ نيز ← رئيسنيا، ج ۱، ص ۲۹۴ـ۲۹۵). زردابى بهسبب انتشار روزنامهاى كوتاهعمر، اما مؤثر و راهگشا، بنيادگذار مطبوعات ملى در جمهورى آذربايجان شناخته مىشود (← قاسمزاده، ص۱۴۰؛ اكينچى، همان مقدمه، ص ۱۵؛ رستموف، ص ۶۵). حكومت تزارى، اندكى پس از توقيف اكينچى، براى دوركردن زردابى از باكو، او را از دبيرستان علوم پايه باكو به دبيرستانى در شهر يكاترينودار[۱۴] (كراسنودار[۱۵] امروزى)، واقع در ساحل شمالى درياى سياه منتقل كرد، اما او اين انتقال را نپذيرفت و بهناچار از معلمى استعفا كرد (رستموف، ص ۶۰). زردابى در پى بىكار شدن در باكو و با تشديد فشار حكومت تزارى به ناگزير در اواخر ۱۲۹۶ همراه خانوادهاش به زرداب، زادگاهش، نقلمكان كرد و تا ۱۳۱۷ به راهنمايى روستاييان در امور كشاورزى و دامدارى پرداخت و براى مطبوعات روسىزبان چاپ باكو، تفليس، لنينگراد (سنپترزبورگ)، و مسكو و نيز روزنامههاى ضياء، ضياى قافقاسيا، و كشكول، كه به زبان تركى در تفليس منتشر مىشدند (← جرايد*، بخش قفقاز)، مقاله مىنوشت (← قاسمزاده، همانجا؛ زمانوف[۱۶] ، ص ۸۷؛ جوادووا، ص ۱۷). او پس از بازگشت به باكو در ۱۳۱۷، تا پايان عمر با نشريه كاسپى[۱۷] همكارى كرد و مدتى نيز مسئول هيئت تحريريه آن شد (رستموف، ص ۷۵؛ جوادووا، همانجا). او به همكارى با مطبوعات روسى و تركى چون حيات و ارشاد و مجله دبستان ادامه داد (قاسمزاده، همانجا؛ زمانوف، ص ۸۸). زردابى ده سال وكيل مجلس محلى شهر باكو بود و در عرصههاى مختلف اجتماعى و فرهنگى ازجمله برپايى مدارس در روستاهاى اطراف باكو تلاش كرد (← رستموف، ص ۷۷ـ۷۸). او در بنيادگذارى مدرسه دخترانه الكساندرا فئودورونا[۱۸] ، كه به همت حاجىزينالدين تقىيف در ۱۳۱۹ افتتاح شد (← سليمانوف[۱۹] ، ص ۱۰۹)، همكارى داشت و همسرش حنيفهخانم ملكووا نخستين مدير آنجا بود (← حسينووا[۲۰] و همكاران، ص ۱۹۸؛ رئيسنيا، ج ۱، ص ۳۰۹). زردابى، كه از انقلاب ۱۹۰۵/ ۱۳۲۳ روسيه استقبال كرده بود، به رياست نخستين همايش معلمان باكو انتخاب گرديد، كه در ۱۳۲۴ برگزار شد (رستموف، ص ۷۸). او مأمور شد متن درخواست شركتكنندگان در همايش را خطاب به دولت تهيه كند، اما نريمان نريمانوف* و معاونش با عبارتى از متن مخالفت كردند و زردابى همايش را ترك كرد (← رئيسنيا، ج ۱، ص۳۱۰ـ۳۱۱). زردابى در ۱۳۲۵ درگذشت. او در اواخر عمر اگرچه قادر به تكلم نبود، روزى چند ساعت در تحريريه كاسپى حاضر مىشد و مىكوشيد تا با دستهايى كه بهدشوارى حركت مىكردند كارش را انجام دهد (رستموف، ص ۷۹). هنگام خاكسپارى او، مؤسسات و مدارس و دكانهاى شهر تعطيل شد و گذشته از مسلمانان، ساكنان روس و ارمنى و يهودى در آن مراسم شركت كردند و چند تن در يادكرد خدمات و گرامىداشت خاطره او سخنرانى كردند و جرايد باكو شمارههاى ويژهاى در سوگ او انتشار دادند ( زمانوف، ص ۷۶ـ۷۷). برخى از شاگردان او عبارتاند از: نجفبيگ وزيروف*[۲۱] و عسگرآقا آدىگوزلوف[۲۲] ، كه او را در اجراى نمايشنامههاى پيشگفته و انتشار اكينچى يارى كردند و بعدها از نامآوران عرصه ادبيات و هنر مسلمانان قفقاز شدند؛ و پاولف[۲۳] ، عضو فرهنگستان علوم شوروى[۲۴] ( د. آ.، ج ۴، ص ۳۲۳؛ رستموف، ص ۶۰) كه در خاطرات خود از حسنبيگ آذربايجانى، معلم تاريخطبيعىاش، بهنيكى ياد كردهاست (← زمانوف، ص ۸۷).


منابع : رحيم رئيسنيا، ايران و عثمانى در آستانه قرن بيستم، تبريز ۱۳۷۴ش؛


N¦a¤zim A¦ ___ kh undov, Sanadlarin dili ila (in Cyrillic), Baku ۱۹۸۰; A kinchi (in Cyrillic), ed. Tur¦an H¤ asanz¦ada, Baku ۱۹۷۹; A¦ ¢zarba¦ ij¦an Sa¦ vet ensiklopediy¦asi (in Cyrillic), Baku ۱۹۷۶-۱۹۸۷; A z•rbaycan Xalq Cümhuriyy•ti ensiklopediyasi, Baku: Lider N•íriyyat, ۲۰۰۴-۲۰۰۵; T. D. H¤ üseynova¦ , N. T¤ ¦ahirz¦ade, and N. Mammadov, "Madaniyyat:M¦a,¦arif", in A¦ ¢zarba¦ ij¦an t¦ari_k_h_i (in Cyrillic), vol.۵, ed. M. A. èIsm¦ayalov, Baku ۲۰۰۱; Esmira J¦avadova, Satirlarda döyunan u¦ rak (in Cyrillic), Baku ۱۹۸۸; F. Q¦asâm¢z¦ada, "XIX Üa¤srin ikinji y¦arâsând¦a adabiyy¦at", in A¦ ¢zarba¦ ij¦an adabiyy¦ati t¦ari_k_h_i (in Cyrillic), vol.۲, ed. S¤ amad Vur_g_h_un, Mirza Ibr¦ahimov, and M. ÜA¦ rif D¦ad¦a_sh_z¦ada, Baku ۱۹۶۰; Iè zzat Rüstamov, H¤ asanbay Zarda¦ bi (in Cyrillic), Baku ۱۹۶۹; Seyid ÜA¤zim ìirvani, A _th_arlari (in Cyrillic), vol. ۲, ed. Süleyman Rüstamov and ÜAziz Mira¤hmadov, Baku ۱۹۶۹; Man¦af Süleym¦anov, E_sh_itdiklarim, o_k_h_uduqlarm gördüklarim (in Cyrillic), Baku ۱۹۸۹; ÜA¦ bb¦as Zam¦anov, ÜAmal dostl¦ari (in Cyrillic), Baku ۱۹۷۹.


/ رحيم رئيسنيا / 


۱. Z•rdab ۲. Göyçay ۳. Kura ۴. Moscow University ۵. Rüstamov ۶. Jav¦adova ۷. A¦ _k_h_undov ۸. Borçalâ ۹. realni ۱۰. Akinchi ۱۱. Aziz Mira¤ hmadov ۱۲. Q¦asâmz¦ada ۱۳. Seyid Azim ìirvani ۱۴. Yekaterinodar ۱۵. Krasnodar ۱۶. Zam¦anov ۱۷. Kaspi ۱۸. Aleksandr¦a Fiyodorovn¦a ۱۹. Süleym¦anov ۲۰. H¤ üseynov¦a ۲۱. Vazirov ۲۲. Adâgözalov ۲۳. Pavlov ۲۴. Soviet Academy of Sciences

نظر شما
مولفان
رحیم رئیس نیا ,
گروه
ادبیات و زبان ها ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده