زاهد هروی ، محمد

معرف

معروف به ميرزاهد، حكيم و منطق‌دان قرن يازدهم و دوازدهم در هند.
متن

 


/ زاهد هروى، محمد، معروف به ميرزاهد، حكيم و منطقدان قرن يازدهم و دوازدهم در هند. نامش محمد و پدرش قاضى محمد اسلم هروى (متوفى ۱۰۶۱ در لاهور) از نوادگان خواجه كوهى و از علماى هرات بود (صمصامالدوله شاهنوازخان، ج ۳، ص ۸۹ـ۹۱؛ آزاد بلگرامى، ص ۶۷ـ۶۸). ميرزاهد در هند به دنيا آمد و در همانجا رشد و پرورش يافت (حسنىلكهنوى، ۱۳۹۸، ج ۶، ص ۳۰۶؛ رحمانعلى، ص۱۸۷). او را كابلى هم خواندهاند ( صمصامالدوله شاهنوازخان، ج ۳، ص ۸۹؛ بغدادى، ج ۲، ستون ۳۰۱). وى در ۱۰۶۴ به دستور شاهجهان (حك : ۱۰۳۷ـ۱۰۶۸) به سِمَت وقايعنگارى كابل منصوب شد. سپس در ۱۰۷۷ به دربار اورنگزيب عالمگير (حك : ۱۰۶۸ـ۱۱۱۸) در اكبرآباد رفت، و در آنجا به سمت محتسب اردوى پادشاهى برگزيده و چند سال پس از آن به صدارت كابل گماشته شد و در كنار منصب صدارت به تدريس و تحقيق هم اشتغال داشت (آزاد بلگرامى، ص ۶۷؛ حسنى لكهنوى، ۱۳۹۸، ج ۶، ص ۳۰۶ـ۳۰۷). زاهد هروى نزد پدرش و استادانى چون ملامحمدفاضل بدخشى و محمدصادق حلوائى به تحصيل علوم پرداخت (اختر راهى، ص ۲۳۴؛ حسنى لكهنوى، ۱۳۹۸، ج ۶، ص ۳۰۶). سلسله استادان او با دو واسطه بعد از ملامحمدفاضل بدخشى به جلالالدين دوانى* مىرسد (رحمان على، ص ۲۵۱ـ ۲۵۲). زاهد هروى در اكبرآباد به تدريس و تربيت شاگردان مشغول شد. فرزندش، محمد اسلم، حامد حنفى جونپورى، ابوالفتح نيوتينى، عبدالفتاح صمدنى، محمدصالح بنگالى و شاهعبدالرحيم، پدر شاهولىاللّه دهلوى*، از شاگردان او، بودهاند (حسنى لكهنوى، ۱۳۹۸، ج ۶، ص ۱۵ـ۱۶، ۶۲، ۱۴۶، ۱۵۸ـ۱۵۹، ۲۷۴، ۳۲۱). به گفته رضوى[۱] (ص ۲۰۸)، ميرزاهد هروى به تصوف گرايش داشت و از اين جنبه نيز بر شاهعبدالرحيم تأثير گذاشت. محمد زاهد هروى در ۱۱۰۱ در كابل وفات يافت (آزاد بلگرامى، همانجا؛ حسنى لكهنوى، ۱۳۹۸، ج ۶، ص ۳۰۸؛ قس رضوى، ص ۶۶، كه وفات او را ۱۱۱۱ نوشتهاست). از زاهد هروى آثارى بر جا مانده كه اغلب آنها شرح و حاشيه بر كتب معروف منطق و كلام است كه برخى از آنها در مدارس هند متداول بودهاست (حسنى لكهنوى، ۱۳۹۸، ج ۶، ص ۳۰۷؛ زاهد هروى، مقدمه شريعتى، ص ۲۸). برخى از مهمترين آنها عبارتاند از: ۱) حاشية شرح المواقف ميرسيد شريف جرجانى، اين حواشى بر موقف دوم (امور عامه) از شرح المواقف است. بر اين حاشيه، تعليقات و حواشى بسيارى نوشته شدهاست. اين حاشيه در ۱۲۹۱، ۱۲۹۶ و ۱۳۱۴ در هند چاپ شدهاست ( حسنى لكهنوى، ۱۴۰۳، ص ۲۳۷ـ۲۳۸؛ زاهد هروى، همانجا). ۲) حاشية شرح التهذيب كه بر شرح جلالالدين دوانى بر تهذيبالمنطق سعدالدين تفتازانى نوشته شدهاست. اين كتاب با عنوان حاشيه ميرزاهد ملاجلال و الحاشية الزاهدية الجلالية شهرت داشته و حواشى بسيارى بر آن نوشته شدهاست (حسنى لكهنوى، ۱۳۹۸، ج ۶، ص ۳۰۷؛ زاهد هروى، همان مقدمه، ص ۲۹). ۳) شرح الرسالة المعمولة فى التصور و التصديق در منطق كه بر رساله قطبالدين رازى نوشته شدهاست. اين رساله را مهدى شريعتى در۱۴۲۰ در قم چاپ و منتشر كردهاست (درباره اين شرح و حواشى آن   زاهد هروى، همان مقدمه، ص ۳۷ـ۵۰). تدريس اين سه اثر زاهد هروى در مدارس علمى متداول بوده و به «الزواهد الثلاث» و «الحواشى الثلاث الزاهدية» معروف بودهاست (همان مقدمه، ص ۲۸). ۴)حاشية شرحالتجريد ]محمود[ اصفهانى. ۵)حاشية شرح الهياكل جلالالدين دوانى (حسنى لكهنوى، ۱۳۹۸، همانجا؛ همو، ۱۴۰۳، ص ۲۳۵؛ رحمانعلى، ص ۱۸۸). ۶)تفسيرالقرآن به فارسى. ۷)رسالة فى تحقيق ماهية العدد (زاهد هروى، همان مقدمه، ص ۳۰).


منابع : ميرغلامعلىبن نوح آزاد بلگرامى، سُبحة المرجان فى آثار هندوستان، بمبئى ۱۳۰۳/۱۸۸۶؛ سفير اختر راهى، تذكره مصنفين درس نظامى، لاهور ۱۳۹۸/۱۹۷۸؛ اسماعيل بغدادى، هديةالعارفين، ج ۲، در حاجى خليفه، ج ۶؛ عبدالحى حسنى لكهنوى، الثقافة الاسلامية فى الهند (معارف العوارف فى انواع العلوم و المعارف)، چاپ ابوالحسن على حسنى ندوى، دمشق ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، نزهةالخواطر و بهجةالمسامع و النواظر، ج ۶، حيدرآباد، دكن ۱۳۹۸/۱۹۷۸؛ رحمان على، تذكره علماى هند، لكهنو ۱۹۱۴؛ محمدبن محمداسلم زاهد هروى، شرحالرسالة المعمولة فى التصور و التصديق و تعليقاته، چاپ مهدى شريعتى، قم ۱۴۲۰؛ صمصامالدوله شاهنوازخان، مآثرالامرا، كلكته ۱۸۸۸ـ۱۸۹۱؛


Saiyid Athar Abbas Rizvi, Sh¦ah Wal¦ i-A ll¦ah and his times: a study of eighteenth century Isl¦am, politics, and society in India, Canberra ۱۹۸۰.


/ عبداللّه صلواتى /




۱. Rizvi



نظر شما
مولفان
عبد الله صلواتی ,
گروه
فلسفه ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده