زابل (۱)

معرف

شهر و شهرستانى در استان سيستان و بلوچستان در مشرق ايران.
متن

 



زابُل(1)، شهر و شهرستانى در استان سيستان و بلوچستان در مشرق ايران. شهر زابل در حدود 215 كيلومترى شمالشرقى شهر زاهدان* (مركز استان)، در مشرق درياچه سيستان*، و در ارتفاع 475 مترى از سطح آبهاى آزاد واقع است و رودخانه رومدى از شعبات رودخانه هيرمند* در شمال آن جريان دارد (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج 87، ص 20ـ21). شهر زابل حداكثر دويست سال قدمت دارد، زمانى كه رود هيرمند شهر قديم سيستان را ويران كرد، به جاى آن، روستاى حسينآباد هسته اوليه شهر زابل را تشكيل داد ( رزمآرا، ج 8، ص 216). بهنظر مىرسد شهر قديم سيستان همان زاهدان كهنه باشد كه از زمان خلفبن احمد صفارى (حك : 352ـ399) تا زمان حمله تيمور گوركانى (حك : 771ـ807) مركز سيستان بود ( تيت[1] ، قسمت 3، ص 219). در دوره جديد، در نزديكى حسينآباد، شخصى به نام نصير گاودارى تأسيس كرده بود كه به نصيرآباد معروف شده بود ( فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج 87، ص 21). حسينآباد در 1253 براثر درگيريهاى داخلى تخريب شد و در نزديكى آن، احتمالا در نصيرآباد، امير قائن، در 1286، كه بهعنوان فرمانرواى سيستان براى كنترل اين نواحى اعزام شده بود، قلعهاى با نام نَصرَتآباد/ نصيرآباد ساخت كه بهعنوان مركز سيستان به شهر سيستان معروف شده و حسينآباد نيز داخل حصار آن قرار گرفته بود ( گابريل[2] ، ص180؛ ييت[3] ، ص 76ـ79؛ ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبتاحوال، ج 2، ص 505؛ نيز   كرزن[4] ، ج 1، ص 225، 233). بهنظر مىرسد سهكوهه/ سىپيه/ سكوهه، كه برخى محققان آن را شهر عمده سيستان قبل از نصيرآباد دانستهاند، همان حسينآباد باشد كه بعدها بهدليل وجود خرابههايى بر روى سه تپه آن، به اين نام خوانده شدهاست. آثار اين سه تپه باستانى امروزه در روستايى به نام سكوهه در بخش شيبآب زابل موجود است ( كرزن، ج 1، ص 233؛ گابريل، ص 81، 178؛ ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، همانجا؛ مركز آمار ايران، 1385ش، ذيل «استان سيستان و بلوچستان»). حسينآباد (يا نصرتآباد)، بر اساس مصوبه فرهنگستان در زمان پهلوى اول (حك : 1304ـ1320ش) به زابل تغيير نام يافت ( رزمآرا؛ ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، همانجاها؛ نيز  كيهان، ج 3، ص 446ـ447). زابل طبق قانون وزارت كشور در 1307ش شهر شد. در 1316ش، با تشكيل شهرستان زابل در استان هشتم (كرمان)، زابل مركز اين شهرستان شد. شهرستان زابل در 31 مرداد 1326 از استان هشتم جدا شد و به ناحيه تازهتأسيس بلوچستان پيوست ( ايران. قانون تقسيمات كشورى آبان 1316، ص 9، 16، 25؛ ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، 1390ش ب؛ همو، 1390ش ج، ذيل «استان سيستان و بلوچستان»؛ نيز  رزمآرا، ج 8، ص 215). از 1340ش شهرستان زابل جزو استان سيستان و بلوچستان شدهاست ( دايرةالمعارف فارسى، ذيل «تقسيمات كشور ايران»). اين شهرستان در شمال استان سيستان و بلوچستان قرار دارد و از شمال و جنوبشرقى با كشور افغانستان هممرز است. شهرستان زابل در حال حاضر مشتمل است بر بخشهاى مركزى، پشتآب، شيبآب، و شهرهاى زابل، بُنْجار، اَديمى، محمدآباد و علىاكبر ( ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى، 1390ش الف، ذيل «استان سيستان و بلوچستان»؛ نيز  نقشه تقسيمات كشورى ايران). آبوهواى شهرستان گرم و خشك و در نواحى نزديك درياچه سيستان و رود هيرمند مرطوب است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج 87، ص 19). دماى زابل در گرمترين روزهاى تابستان به ْ6ر46 و در سردترين روزهاى زمستان به ْ3- مىرسد. مقدار بارش سالانه آن حدود 76 ميليمتر است ( سازمان هواشناسى كشور، ص 235). با توجه به آبوهواى شهرستان و فقر پوشش گياهى و وزش بادهاى 120 روزه سيستان، شنزارهاى متعددى در اين شهرستان وجود دارد ( سيستان وبلوچستان*؛ براى اطلاع بيشتر از شنزارها  رزمآرا، ج 8، ص 217). علاوه بر چراگاهها و جنگلهاى طبيعى، جنگلهاى دستكاشت شامل انواع گز و تاغ نيز در اين شهرستان وجود دارد (فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجا). اساس فعاليت اقتصادى اهالى، دامدارى و زراعت مانند توليد گندم و عمدهترين توليدات صنايعدستى آن حصير، قالى، قاليچه و گليم پشمى است (همان، ج 87، ص 21). در سرشمارى 1390ش، جمعيت شهرستان زابل 356، 259 تن بودهاست كه 370،152 تن از آنها شهرنشين بودهاند. جمعيت شهر زابل در اين سرشمارى 723،137 تن بودهاست ( مركز آمار ايران، 1391ش، ص 79، 117). اهالى زابل شيعه دوازدهامامى و سنّى شافعىاند و به فارسى با گويش زابلى سخن مىگويند (رزمآرا؛ فرهنگ جغرافيائى آباديها، همانجاها). محدوده شهرستان زابل، برخلاف شهر زابل، داراى قدمت بسيارى است (فرهنگ جغرافيائى آباديها، ج 87، ص 21). بههمين سبب آثار تاريخى فراوانى در اين شهرستان وجود دارد ( ادامه مقاله). كوه خواجه، كه به كوه خدا، كوه رستم و سراى حضرتسليمان نيز معروف است، از جمله كوههاى مقدس در نزد ايرانيان است كه در سى كيلومترى شهر زابل قرار دارد. براساس اعتقاد ايرانيان، كوه خواجه همان كوه مقدس اوشيدرنه/ اوشيدام است و سوشيانتهاى زردشتى از آنجا ظهور خواهند كرد. اين كوه امروزه بهسبب وجود آرامگاه خواجهمهدىبن هادىبن ابراهيمبن تقىبن محمد حنفيه (متوفى 222) به نام خواجهغلطان معروف شده و بسيار مورد توجه اهالى شهرستان است ( هرتسفلد[5] ، ص60ـ61؛ مصطفوى، ص 102ـ113، 122ـ123). بر بالاى اين كوه، كه زمانى در وسط درياچه سيستان قرار داشته و به مرور با خشكشدن درياچه به خشكى پيوستهاست (گابريل، ص180)، آثار تاريخى متعددى وجود دارد كه نشاندهنده قدمت و اهميت اين كوه در طول تاريخ است. اورل اشتاين[6] در 1335 بقاياى يك معبد بودايى را در آنجا يافتهاست كه به عقيده او، وجود چنين معبدى در ايران منحصر به فرد است؛ همچنين او ويرانههاى آتشكدهاى متعلق به دوره پيش از ساسانيان را بر بالاى كوه خواجه يافتهاست ( همان، ص 269؛ هرتسفلد، ص 58ـ59). برخى از ديگر آثار موجود بر بالاى كوه خواجه عبارتاند از: ديوارنگارههاى اشكانى ـ ساسانى ( ماريانى[7] ، ص 53)، قلعه يا شهر كاخا، قلعه كُوْك كُهزاد (يا كوهزاد كه قلعه كُكْ، قلعه رستم و قلعه سهمجوس نيز ناميده مىشود)، سراى ابراهيم زردشت، بناى چهل دختر، چندين آبانبار و بقعه پير گندم بريان (پيران؛ هرتسفلد، ص60ـ61؛ تيت، قسمت 3، ص 265ـ267؛ مصطفوى، ص 115). از ديگر آثار تاريخى اين شهرستان برج يا ميل قاسمآباد واقع در روستايى به همين نام در حدود هجده كيلومترى شرق شهر زابل است، كه از آجر و گچ ساخته شده و متعلق به قرن ششم است؛ خرابههايى معروف به نقارهخانه در شهر بنجار؛ آثار خرابههاى شهر سوخته، از پيش از اسلام، بر روى تپهاى در حدود 67 كيلومترى شهر زابل ( تيت، قسمت 3، ص 268ـ271؛ ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، همانجا) كه غير از شهر سوخته*، كهنترين شهر باستانى در منطقه سيستان، بهجاى مانده از هزاره چهارم پيش از ميلاد، است.


منابع : ايران. قانون تقسيمات كشورى آبان 1316، قانون تقسيمات كشور و وظايف فرمانداران و بخشداران، مصوب 16 آبان ماه 1316، چاپ دوم، تهران ]بىتا.[؛ ايران. وزارت كشور. اداره كل آمار و ثبت احوال، كتاب جغرافيا و اسامى دهات كشور، ج 2، تهران 1329ش؛ ايران. وزارت كشور. معاونت سياسى. دفتر تقسيمات كشورى، عناصر و واحدهاى تقسيمات كشورى ايران: تير 1390، تهران 1390ش الف؛ همو، نشريه تاريخ تأسيس شهرستانهاى كشور، تهران 1390ش ب؛ همو، نشريه تاريخ تأسيس شهرهاى كشور، تهران 1390ش ج؛ دايرةالمعارف فارسى، بهسرپرستى غلامحسين مصاحب، تهران : فرانكلين، 1345ـ1374ش؛ رزمآرا؛ سازمان هواشناسى كشور، سالنامه آمارى هواشناسى: 76ـ 1375، تهران 1378ش؛ فرهنگ جغرافيائى آباديهاى كشور جمهورى اسلامى ايران، ج :87 زابل، تهران: اداره جغرافيائى ارتش، 1363ش؛ كيهان؛ لوكا ماريانى، بازپيرايى در دهانه غلامان و كوه خواجه، ترجمه احمد موسوى، تهران 1375ش؛ مركز آمار ايران، سرشمارى عمومى نفوس و مسكن :1385 نتايج تفصيلى كل كشور، 1385ش.



 


Retrieved Nov.18, 2014, from http:// www.sci.org.ir/ portal/faces/public/ census85/ census85.natayej/ census85. rawdata;


همو، نتايج تفصيلى سرشمارى عمومى نفوس و مسكن 1390، كل كشور، تهران 1391ش؛ علىاصغر مصطفوى، سرزمين موعود : گزارشى تحليلى از اوضاع سياسى و اجتماعى سيستان، تهران 1361ش؛ نقشه تقسيمات كشورى ايران، مقياس 000، 250،1:2، تهران: گيتاشناسى، 1390ش؛


George N. Curzon, Persia and the Persian question, London 1892, repr. 1966; Alfons Gabriel, Die Erforschung Persiens, Vienna 1952; Ernst Emile Herzfeld, A rchaeological history of Iran, London 1935; George Passman Tate, Seistan: a memoir on the history, topography, ruins, and people of the country, Quetta, Pakistan 1977; C.E. Yate, Khurasan and Sistan, Edinburgh 1900, repr. Liechtenstein 1977.


/ غلامعلى خَمَّر /


1. Tate 2. Gabriel 3. Yate 4. Curzon 5. Herzfeld 6. Aurel Stein 7. Luca Mariani


 

نظر شما
مولفان
غلامعلی خمر ,
گروه
جغرافیا ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده