رئوس ثمانیه

معرف

اصول هشت‌گانه در مقدمه‌نويسى بر آثار علمى.
متن

رئوس ثمانيه، اصول هشتگانه در مقدمهنويسى بر آثار علمى. اين اصول براى ايجاد بصيرت و اشتياق در متعلم و خواننده به مطالب و مسائل آن علم يا كتاب، بيان شده و چون در سرآغاز و مقدمه كتب مىآمده به رئوس ثمانيه شهرت يافتهاست (براى نمونه  ← ابنسينا، ج 1، ص10ـ24؛ ميرداماد، ص 1ـ2؛ صدرالدين شيرازى، سفر1، ج 1، ص 1ـ12). برخى رئوس ثمانيه را مقدمه كتاب ( ← فارابى، ص 95؛ قطبالدين شيرازى، 1315، ص 28؛ تهانوى، ج 1، ص 14) و برخى ديگر آن را مقدمه علم ( ← قطبالدين شيرازى، 1320ش، بخش 1، ج 1، ص 172؛ ملاعبداللّهبن حسين يزدى، ص 119) دانستهاند. رئوس ثمانيه عبارتاند از : 1) غرض علم. منظور از اين اصل غرض و علت غايى تدوين يا تحصيل علم است. مقصود از غرض در اينجا، غرض فعلى و شخصى نخستين مدوّن آن علم نيست، بلكه مراد، غرضِ خود علم است كه انگيزه مدون اول براى تدوين و تأليف و انگيزه متعلم براى فراگيرى آن علم است. يعنى خود علم اقتضا مىكند كه برخى از آثار و ثمرات آن مقصود جوينده باشد (ابناكفانى، ص 9؛ ملاعبداللّهبن حسين يزدى، همانجا؛ هادوى تهرانى، ج 1، ص 26). بهنظر فارابى (ص 94ـ95)، مراد از غرض امورى است كه مؤلف قصد دارد در كتابش آنها را بيان كند. ذكر غرض براى آن است كه فراگيرى علم در آغاز راه از ديد طالب آن عبث و بيهوده به نظر نيايد. بعضى سبب نياز به علم را در شمار رئوس ثمانيه ذكر كردهاند، درحالىكه بىترديد اين همان غرض علم است (تهانوى، ج 1، ص 14، 17؛ صديق حسنخان، ص 61، 64). 2) فايده و منفعت علم. فايده علم آن چيزى است كه طالب آن علم طبيعتآ به آن ميل و اشتياق دارد (ملاعبداللّهبن حسين يزدى، همانجا؛ تهانوى، ج 1، ص 14). بهگفته فارابى (ص 95)، منفعت كتاب عبارت است از نفعى كه از شناخت اشيا و امور بهواسطه مطالعه آن كتاب بهدست مىآيد. ذكر منفعت براى اين است كه موجب نشاط و اشتياق در طالب آن شود تا سختيهايى را كه در راه فراگيرى آن علم وجود دارد، تحمل كند (ابنبهريز، ص 119؛ قطبالدين شيرازى، 1320ش؛ ملاعبداللّهبن حسين يزدى، همانجاها؛ نيز در باب معناى منفعت در رئوس ثمانيه   ابنسينا، ج 1، ص 17ـ24). 3) سِمَت علم. سمة به معناى نشان و علامتى است كه براثر داغ كردن بر روى پوست باقى مىماند (جوهرى، ذيل «وسم») و منظور از آن در اينجا ذكر عنوان علم يا كتاب، يا وجهتسميه و معناى عنوان علم يا كتاب است، به گونهاى كه متعلم و خواننده را بر مقاصد و اغراض تفصيلى آن علم يا كتاب اجمالا آگاه كند. مراد از سمت علم را تعريف علم به رسم يا بيان يكى از ويژگيهاى آن هم دانستهاند ( فارابى، ص 94ـ95؛ قطبالدين شيرازى، 1320ش، همانجا؛ ملاعبداللّهبن حسين يزدى، ص 119ـ120؛ تهانوى، ج 1، ص 15). 4) معرفى مؤلف علم. اين اصل به معناى معرفى مدون و مؤسس علم يا نويسنده كتاب است تا موجب آرامش خاطر مبتديان شود (ابنبهريز، همانجا؛ فارابى، ص 95؛ ملاعبداللّهبن حسين يزدى، ص120). 5) مرتبه علم. يعنى بيان جايگاه علم موردنظر در قياس با ديگر علوم به اعتبار عموم و خصوص موضوع آن علوم، توقف يا عدم توقف آن بر علوم ديگر و اهميت و شرف آن، تا وجوب يا استحسان تقدم يا تأخر تحصيل آن در قياس با علوم ديگر روشن شود (ابنبهريز؛ فارابى، همانجاها؛ ابناكفانى، ص 10؛ ملاعبداللّهبن حسين يزدى، ص 121). بعضى بيان سبب شرافت علم را نيز به رئوس ثمانيه اضافه كرده و گفتهاند كه شرافت علم يا به شرافت موضوع آن است، يا به شرافت غرض، يا به ميزان نياز به آن. درحالىكه مراد از شرافت همان مرتبه علم است و مؤيد آن گفته صدرالدين دشتكى*، معروف به سيّدسَنَد (متوفى 903)، در شرح مواقف است كه مرتبه علم كلام را به شرافت آن تعبير كردهاست ( ← تهانوى، ج 1، ص 17؛ صديق حسنخان، ص 64). 6) جنس علم. مقصود از آن جايگاه آن علم در طبقهبندى علوم است، يعنى صحبت از سنخ علم از نظر عقلى يا نقلى، اصلى يا فرعى، يقينى يا ظنى، نظرى يا عملى و شرعى يا غيرشرعى بودن آن (فارابى، همانجا؛ قطبالدين شيرازى، 1320ش، بخش 1، ج 1، ص 173؛ تهانوى، ج 1، ص 15). برخى به جاى جنس علم، موضوع علم را از رئوس ثمانيه ذكر كردهاند ( ← شهابى، ص 5؛ خوانسارى، ج 1، ص 2). البته در آثار متقدمان براى تبيين غرض علم، به بيان موضوع علم مىپرداختند چنانكه ابنسينا در مقدمه الهياتِ شفا (ج 1، ص 10) اين نكته را يادآور شدهاست. 7) قسمت علم يا كتاب. منظور از اين اصل بيان ابواب و فصول كتاب يا علم است. تقسيم ابواب كتاب بهمنزله فهرست مطالب، در غالب كتابها براى سهولت استفاده از آن در آغاز كتاب آورده مىشود. ذكر قسمت هم در آغاز براى آن است كه جوينده آن علم در هر جزء از علم يا كتاب، آنچه را متعلق به آن جزء و شايسته آن است، طلب كند (ابنبهريز؛ فارابى؛ ابناكفانى؛ ملاعبداللّهبن حسين يزدى، همانجاها). 8) انحاى تعليم علم. منظور از آن روشها و شيوههاى فراگيرى يك علم است. به گفته ملاعبداللّهبن حسين يزدى (همانجا) سخن شارحان در تفسير انحاء تعليم آشفته بهنظر مىرسد، اما بنابر آنچه با كتب منطق مطابقت دارد، شيوههاى فراگيرى يك علم عبارتاند از: تقسيم، تحليل، تحديد و برهان ( ← فارابى، ص 104ـ114؛ قطبالدين شيرازى، 1320ش، بخش 1، ج 1، ص 173ـ174، 180؛ قس ابناكفانى، همانجا؛ حاجىخليفه، ج 1، ص 36 كه روش تركيب را هم به چهار شيوه مذكور اضافه كردهاند). حصر رئوس ثمانيه در هشت مورد يادشده، عقلى نيست، اما قدما به همين هشت مورد اكتفا كردهاند، زيرا مطلب ديگرى نيافتهاند كه در ايجاد بصيرت در تحصيل يك علم بدان نياز باشد. درعينحال، ذكر اين رئوس نيز امرى استحسانى است و از ترك آن فسادى لازم نمىآيد. ازاينرو، گاه مؤلفان در آغاز آثارشان به ذكر برخى از اين رئوس اكتفا كردهاند و گاه نيز هيچيك از آنها را ذكر نكردهاند (فارابى، ص 95؛ تهانوى، ج 1، ص 16ـ17؛ نيز   برهان*؛ تعريف*؛ حد*).


منابع : ابناكفانى، كتاب إرشاد القاصد الى اسنىالمقاصد، چاپ محمود فاخورى، محمد كمال، و حسين صديق، بيروت 1998؛ ابنبهريز، حدودالمنطق، در ابنمقفع، المنطق، چاپ محمدتقى دانشپژوه، تهران 1357ش؛ ابنسينا، الشفاء، الالهيات، ج 1، چاپ ابراهيم مدكور، جورج شحاته قنواتى، و سعيد زايد، قاهره 1380/1960، چاپ افست قم 1404؛ محمد اعلىبن على تهانوى، موسوعة كشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم، چاپ رفيقالعجم و على دحروج، بيروت 1996؛ اسماعيلبن حماد جوهرى، الصحاح: تاجاللغة و صحاحالعربية، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بيروت ]بىتا.[، چاپ افست تهران 1368ش؛ حاجىخليفه؛ محمد خوانسارى، منطق صورى، ]تهران[ 1363ش؛ محمود شهابى، رهبر خرد، قسمت منطقيات، تهران 1340ش؛ محمدبن ابراهيم صدرالدين شيرازى (ملاصدرا)، الحكمة المتعالية فى الاسفار العقلية الاربعة، بيروت 1981؛ صديق حسنخان، موسوعة مصطلحات ابجدالعلوم، چاپ عبداللّه خالدى، بيروت 2001؛ محمدبن محمد فارابى، كتاب الالفاظ المستعملة فى المنطق، چاپ محسن مهدى، بيروت ]بىتا.[، چاپ افست ]تهران[ 1404؛ محمودبن مسعود قطبالدين شيرازى، درّةالتاج لغرّةالدبّاج، بخش 1، چاپ محمد مشكوة، ]تهران[ 1320ش؛ همو، شرح حكمةالاشراق، چاپ سنگى تهران 1315؛ ملاعبداللّهبن حسين يزدى، الحاشية على تهذيب المنطق للتفتازانى، قم، مؤسسةالنشر الاسلامى، ]بىتا.[؛ محمدباقربن محمد ميرداماد، كتاب القبسات، چاپ مهدى محقق و ديگران، تهران 1367ش؛ مهدى هادوى تهرانى، گنجينه خرد: بررسى تحليلى منطق در مهد تمدن اسلامى، تهران 1369ش.


/ على اوجبى /

نظر شما
مولفان
علی اوجبی ,
گروه
فلسفه ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده