ریو ، شارل پیر آنری

معرف

خاورشناس و فهرست‌نويس سويسى و مؤلف چند كتاب‌شناسى موثق در علوم و معارف فارسى، عربى، و تركى.
متن

ريو، شارل پير آنرى[۱] ، خاورشناس و فهرستنويس سويسى و مؤلف چند كتابشناسى موثق در علوم و معارف فارسى، عربى، و تركى. او پسر ژان لوئى ريو[۲] ، از قضات محلىِ ژنو، بود و در ۱۸۲۰/ ۱۲۳۵ در ژنو بهدنيا آمد (>فرهنگ زندگينامه ملى<[۳] ، ج ۳، ص ۱۹۷). پس از پايان تحصيلات مقدماتى، در ۱۸۳۵/ ۱۲۵۱ به فرهنگستان ژنو رفت و چهار سال فلسفه و علوم خواند. او بخشى از اين دوران را به يادگيرى زبانهاى شرقى سپرى كرد و در حلقه شاگردان ژان هومبرت[۴] تعليم ديد؛ هومبرت خود زيرنظر سيلوستر دوساسى[۵] ، شرقشناس معروف فرانسوى، دانش آموخته بود. شارل در ۱۸۴۰/۱۲۵۶، راهى آلمان شد و در دانشكده فلسفه دانشگاه بُن[۶] ثبتنام كرد. در آنجا سنسكريت را نزد كريستيان لاسن[۷] و عربى را از گئورگ فرايتاگ[۸] و يوهان گيلدمايستر[۹] فراگرفت و همزمان به يادگيرى زبانهاى آلمانى و لاتين پرداخت و اندكى نيز عبرى آموخت (فرهنگ خاورشناسان، ج ۴، ص ۵۳۸؛ براون[۱۰] ، ص ۷۱۹). در ۱۸۴۳/۱۲۵۹، ريو مدرك دكترى خود را از دانشگاه بُن دريافت كرد. رساله او درباره شعر ابوالعلاء مَعَرى* بود. اين رساله[۱۱] در همان سال در بُن بهچاپ رسيد و ريو را در مقام دانشمندى عربىپژوه بلندآوازه كرد (براون، همانجا). ريو در ۱۸۴۴/۱۲۶۰ به پاريس رفت و به پيشنهاد اوژن بورنوف[۱۲] و ژوزف توسن رنو[۱۳] به عضويت انجمن آسيايى[۱۴] برگزيده شد. او در ويرايش و نگارشِ يادداشتهايى براى فرهنگ سنسكريتِ ابهىدهانَه چينتامَنى[۱۵] ، اثر هِمَچَندرَه[۱۶] ، و استنساخ از تنها نسخه خطى موجودِ اين فرهنگ لغت در كتابخانه بودليان[۱۷] در آكسفورد با اوتوفون بوتلينك[۱۸] همكارى كرد. اين فرهنگ در ۱۸۴۷/۱۲۶۳ در سنپترزبورگ بهچاپ رسيد (همانجا). در ۱۸۴۸/۱۲۶۳، ريو در لندن سكونت گزيد و بهسبب داشتن امتيازات علمى درخشان، در مقام كارشناس زبان عربى و سنسكريت، در بخش نسخ خطى شرقىِ موزه بريتانيا[۱۹] استخدام شد. از آن پس، او به كار بسيار مهم فهرستبردارى از مجموعه مخطوطات اين موزه پرداخت. در ۱۸۶۷/۱۲۸۴، نخستين متصدى منصب «حافظِ» مخطوطات شرقىِ موزه بريتانيا شد. او در كنار فهرستنگارى، سالها استاد زبانهاى عربى و فارسى در كالج دانشگاهى لندن[۲۰] بود. به مناسبت جشن سالگرد اعطاى درجه دكترى به وى، در ۱۸۹۳/۱۳۱۱ دانشگاه بُن منشور تقدير و تبريكى به او اهدا كرد. در ۱۸۹۴/۱۳۱۲، بهرغم كِبر سن، كرسى عربىِ سِر تامس اَدمز[۲۱] در دانشگاه كيمبريج[۲۲] به او واگذار شد، كه پيشتر به ويليام رابرتسون اسميت[۲۳] تعلق داشت (>فرهنگ زندگينامه ملى<، ج ۳، ص ۱۹۷ـ۱۹۸). ريو اندكى پيش از مرگ از استادى دانشگاه كيمبريج كنارهگرفت و ادوارد براون* (متوفى ۱۹۲۶/۱۳۴۵) جانشين او شد (عقيقى، ج ۲، ص ۴۹۰). در ۱۸۹۵/۱۳۱۳، ريو از خدمت در موزه بريتانيا كناره گرفت و در ۱۹۰۲/۱۳۲۰ در لندن درگذشت (>فرهنگ زندگينامه ملى<، ج ۳، ص ۱۹۸). او پنج پسر داشت (همانجا) كه دو تن از آنها استاد زبان عربى بودند و در جنگ جهانى اول (۱۹۱۴ـ۱۹۱۸) كشته شدند (وِن[۲۴] ، بخش ۲، ج ۵، ص ۳۰۳). افزونبر آنچه گفته شد و صرفنظر از تدوين و تأليف چند كتابشناسى، دو اثر ديگر ريو عبارتاند از: ۱) تصحيح و بازنگرى ترجمه هندوستانىِ اكرام على از متن عربى اخوانالصفا كه ريو آن را با همكارى دانكن فوربز[۲۵] بهپايان برد؛ ۲) كتابى با عنوان >ملاحظاتى درباره قواعد آواشناسى در فارسى<[۲۶] . اما ماندگارترين آثار ريو فهرستهاى چندگانهاى است كه از بعضى نسخههاى خطى عربى، فارسى، و تركى گرد آوردهاست. ظاهرآ نخستين كار او در اين مقوله تأليف قسمت دوم فهرست نسخ خطى عربى از مجموعه مخطوطات شرقى موزه بريتانيا[۲۷] بود كه آن را در ۱۸۷۱/ ۱۲۸۸ بهپايان رساند. قسمت اول اين فهرست را قبلا ويليام كيورتون[۲۸] در ۱۸۴۶/ ۱۲۶۲ تدوين كرده بود ( >فرهنگ زندگينامه ملى<، همانجا). بهاينترتيب، كل فهرست مخطوطات عربى در ۲۵ سال تأليف شد. ريو در ۱۸۹۴/۱۳۱۲، يعنى ۲۳ سال پس از تأليف قسمت دوم فهرست نسخ عربى، ذيلى بر آن نوشت و ۱۳۰۳ مخطوط ديگر را كه در اين مدت نسبتآ كوتاه در اختيار موزه بريتانيا قرار گرفته بود بهتفصيل معرفى كرد (ريو، ۱۸۹۴، ص V). ديگر اثر تحسينآميز ريو تأليف >فهرست مخطوطات فارسى در موزه بريتانيا<[۲۹] در سه جلد و ذيل يكجلدى آن بود كه بهطور پراكنده شانزده سال زمان برد. جلد اول در ۴۳۲ صفحه و دربرگيرنده معرفى ۹۴۷ نسخه فارسى است كه زير عناوين الهيات، تاريخ، جغرافى و چند عنوان فرعى ديگر مرتب شدهاند. در اين جلد، برخى از نسخ خطى كمياب مانند جامعالتواريخ رشيدالدين فضلاللّه، ظفرنامه نظامالدين شامى، و تاريخ رشيدىِ ميرزاحيدر دوغلات (درباره خانات كاشغر و مغولستان و گزارش خود مؤلف) معرفى شدهاند ( ← همو، ۱۹۶۶، ج ۱، مقدمه ريو، ص [III]). در جلد دوم، نسخ فارسى موجود در موزه بريتانيا در پايان ۱۸۷۶/۱۲۹۳ و پارهاى از نسخ ديگر را، كه در اثناى نگارش اين جلد به موزه تحويل داده شده بود (جمعآ ۱۱۲۸ نسخه)، ذيل عنوانهاى علوم، فلسفه، شعر، افسانه و قصه، و چند عنوان فرعى (در ۴۴۴ص) شرح داده؛ و در پايان، چند كتاب متفرقه با مندرجاتى مخلوط را معرفى كردهاست. جلد سوم (در ۳۴۸ص) مشتمل بر دو قسمت متمايز است : قسمت اول متمم فهرست نسخى است كه در دو مجلد اول و دوم شرح داده شدهاست؛ در اين قسمت، ۴۶۱ نسخه بهتفصيل معرفى شدهاست. بهاينترتيب، شمار مخطوطات وصفشده در سه مجلد به ۲۵۳۶ مىرسد. قسمت دوم مشتمل بر پنج ضميمه بر كل سه جلد و حاوى نمايه است؛ ازجمله نمايه بعضى از اصلاحات و اضافات، عناوين نسخ، نام اشخاص و نمايه طبقهبندىشده نسخ و نمايه صفحات (همان، ج ۳، مقدمه، ص XLX). در نمايه طبقهبندىشده، كتابها حتىالمقدور ذيل عنوانهاى اصلىترى چون الهيات، حقوق، و تاريخ و عنوانهاى فرعىتر مثل ذيل الهيات، كتب شيعه، و تصوفوعرفان طبقهبندى شدهاند. همين شيوه نمايهنگارى در >ذيل فهرست نسخ خطىِ فارسى در موزه بريتانيا<[۳۰] نيز بهكار رفتهاست. ريو فهرستى از نسخ تركى موزه بريتانيا[۳۱] را نيز در يك جلد فراهم آورد كه در ۱۸۸۸/۱۳۰۵ منتشر شد. فهرستهاى هفتگانه ريو گنجينهاى ارزشمند از تاريخ ادبيات اسلامى و نمونهاى عالى از دانشپژوهى در قلمرو خاورشناسى است (>فرهنگ زندگينامه ملى<، ج ۳، ص۱۹۸).


منابع : نجيب عقيقى، المستشرقون: موسوعة فى تراث العرب، مع تراجم المستشرقين و دراساتهم عنه، منذ الف عام حتى اليوم، ]قاهره [۱۹۶۴ـ۱۹۶۵؛ فرهنگ خاورشناسان: زندگينامه و كتابشناسى ايرانشناسان و اسلامشناسان، ج ۴، به سرپرستى پرويز مشكيننژاد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، ۱۳۸۸ش؛


 


Edward Granville Browne, "Professor Charles Rieu",  JRA S, vol.34, no.1 (July 1902); Dictionary of national biography, second supplement, vol.3, ed. Sir Sidney Lee, London: Smith, Elder & Co., 1912; Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London 1966; idem, Supplement to the catalogue of the A rabic manuscripts in the British Museum,London 1894; JohnVenn,A lumni cantabrigienses: a biographical list of all known students, graduates and holders of office at the University of Cambridge, from the earliest times to 1900, Cambridge 1922-1954.


/ مجدالدين كيوانى /


۱. Rieu, Charles Pierre Henri ۲. Jean Louis Rieu ۳. Dictionary of national biography ۴. Jean Humbert ۵. Silvestre de Sacy ۶. Philosophische Fakultät der Universität Bonn ۷. Christian Lassen ۸. Georg Freytag ۹. Johann Gildemeister ۱۰. Browne ۱۱. De Abu’l-Alae poetae arabici vitaª et carminibus ۱۲. Eugène Burnouf ۱۳. Joseph Toussaint Reinaud ۱۴. Société asiatique ۱۵. Abhidh¦ana chint¦ ama¤ni ۱۶. Hemachandra ۱۷. Bodleian Library ۱۸. Otto von Böhtlingk ۱۹. British Museum ۲۰. University College London ۲۱. Sir Thomas Adams ۲۲. University of Cambridge ۲۳. William Robertson Smith ۲۴. Venn ۲۵. Duncan Forbes ۲۶. Remarks on some phonetic laws in Persian ۲۷. Catalogus codicum manuscriptorum orientalium qui in Museo Britannico asservantur. Pars seconda, Codices Arabiscos amplectens ۲۸. Willam Cureton ۲۹. Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum ۳۰. Suplement to the catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum ۳۱. Catalogue of the Turkish manuscripts in the British Museum


 
نظر شما
مولفان
مجد الدین کیوانی ,
گروه
ادبیات و زبان ها ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده