رئوف یکتا

معرف

موسيقى‌شناس، آهنگ‌ساز، و نوازنده عثمانى.
متن

رئوف يكتا، موسيقىشناس، آهنگساز، و نوازنده عثمانى. در 5 محرّم 1288 در آقسراى استانبول زاده و محمدرئوف ناميده شد. پدر و مادرش، احمد عارفبيگ و اقبال خانم، هر دو از خاندان صاحبمنصبان وابسته به حكومت عثمانى بودند. رئوف در آغاز، در مدرسه عالى زبان[1] استانبول فرانسوى آموخت و با زبانهاى عربى و فارسى آشنا شد. سپس از ناصحافندى، استاد خطاطى، كتابت خط ديوانى را فراگرفت و از او اجازه خوشنويسى دريافت كرد و لقب «يكتا» را براى رقم آثارش برگزيد. رئوف يكتا از 1302 تا هفت سال مقدمات نظرى و عملى موسيقى را از زكايىددهافندى (متوفى 1315) آموخت. همچنين نزد صالح ذكىبيگ (متوفى 1340)، رياضىدان و آهنگساز، رياضى و فيزيك خواند كه در آشنايىاش با علم صداشناسى بسيار مؤثر بود. او در 1305 به تصوف گرايش يافت و در خانقاه قولهقاپى[2] به طريقت مولويه پيوست و به شيخعطاءاللّهافندى (متوفى 1328) انتساب جست. شيخعطاءاللّه او را با ادوار و ايقاعات موسيقى قديم سرزمينهاى اسلامى در حوزه ايرانى و عربى و تركى آشنا كرد. در همين زمان، رئوف يكتا در خانقاه ينىقاپى نواختن نى و تنبور را، كه مهمترين سازهاى طريقت مولويه بودند، بهترتيب از عزيزدده (متوفى 1323) و جلالالدين ددهافندى (متوفى 1325) فراگرفت. رئوف يكتا از 1301 كار دولتى در ديوان همايونى را آغاز كرد و در 1340 بازنشسته شد. او غير از اقامتى كوتاه در شهر حلب، همواره در استانبول زيست و در 1331ش/ 1953 در همانجا درگذشت و در قبرستان نقاشتپه بهخاك سپرده شد ( ارگونر[3] ، ص 15ـ19، 25؛ اوزالپ[4] ، ج 2، ص 161ـ162؛ د.ا. د.ترك، ذيل «رئوف يكتابيگ»). رئوف يكتا در كنار مشاغل دولتى، همواره در حيات موسيقايى استانبول، چه در زمينه نظريهپردازى و آموزش و چه در زمينه نوازندگى و آهنگسازى، حضورى فعال داشت. او از نخستين موسيقىدانان معاصر تركيه بود كه از اوايل سده چهاردهم/ بيستم تلاش براى حفظ و احياى ميراث موسيقى تركى ـ عثمانى را با گردآورى كارگان (رپرتوار) قديم اين موسيقى آغاز كرد. در همين زمان، شرح زندگى و آثار سه تن از موسيقىدانان مشهور، يعنى زكايىدده، عبدالقادر مراغى* (متوفى 838)، و ددهافندى، را در سه قسمت با عنوان اساتيذالالحان تأليف كرد. بخش اول و سوم اين اثر در 1318 و بخش دوم آن در 1341 در استانبول انتشار يافت. بخش دوم، كه به شرححال عبدالقادر مراغى اختصاص دارد، در 1389ش به فارسى ترجمه و در ايران منتشر شد. او برخى از قطعات آوازىِ منسوب به عبدالقادر مراغى را براساس آموزههاى استادش زكايىدده، طبق نظام اروپايى آوانويسى كرد (رايت[5] ، ص 3؛ فلدمن[6] ، ص 324؛ ارگونر، ص 65). نخستين نوشتههاى او درباره موسيقى عثمانى از 1325 تا 1326 به زبان فرانسه در نشريه >بررسى موسيقى<[7] پاريس بهچاپ رسيد. برايناساس، رئوف يكتا را بايد نخستين موسيقىدان معاصر تُرك دانست كه درباره موسيقى قديم تركى مطالبى به يك زبان اروپايى نوشتهاست (د.ا.د.ترك، همانجا؛ سيگنل[8] ، ص 26). در 1301ش/ 1922، رئوف يكتا تكنگارى معروف خود را درباره موسيقى تركى[9] ، كه در 1331 به زبان فرانسه نوشته بود، در >دايرةالمعارف موسيقى و فرهنگ كنسرواتوار<[10] لاوينياك[11] منتشر كرد. اين مقاله از مهمترين مراجع موسيقى تركى به زبانى اروپايى است و مقدمهاى دارد درباره ضرورت شناخت عميق موسيقىدانان غربى از موسيقى شرقى، بهويژه مقامهاى متنوع آن، و امكان بهرهگيرى از ظرفيتهاى اين موسيقى در زمينه آهنگسازى در غرب. رئوف يكتا با انتقاد از نواختن نغمههاى شرقى با آن دسته از سازهاى غربى كه قادر به اجراى فواصل درست اين موسيقى نيستند، نخستين گام در شناخت موسيقى شرقى را آشنايى با فواصل آن مىداند. به باور او، منطق تقسيمبندى فواصل گام موسيقايى نزد ايرانيان و تركان و اعراب كاملا يكسان است. برايناساس، او مىكوشد انواع فواصل وساخت گام بالقوه موسيقى تركى ـ عربى ـ ايرانى را با اتكا بر رسالات نظرى قديم اين حوزه از نو تبيين كند. رئوف يكتا در بخش ديگرى از اين نوشتار، الگوى صوتىِ سى مقام پركاربرد موسيقى تركى را ذكر كرده و نمونههايى از آهنگهاى كوتاه ساخته خودش را بهمنظور نشاندادن خطوط كلى سير نغمهها در هريك از اين مقامها آوردهاست. در بخشى ديگر، او سازهاى موسيقى تركى ـ عثمانى و برخى از مشخصات فنى آنها را ذكر كرده و نمونههايى از انواع ريتم يا اصول را در اين سنّت موسيقايى بيان كردهاست ( >دايرةالمعارف موسيقى و فرهنگ كنسرواتوار<، ص 2945ـ2956، 2996ـ3023). رئوف يكتا از پايهگذاران دارالالحان (كنسرواتوار) استانبول بود. او در دهههاى 1300ش/ 1920 و 1310ش/ 1930 ضمن تدريس تاريخ و مبانى نظرى موسيقى تركى، بيش از 180 قطعه از كارگان اين موسيقى را در مجموعهاى به نام دارالالحان كلياتى[12] و حدود چهل نمونه از آهنگهاى مرتبط با آيين مولويه را در مجموعه >موسيقى كلاسيك تركى آيين مولويه<[13] نتنگارى و منتشر كرد. او تا 1305ش/ 1926 مقالههاى متعددى درباره موسيقى تركى در نشريات مختلف بهچاپ رساند (ارگونر، ص 69ـ70؛ د.ا.د.ترك، همانجا). رئوف يكتا پس از بازنشستگى از كار دولتى، به گردآورى و بررسى متون كهن در زمينه موسيقىِ تركى ـ عثمانى پرداخت. او بسيارى از آثار موسيقىدانان قديم جهان اسلام را از زبانهاى فارسى و عربى به تركى ترجمه كرد، ازجمله كتاب الادوار و رساله شرفيه صفىالدين ارموى، جامعالالحان و مقاصدالالحان عبدالقادر مراغى، بخش موسيقىِ درةالتاج قطبالدين شيرازى، و رساله موسيقى عبدالرحمان جامى. همچنين برخى از منابع تاريخى، همچون سياحتنامه اوليا چلبى (متوفى 1092)، را از منظر موسيقى بررسى كرد. دو كتاب تورك موسيقى نظرياتى[14] و شرق موسقيسى تاريخى[15] از تأليفات مهم او در اين دوره است كه در 1924 (1303ش) و 1925 (1304ش) در استانبول انتشار يافتند ( ارگونر، ص 63، 67ـ68؛ فلدمن، ص30). در 1305ش/ 1926 رئوف يكتا بههمراه چند تن از موسيقىدانان ترك، ازجمله يوسف ضياءبيگ و دورّو توران[16] ، بهمنظور گردآوريهاى نغمههاى محلى براى دارالالحان استانبول به شهرهاى ادنه[17] ، غازىعينتاب[18] ، اورفه[19] ، قيصريه[20] ، نيغده[21] ، و سيواس[22] سفر كرد. او را بهسبب تلاشهايش در تدوين و ترويج موسيقى محلى تركى، مىتوان يكى از پايهگذاران موسيقىشناسى قومى در تركيه دانست ( ← تانسوغ[23] ، ص 171ـ184). در 1310ش/ 1932 رئوف يكتا بههمراه مسعود جميلبيگ (متوفى 1342ش/ 1963)، موسيقىدان و نوازنده تنبور، در همايش موسيقىشناسى قاهره شركت كرد. در اين همايش به نظريههاى او درباره گام موسيقى تركى برپايه قواعد رياضى بسيار توجه شد و او همصدا با هنرى جورج فارمر[24] ، بارن رودولف ارلانژه[25] ، و گزاويه كولانژت[26] با الگوى معتدل 24 ربعپرده متساوى در موسيقى مخالفت كرد. نظريات او درباره موسيقى عربى به زبان عربى ترجمه شده و در 1934 (1312ش) در كتابى به نام مطالعات و آرا حول مؤتمر الموسيقى العربيّة در قاهره بهچاپ رسيدهاست ( >فرهنگ شرقشناسان فرانسه زبان<[27] ، ص233، 983؛ >تاريخ ادبيات موسيقى عثمانى<[28] ، ص 215). رئوف يكتا با واردكردن چندصدايى غربى به موسيقى تركى مخالف و بر اين باور بود كه آهنگهاى حاصل از اين روش نه به موسيقى تركى شباهت خواهد داشت و نه به موسيقى غربى. بااينهمه، او با بهرهگيرى از الگوى نظرى موسيقى غربى در پى ايجاد پشتوانهاى عقلانى و تركيبى براى نظام شرقى مقامات موسيقى تركى بود. براى اين منظور، او از تحليل تاريخى مدرن و انديشه اسطورهشناسى سنّتى در كنار هم استفاده مىكرد. او توانست خطوط اصلى نظريات موسيقىشناسان گذشته جهان اسلام را، كه جزئيات علمىاش در اواخر سده نهم ازميان رفته بود، بازيابى كند (تانسوغ، ص 171ـ184؛ >فرهنگ شرقشناسان فرانسهزبان<، ص 983؛ رايت، ص 4). رئوف يكتا در كنار صبحى ازگى[29] (متوفى 1341ش/ 1962) و سعدالدين آرل[30] (متوفى 1334ش/ 1955) از پايهگذاران موسيقى نظرى معاصر تركيه است. به نظر آنها، فواصل موسيقايىِ پايه در سنّت موسيقى تركى پنج دسته است: بقيه (90 سنّت)؛ مجنّب كوچك (114 سنّت)؛ مجنّب بزرگ (180 سنّت)؛ طنينى (204 سنّت)؛ دوم افزوده (271 سنّت). بااينحال، در پردهبندى برخى از مقامها بين آنها اختلافنظرهايى جزئى ديده مىشود ( سيگنل، ص40ـ41، 54). گذشته از فعاليتهاى تحقيقى و نظرى، رئوف يكتا غالبآ در آيينهاى مولويه نى مىنواخت و در اين اجراها، عميقآ به روح موسيقى تصوف وفادار بود. او حدود پنجاه قطعه موسيقى صوفيانه با مضامين دينى و غيردينىِ سازى و آوازى در قالبهايى چون آيين مولوى، الهى، تكبير، كار، بسته، آغيرسماعى، شرقى، پيشرو، ساز سماعى، فانتزى، و مارش در مقامهاى مختلف و با ريتمهاى متنوع ساختهاست. ازجمله آثار سازى او چند پيشرو در مقامهاى يگاه، نوا، عراق، و ماهور و چند ساز سماعى در مقامهاى بوسَليك عَرَضبار، بياتى، بياتى عَرَبان، و ماهور است. برخى از آثار آوازى او عبارتاند از: آيين شريف در مقام يگاه، الهى در مقام يگاه، كار در مقام طاهر ـ بوسليك، بسته در مقام عربان، شرقى در مقام سپهر، و تكبيرِ ملى در مقام راست. مارشهاى استقلال، مظفريّت، و حريّت نيز از ساختههاى او در قالب موسيقى غربى است (> فرهنگ شرقشناسان فرانسهزبان<، همانجا؛ ارگونر، ص40ـ46؛ اونكان[31] و همكاران، ص 131).


منابع :


Dictionnaire des orientalistes de langue française, ed. François Pouillon, Paris: IISMM, 2008, s.vv. "Collangettes Xavier" (by Caroline Ledru), "Rauf Yekta" (by Jérôme Cler); Encyclopédie de la musique et dictionnaire du conservatoire, Paris: Librairie Delagrave, 1913-1931, s.v. "La musique turque" (by Raouf Yekta Bey); Süleyman Erguner, Rauf Yektâ Bey: neyzenmüzikolog- bestekâr, Iè stanbul 2003; Walter Feldman, Music of the Ottoman court: makam, composition and the early Ottoman instrumental repertoire, Berlin 1996; Osmanli mûsikî literatürü tarihi=History of music literature during the Ottoman period, ed. Ekmeleddin Iè hsanog§ lu, Iè stanbul: IRCICA, 2003; Mehmet Nazmi Özalp, Türk mûsikîsi tarihi, Iè stanbul 2000; Karl L. Signell, Makam: Türk sanat musikisinde makam uygulamasi, tr. Iè lhami Gökçen, Iè stanbul 2006; Feza Tansu§g, "Rauf Yekta Bey et la nationalisme de la musique turque", Études balkaniques, no. 13 (2006); TDVIè A , s.v. "Rauf Yektâ Bey" (by Nuri Özcan); Emin Ünkan, Bedia Ünkan, and Hakan Ünkan, Türk sanat musikisinde: makamlar, Iè stanbul: Genel Kültür Yayânlarâ, [n.d.]; Owen Wright, "Mais qui était ‘le compositeur du  péchrev dans le makam Nihavend’?", Studii íicercet§ari de istoria artei: teatru, muzic§a, cinematografie, vol.45, no.1 (2007).


/ آرش محافظ /


1. Yüksek Lisan Mektebi 2. Kulekapâ 3. Erguner 4. Özalp 5. Wright 6. Feldman 7. La Revue musicale 8. Signell 9. La musique turque 10. Encyclopédie de la musique et dictionnaire du conservatoire 11. Lavignac 12. Dârülelhân külliyâti 13. Türk musikisi klasiklerinden Mevlevî âyinleri 14. Türk mûsikîsi nazariyati 15. ìark mûsikîsi tarihi 16. Dürrü Turan 17. Adana 18. Gaziantep 19. Urfa 20. Kayseri 21. Ni§gde 22. Sivas 23. Tansu§g 24. Henry-George Farmer 25. Rodophe Erlanger 26. Xavier Collangettes 27. Dictionnarire des orientalistes de langue française 28. Osmanli mûsikî literatürü tarihi 29. Suphi Ezgi 30. Sadeddin Arel 31. Ünkan

نظر شما
مولفان
آرش محافظ ,
گروه
هنرومعماری ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده