زابج

معرف

جزيره‌اى در شمال‌شرقى اقيانوس هند.
متن

زابَج، جزيرهاى در شمالشرقى اقيانوس هند. نام اين جزيره در منابع به شكلهاى ديگرى چون زاوه، رانج/ رالج/ زالج/ زانج و جز اينها نيز ضبط شدهاست ( ابوريحان بيرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۱۹۷؛ ادريسى، ج ۱، ص ۶۱۱؛ همان، ترجمه فرانسوى، ج ۱، ص ۵۸ و پانويس ۲؛ نيز   د.اسلام، چاپ اول، ذيل مادّه؛ لفن[۱] ، ص ۲۴). سيرافى (ص ۳۷) در ذكر مسير كشتيهايى كه به چين مىرفتند، از «مملكت زابج» در سمت راست بلاد هندوستان ياد كردهاست. ابوريحان بيرونى (همانجا) زابج را روى خط استوا، دمشقى (ص ۴۲) آن را جزيرهاى زير خط استوا و در جنوب چين و ياقوت حَمَوى (ذيل مادّه) آن را جزيرهاى در ماوراى درياى هند، در حدود چين، دانستهاست. ظاهرآ جغرافىدانان مسلمان، تحتتأثير بطلميوس، زَنْج در مشرق افريقا را با زابج در جزاير جنوبشرقى آسيا درآميخته و در مجاورت يكديگر تصور كردهاند ( تيبتس[۲] ، ص ۱۹؛ براى نمونه   ادريسى، ج ۱، ص ۶۱؛ ياقوتحموى، همانجا؛ رشيدالدين فضلاللّه همدانى، ص ۳۳). شباهت لفظى و آوايى زابج با جاوه* و وجود ويرانههايى در جاوه كه نشاندهنده وجود حكومتى بزرگ در اين جزيره در گذشته است، موجب شده كه گاه زابج را همان جاوه بدانند (د.اسلام، همانجا؛ همان، چاپ دوم، ذيل مادّه؛ براى نمونه   سيرافى، تعليقات خورى، ص ۱۰۵). ازسوى ديگر، برخى پژوهشگران فيليپينى زابج را در جزاير فيليپين دانستهاند. اين ادعا كه بىاشكال نيست، بيشتر مبتنى بر تمايلات ملىگرايانه است ( د.اسلام، چاپ دوم، همانجا؛ مانانسالا[۳] ، ص ۲۲۸). با همه اينها، اگرچه شناسايى موقعيت دقيق جغرافيايى زابج از طريق منابع عربى غيرممكن است، مىتوان آن را در مناطق غربىِ مجمعالجزاير اندونزى، در بين راه هند و چين اما در منطقهاى جنوبىتر از آنها دانست (د.اسلام، چاپ اول، همانجا). براساس گزارشهاى جغرافىدانان مسلمان، زابج، هم نام جزيرهاى، و هم نام مملكتى به شكل مجمعالجزاير بوده، كه جزيرههاى متعدد مانند سَربُزه، رامنى، كلاه*[۴] ، و وقواق*[۵] (واواك) داشته و پادشاه آن مهاراجا خوانده مىشدهاست ( سيرافى، تتميم حسنبن يزيد سيرافى، ص۷۰؛ ابنخرداذبه، ص ۶۸؛ مسعودى، ص ۶۱، ۶۸؛ رامهرمزى، ص ۲۴، ۱۴۳؛ ابنسعيد مغربى، ص ۱۰۴). احتمال دارد مهاراجا با حاكمان بودايى سايلندرا[۶] ، در جنوبشرقى آسيا، مربوط باشد كه از ۱۴۳ تا ۲۴۶، ابتدا در جاوه و سپس، در همه اين منطقه حكومت كردند. بر اين اساس، ممكن است كه منظور جغرافىدانان مسلمان از مهاراجا، حاكمان اين سلسله بوده باشد. بهاينترتيب، اشاره جغرافىدانان مسلمان پيش از سال ۲۴۶ (مانند ابنخرداذبه و احتمالا ديگر مؤلفان متقدم) به مهاراجا، بايد به سايلندراها در جاوه، و اشاره جغرافىدانان متأخر نظير مسعودى و ياقوت بايد به سوماترا راجع باشد. اين واقعيت كه گاهى جاوه و سوماترا با يكديگر اشتباه شده يا گاهى هردو يك جزيره بهشمار رفتهاند، موضوع را پيچيدهتر كردهاست ( د.اسلام، چاپ دوم، همانجا؛ تيبتس، ص ۱۰۶ـ۱۰۸؛ لفن، ص ۲۷ـ۲۹). به گزارش رامهرمزى (ص ۱۳۲)، در زابج بازارهاى بزرگ و متعدد و صرافيهاى پرشمار وجود داشت. همچنين، او (همانجا) از تعداد زياد شهرها و روستاهاى زابج حكايت كردهاست. بهنظر مىرسد، زابج مركز تجارى پررونقى بوده كه مناسباتى با نقاطى مانند چين، هند، و سرزمينهاى عربى داشتهاست ( ادريسى، ج ۱، ص ۶۱ـ۶۲). ابوريحان بيرونى (۱۳۷۴ش، ص ۱۷۶) از وجود معادن طلا و الماس، رامهرمزى (ص ۱۴۳) از فراوانى عنبر، و ابنفقيه (ص ۷۲) و ادريسى (ج ۱، ص ۶۱) از وفور كافور در زابج سخن گفتهاند. ظاهرآ، يكى از درآمدهاى حاكم زابج ماليات حاصل از شرطبندى بر سر جنگ خروسها بودهاست ( ابنرُسته، ص ۱۲۸؛ ابنخرداذبه، همانجا). تنها گزارش تاريخى موجود از زابج درباره نبرد حاكم آن با شاه قِمار است، كه با تصرف قمار و كشتهشدن پادشاه آن پايان يافت ( سيرافى، همان تتميم، ص ۷۲ـ۷۴). بخشى از گزارشهاى منابع درباره زابج به افسانه آميختهاست (براى آگاهى از برخى از آنها   ابنخرداذبه، ص ۶۵، ۶۸؛ ياقوت حموى، همانجا). همچنين، از ثروت افسانهاى مهاراجاى زابج و طلاى فراوان او گزارشهايى در دست است (براى نمونه   ابنخرداذبه، ص ۶۸؛ ابوريحان بيرونى، ۱۳۷۴ش، ص۳۹۰ـ ۳۹۱؛ ابوالفداء، ص۴۳۰). از ديگر مطالب درباره زابج، در آثار جغرافىدانان مسلمان، وجود كوه آتش در نزديكى اين جزيره است كه روزها دود و شبها لهيب آتش از آن برمىخاست و در پاى آن، دو چشمه آب شيرين، يكى سرد و ديگرى گرم، قرار داشت ( سيرافى، ص ۳۹؛ ابنفقيه، ص ۶۸؛ ابوريحان بيرونى، ۱۳۷۴ش، ص ۱۱۹ـ۱۲۰؛ ادريسى، همانجا). منابع : ابنخرداذبه؛ ابنرُسته؛ ابنسعيد مغربى، كتاب الجغرافيا، چاپ اسماعيل عربى، بيروت ۱۹۷۰؛ ابنفقيه؛ اسماعيلبن على ابوالفداء، تقويمالبلدان، قاهره ۱۴۲۷/ ۲۰۰۷؛ ابوريحان بيرونى، الجماهر فى الجواهر، چاپ يوسف الهادى، تهران ۱۳۷۴ش؛ همو، كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم، چاپ جلالالدين همائى، تهران ۱۳۶۲ش؛ محمدبن محمد ادريسى، كتاب نزهة المشتاق فى اختراق الآفاق، بيروت ۱۴۰۹/ ۱۹۸۹؛ محمدبن ابىطالب دمشقى، من كتاب نخبة الدهر فى عجائب البِّر و البحر، چاپ عبدالرزاق اصفر، دمشق ۱۹۸۳؛ بزرگبن شهريار رامهرمزى، عجائب الهند: برها و بحرها و جزائرها، چاپ عبداللّه محمد حبشى، ابوظبى ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛ رشيدالدين فضلاللّه همدانى، جامعالتواريخ: تاريخ هند و سند و كشمير، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۸۴ش؛ سليمان تاجر سيرافى، اخبار الصين و الهند، تتميم حسنبن يزيد سيرافى، چاپ ابراهيم خورى، بيروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۱؛ مسعودى، التنبيه؛ ياقوت حَمَوى؛


 


EI۱, s.v. "Z¦ abag" (by Gabriel Ferrand); EI۲, s.v. "Z¦ aba_d_j , Z¦abi_d_j , Z¦abag" (by G. R. Tibbetts and Shawkat M. Toorawa); Mu¤hammad b. Mu¤hammad Idr¦ âs¦ â, La géographie d’Édrisi, tr. Pierre-Amédée Jaubert, Paris ۱۸۳۶-۱۸۴۰, repr. Amsterdam ۱۹۷۵; Michael Francis Laffan, "Finding Java: Muslim nomenclature of Insular Southeast Asia from S¨ rîvijaya to Snouck Hurgronje", in Southeast A isa and the Middle East: Islam, movement, and the Longue Durée, ed. Eric Tagliacozzo, Stanford, Calif.: Stanford University Press, ۲۰۰۹; Paul Manansala, Quests of the dragon and bird clan, [n.p.] ۲۰۰۶; Gerald R. Tibbetts, A study of the A rabic texts containing material on South-East A sia, Leiden ۱۹۷۹.


/ رقيه ابراهيمى /


۱. Laffan ۲. Tibbetts ۳. Manansala ۴. Kalah ۵. Wa¤ kwa¤ k ۶. Sailendra

نظر شما
مولفان
رقیه ابراهیمی ,
گروه
شبه قاره هند و جنوب شرق آسیا ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده