رجب

معرف

نام هفتمين ماه سال در گاه‌شمارى هجرى قمرى و يكى از ماههاى حرام.
متن

رجب، نام هفتمين ماه سال در گاه‌شمارى هجرى قمرى و يكى از ماههاى حرام.1) مباحث تقويمى. در ميان معانى متعدد مادّه «ر ج ب» در زبان عربى، از گذشته‌هاى دور، در وجه تسميه اين ماه به «گرامى‌داشته‌شده» و «باعظمت» اشاره كرده و گفته‌اند به اين دليل اين ماه را رجب گفته‌اند كه مردم عرب آن را محترم مى‌شمردند (← ابن‌انبارى، ج 2، ص 367؛ جوهرى، ذيل مادّه؛ ابن‌سيده، ج 7، ص 408؛ قَلْقَشندى، ج 2، ص 374). اين مادّه به صورتهاى ديگر از عربى به ديگر زبانهاى سامى (ازجمله سريانى) راه يافته و براى نام هفتمين ماه سال به‌كار رفته‌است (← برن[1] ، ص630، ستون 1؛ مشكور، ج 1، ص 279، ستون 2). معانى متعدد اين مادّه در زبان عربى باعث شده‌است كه بين نويسندگان مختلف، درباره اختصاص معناى گرامى‌داشته‌شده در وجه‌تسميه اين ماه بحثهايى صورت گيرد (براى نمونه ← ابن‌عاصم ثقفى، ص 31ـ32؛ ابوريحان بيرونى، 1923، ص60؛ سيوطى، كتاب الشماريخ، ص 23؛ براى آگاهى از همه معانى اين مادّه و بحثهاى راجع به معناى واژه رجب در مقام هفتمين ماه در گاه‌شمارى هجرى قمرى، علاوه بر بخش دوم مقاله ← زَبيدى، ج 2، ذيل «رج ب»؛ براى آگاهى از صورتهاى جمع واژه در همين معنا ← ابن‌عاصم ثقفى، ص 32؛ قلقشندى، ج 2، ص 375؛ سيوطى، المزهر، ج 2، ص 203؛ همو، كتاب الشماريخ، ص 23).طول ماه رجب، بنابر آثار عموم منجمان دوره اسلامى (براى نمونه ← بتّانى، ج 3، ص100؛ ابوريحان بيرونى، 1362ش، ص 229) و براساس محاسبه طول متوسط ماههاى هر سال قمرى، سى روز بوده‌است. درحالى‌كه براساس رؤيت، طول اين ماه ممكن است 29 روز نيز باشد (دراين‌باره ← ماه*). ماه رجب جزو ماههاى حرام اما جداافتاده از ديگر ماههاى حرام (به‌ترتيب ذيقعده، ذيحجه و محرّم، كه در پى يكديگر قرار دارند) است و به همين سبب رجب‌الفرد نيز ناميده شده‌است (← عرفان محمد حمّور، ج 1، ص 569؛ براى آگاهى از اوصاف مختلف نام اين ماه ← ليتمان[2] ، ص 229؛ بخش دوم مقاله). با توجه به وجود اقوام مختلف عرب در دوره جاهلى، نامهاى مختلفى براى ماه هفتم وجود داشت، ازجمله اَصَم (ابوريحان بيرونى، 1923، ص 61؛ مرزوقى اصفهانى، ج 1، ص 305)، مُوَيل (مرزوقى اصفهانى، ج 2، ص 283)، ياهوبل (ابوريحان بيرونى، 1923، ص 63) و احلك (مسعودى، ج 2، ص 349). روايتهاى مختلفى از ترتيب ماههاى حرام در دوره جاهلى وجود دارد، از جمله چهارماه پياپى شوال، ذيقعده، ذيحجه و محرّم (الفوايدالغرر،  گ 4ر) و نيز بيست روز از ذيحجه، ماههاى محرّم و صفر و ربيع‌الاول و ده روز از ربيع‌الآخر (← همانجا؛ مرزوقى اصفهانى، ج 1، ص 89). اما پس از اسلام، ترتيب ماههاى حرام عبارت است از: ذيقعده، ذيحجه، محرّم و علت قرارگرفتن رجب در اين عداد، تكريم آن بوده‌است (مرزوقى اصفهانى، همانجا). پيامبر اسلام صلى‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلم در خطبه حجة‌الوداع بر ترتيب كنونى ماههاى حرام و قرارداشتن ماه رجب در عداد اين ماهها تأكيد كرده‌اند (← يعقوبى، ج 2، ص 110) و بر همين اساس، مجلسى (ج 55، ص 339) وضع قرارگيرى ماههاى حرام در سال قمرى را دستور صريح پيامبر اسلام در همين خطبه دانسته‌است (براى حديثى از پيامبر اسلام ناظر به معرفى همين ماهها به‌عنوان ماههاى حرام ← كلينى، ج 4، ص240).در دوره جاهلى هر چهارشنبه‌اى از ماه كه با عدد چهار به نوعى رابطه داشت روز نحس به‌شمار مى‌رفت (← مسعودى، ج 2، ص 349)؛ روز شانزدهم ماه رجب را نيز نحس مى‌دانستند (الفوايد الغرر، گ 90ر).از مهم‌ترين رخدادهاى دينى ـ تاريخى در ماه رجب، كه مورخان دوره اسلامى به آن اشاره كرده‌اند، مبعث پيامبر اسلام و ميلاد امام‌على عليه‌السلام است (← بخش دوم مقاله؛ براى گزارشى كلى درباره موقعيت ماه رجب در گاه‌شمارى هجرى قمرى و نكات مختلف در اين زمينه ← عرفان محمد حمّور، ج 1، ص 569ـ574).نام ماه رجب هم در شعر فارسى (← سلمان ساوجى، ص 49، بيت 8؛ نيز ← فرخى سيستانى، ص 6، بيت 116 كه به فضيلت ماه رمضان نسبت به ماه رجب اشاره دارد و ص 18، بيت 364، درباره جايگاه ماه رجب در ميان ماههاى سال) و هم در مَثَلهاى فارسى (← ذوالفقارى، ج 1، ص 463، ش 16099، ص 1223، ش 57328) به‌كار رفته‌است. در عربى نيز چند مَثَل درباره ماه رجب وجود دارد (← اميل بديع يعقوب، ج 4، ص 346ـ347، 364ـ365)، ازجمله «العجب، كلّالعجب بين جُمادى و رجب» كه هم در فارسى و هم عربى به‌كار مى‌رود (درباره روايت فارسى اين مَثَل ← دهخدا، ج 1، ص 258؛ شاملو، حرف الف، دفتر1، ص 745؛ براى روايت عربى و توضيحى درباره اين مَثَل ← اميل بديع يعقوب، ج 4، ص 346ـ347). به‌گفته اميل بديع يعقوب (همانجا)، علت رواج اين مَثَل در عربى (و به تبع آن فارسى) عجله در بعضى امور تا قبل از ورود به ماه حرام و انجام‌ندادن اين امور است، اما احتمال دارد كه رواج اين مَثَل به دوره‌اى از جاهليت بازگردد كه سال از ماه رجب شروع مى‌شد و ماه كبيسه در اين گاه‌شمارى پس از جمادى‌الآخره و قبل از رجب قرار مى‌گرفت (براى آگاهى بيشتر در اين زمينه ← كبيسه*؛ نيز ← نسىء*). از رويدادهاى دوره‌اى ماه رجب، در پيش و دوران پس از اسلام كه به فراموشى سپرده شد، برپايى چند بازار (سوق) در اين ماه بود، ازجمله بازار صحار، كه در اولين روز ماه رجب برپا مى‌شد، و بازار دَبا، كه تا آخر ماه رجب ادامه داشت (← مرزوقى اصفهانى، ج 2، ص 163؛ نيز ← حسن‌بن بهلول، ص 228 كه گزارشى درباره مدت برپايى بازارهاى ماه رجب داده‌است).


منابع : ابن‌انبارى، الزاهر فى معانى كلمات الناس، چاپ حاتم صالح ضامن، ]بغداد[ 1399/1979؛ ابن‌سيده، المحكم و المحيط الاعظم، چاپ عبدالحميد هنداوى، بيروت 1421/2000؛ ابن‌عاصم ثقفى، كتاب‌الانواء و الازمنة و معرفة اعيان الكواكب، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه طوپقاپى‌سراى استانبول، مجموعه احمد ثالث، ش 3508، فرانكفورت 1405/1985؛ ابوريحان بيرونى، الآثار الباقية عن القرون الخالية، چاپ ادوارد زاخاو، لايپزيگ 1923؛ همو، كتاب التفهيم لاوائل صناعة‌التنجيم، چاپ جلال‌الدين همائى، تهران 1362ش؛ اميل بديع يعقوب، موسوعة امثال العرب، بيروت: دارالجليل، ]بى‌تا.[؛ محمدبن جابر بتّانى، كتاب الزيج الصابى، اعتنى بطبعه و تصحيحه و ترجمه الى اللغة اللاتينية و علّق حواشيه كارلو آلفونسو نالينو، رم 1899ـ1907، چاپ افست هيلدسهايم 1977؛ اسماعيل‌بن حماد جوهرى، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح العربية، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بيروت ]بى‌تا.[، چاپ افست تهران 1368ش؛ حسن‌بن بهلول، كتاب الدلائل، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه سليمانيه استانبول، مجموعه حكيم‌اوغلى، ش 572، فرانكفورت 1405/1985؛ على‌اكبر دهخدا، امثال و حكم، تهران 1363ش؛ حسن ذوالفقارى، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثلهاى فارسى، تهران 1388ش؛ محمدبن محمد زَبيدى، تاج‌العروس من الجواهر القاموس، ج 2، چاپ على هلالى، كويت 1386/ 1966، چاپ افست بيروت ]بى‌تا.[؛ سلمان‌بن محمد سلمان ساوجى، كليات سلمان ساوجى، چاپ عباسعلى وفايى، تهران 1376ش؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بكر سيوطى، كتاب الشماريخ فى علم التاريخ، چاپ كريستيان فردريش زيبولد، ليدن 1312/1894؛ همو، المزهر فى علوم اللغة و انواعها، چاپ محمد احمد جادالمولى، على‌محمد بجاوى، و محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره ]بى‌تا.[؛ احمد شاملو، كتاب كوچه، حرف الف، دفتر1، تهران 1377ش؛ عرفان محمد حمّور، مواسم‌العرب: المواسم الثقافية و التجارية و الدينية و الطبيعية، بيروت 1427/ 2006؛ على‌بن جولوغ فرخى سيستانى، ديوان، چاپ محمد دبيرسياقى، تهران 1371ش؛ الفوايد الغرر و الفرايد الدرر، از مؤلفى ناشناس، نسخه خطى كتابخانه ملى جمهورى اسلامى ايران، ش 6674؛ قَلقَشندى؛ كلينى (بيروت)؛ مجلسى؛ احمدبن محمد مرزوقى اصفهانى، كتاب الازمنة و الامكنة، حيدرآباد، دكن 1332/ 1914؛ مسعودى، مروج (بيروت)؛ محمدجواد مشكور، فرهنگ تطبيقى عربى با زبانهاى سامى و ايرانى، تهران 1357ش؛ يعقوبى، تاريخ؛


J. Brun, Dictionarium Syriaco-Latinum, [S.l.]: Beryti Phoeniciorum, Typographia PP.SOC. Jesu, 1895; E. Littmann, "Über die Ehrennamen und Neubenennungen der islamichen Monate", Der Islam, vol.8 (1918).


/ فريد قاسملو /


2) در حديث. ماه رجب در دوره جاهليت محترم شمرده مى‌شد (← ابن‌انبارى، ج 2، ص 367؛ جوهرى، ذيل مادّه) و با ظهور اسلام بر بزرگداشت اين ماه افزوده شد (← ابن‌بابويه، 1412، ص 24؛ نيز ← طوسى، مصباح المتهجّد، ص 797) و همانند پيش از اسلام اين ماه از ماههايى به‌شمار آمد كه جنگ در آن حرام است (← طوسى، التبيان، ج 2، ص 149، ج 3، ص419، ج4، ص31؛ فخررازى، ج 6، ص 31، ج 11، ص131، ج 16، ص 53)؛ با اين حال اسلام رسم قربانى‌كردن در اين ماه را، كه در ميان عرب جاهلى رايج بود، ازبين برد، چنان‌كه در روايتى از پيامبر اكرم به اين موضوع تصريح شده‌است (← بخارى، ج 6، ص 217؛ مسلم‌بن حجاج، ج 6، ص 83؛ براى روايات مخالف روايت پيشين ← ابوداوود، ج 1، ص 646؛ نسائى، ج 4، جزء7، ص 168ـ169؛ نيز ← ابوداوود، ج 1، ص 637، كه روايت مخالف را منسوخ مى‌داند).براى ماه رجب نامها و صفات متعددى ذكر شده‌است (← ابن‌حجر عسقلانى، ص 9ـ10، كه به نقل از ابن‌دِحْيه هجده نام براى ماه رجب برشمرده‌است)، از جمله: رجب‌المرجّب، به معنى با عظمت؛ رجب الأصمّ، به معنى ناشنوا، يعنى ماهى كه در آن صداى سلاح و قتال شنيده نمى‌شود (← ابوعُبَيْد، ج 3، ص 6؛ ابن‌انبارى، همانجا؛ قس ابن‌بابويه، همانجا، كه بنابر روايتى از پيامبر، اين ماه به اين جهت رجب الأصمّ نام گرفته كه هيچ‌يك از ماهها در نزد خدا حرمت و فضل اين ماه را ندارد)؛ رجب الأصبّ، به اين معنى كه رحمت در اين ماه نازل مى‌شود (طوسى، مصباح‌المتهجّد، همانجا)؛ رجب مُضَر (← ابن‌بابويه، 1363ش، ج 2، ص 487، كه در خطبه پيامبر اكرم از اين ماه با عنوان رجب مضر ياد شده‌است)، زيرا قبيله مُضَر اين ماه را حرمت مى‌نهادند (ابوعبيد؛ جوهرى، همانجاها؛ قس قرطبى، ذيل توبه: 36، كه نوشته‌است رجب بدان جهت رجب مضر گفته شد كه قبيله ربيعه ماه رمضان را رجب مى‌ناميدند و آن را حرام مى‌دانستند اما قبيله مضر اين ماه را ماهى جداگانه تلقى مى‌كردند و آن را حرام مى‌شمردند)؛ مُنصِلُالأَلّ، به معناى نابودكننده آلات جنگ، بدان جهت كه در اين ماه صداى شمشير به‌گوش نمى‌رسيد و غارتى صورت نمى‌گرفت (ابن‌انبارى، ج 2، ص 368؛ مرزوقى‌اصفهانى، ج 1، ص 246)؛ مُنصِل الاَسنَّه، به معنى نابودكننده قحطى و آلات جنگ (ابن‌انبارى، همانجا)؛ الشهرالحرام، زيرا از ماههاى حرام است و گفته شده اين ماه بدان سبب حرام شده كه مردم در وسط سال به حج عمره بروند (ابن‌رجب، ص 127)؛ الفرد زيرا در بين ماههاى حرام،تنها ماهى است كه جدا و تنها قرار گرفته‌است (ابن‌حجر عسقلانى، همانجا).ماه رجب در احاديث شيعه داراى فضيلت بسيار است. بر طبق برخى احاديث اين ماه، ماه اميرالمؤمنين على عليه‌السلام است، همان‌گونه كه شعبان ماه پيامبر و ماه رمضان ماه خداست (← طوسى، مصباح‌المتهجّد، همانجا؛ قس ابن‌بابويه، 1412، همانجا، كه بنابر روايتى پيامبر اكرم رجب را ماه خدا، شعبان را ماه خود و رمضان را ماه امت خويش معرفى كرده‌است). در حديثى از امام‌كاظم عليه‌السلام، رجب نهرى در بهشت وصف شده كه سفيدتر از شير و شيرين‌تر از عسل است و بنابر حديثى ديگر از ايشان، در ماه رجب پاداش حسنات مضاعف خواهد بود و گناهان در اين ماه بخشيده مى‌شوند (← ابن‌بابويه، 1412، ص 23). روزه در اين ماه مستحب است و براى عمره مفرده در اين ماه ثوابى معادل حج تمتع ذكر شده‌است (طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 797ـ798). احاديث فراوانى از پيامبر اكرم و ائمه اطهار عليهم‌السلام مبنى بر فضيلت روزه در اين ماه وارد شده‌است (براى نمونه ← ابن‌بابويه، 1412، ص 22ـ31). بنابر برخى روايات روزه هر روز از رجب و بنا بر برخى ديگر از روايات روزه روز اول سفارش شده و طبق برخى ديگر از روايات يك تا هفت روز روزه‌دارى در اين ماه توصيه گرديده‌است (همان، ص 17، 19ـ22؛ قس سبزوارى، ص 80، كه در صورت عدم توانايى بر روزه همه روزهاى ماه رجب، بر روزه‌گرفتن سه روز اول، سه روز ميانه و سه روز آخر تأكيد كرده‌است). روزه روز بيست و هفتم ماه كه روز مبعث است نيز فضيلت بسيار دارد (← ابن‌بابويه، 1412، ص 20ـ21). روزهاى سيزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه رجب را نيز ايام‌البيض ناميده‌اند و به روزه داشتن در اين سه روز سفارش شده‌است (← طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 819ـ820؛ سبزوارى، ص 83).در منابع اهل سنّت آمده‌است كه عمربن خطّاب از روزه‌گرفتن در اين ماه بازمى‌داشت و معتقد بود اين ماه در جاهليت ماه بزرگى بود و نبايد به رسوم آنان توجه داشت (← ابن‌ابى‌شيبه، ج2، ص 513)؛ برخى از فقيهان اهل‌سنّت نيز روزه گرفتن تمام ماه رجب را مكروه دانسته‌اند (← ابن‌قدامه، ج 3، ص 98؛ حَطّاب، ج 3، ص 324). همان‌گونه كه به عقيده برخى از اهل سنّت، ماه رجب و صدقه و عمره در آن فضيلتى افزون بر ماههاى ديگر ندارد (← ابن‌رجب، ص 131ـ135).نخستين شب ماه رجب يكى از شبهاى چهارگانه‌اىاست كه به احيا و شب‌زنده‌دارى در آن سفارش بسيارى شده و دعاهايى نيز براى آن وارد شده‌است (← طوسى،مصباح المتهجّد، ص 798ـ801). شب جمعه اول ماه رجب را ليلة‌الرغائب ناميده‌اند و براى اين شب اعمالى وارد شده‌است (← ابن‌طاووس، ج 3، ص 185؛ قس ابن‌رجب، ص 131). براى شب و روز بيست و هفتم رجب نيز اعمالى ذكر شده‌است (← طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 813ـ817). بنابر روايات، پيامبر اكرم به سلمان فارسى نمازى براى ماه رجب تعليم دادند و او را به خواندن آن نماز سفارش كردند كه براى آن ثواب زيادى نقل شده‌است (← همان، ص 817ـ819). همچنين زيارت امام‌حسين عليه‌السلام در روز اول و پانزدهم ماه رجب سفارش شده (← همان، ص 801، 807)، زيارتى براى هريك از مشاهد در ماه رجب نقل شده (همان، ص 821ـ822) و دعاهايى نيز براى هر روز آن ذكر شده‌است (همان، ص 801ـ805؛ براى ترجمه‌اى كهن به فارسى از برخى ادعيه ماه رجب ← سبزوارى، ص 220ـ234).حوادث و وقايعى نيز در ماه رجب رخ داده‌است، كه عبارت‌اند از: سوارشدن نوح بر كشتى در روز اول اين ماه (← ابن‌بابويه، 1412، ص 21؛ طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 797ـ798)؛ ولادت امام‌محمدباقر عليه‌السلام در روز اول (سبزوارى، ص 81)؛ ولادت امام‌هادى عليه‌السلام در روز دوم يا پنجم؛ شهادت امام‌هادى در روز سوم؛ ولادت امام‌جواد در روز دهم؛ ولادت امام‌على عليه‌السلام در روز سيزدهم؛ خروج پيامبر اكرم از شعب ابى‌طالب، عقد ازدواج امام‌على عليه‌السلام و فاطمه زهرا سلام‌اللّه‌عليها، تغيير قبله از بيت‌المقدس به مسجدالحرام همگى در روز پانزدهم (طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 805ـ806)؛ وفات ابراهيم فرزند پيامبراكرم در روزهجدهم؛ شهادت فاطمه‌زهرا سلام‌اللّه‌عليها بنابر قولى در روز بيست و يكم؛ خنجرخوردن امام‌حسن مجتبى عليه‌السلام در روز بيست و سوم كه با توجه به تاريخ صلح و شهادت آن حضرت درست به‌نظر نمى‌رسد (نيز ← حسن‌بن على*، امام)؛ فتح خيبر به‌دست امام‌على عليه‌السلام در روز بيست و چهارم؛ شهادت امام‌موسى‌كاظم در روز بيست و پنجم؛ وفات حضرت ابوطالب بنابر قولى در روز بيست و ششم (همان، ص 812)؛ بعثت پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلم در روز بيست و هفتم (ابن‌بابويه، 1412، ص 20؛ طوسى، مصباح المتهجّد، ص 814). بنابر بعضى روايات، معراج پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلم نيز در اين ماه بوده‌است (← ابوريحان بيرونى، ص 425؛ قس مجلسى، ج 18، ص 380ـ381، كه بنا بر بعضى روايات ديگر به وقوع آن در ماه رمضان يا ربيع‌الاول اشاره مى‌كند).در برخى امثال عربى اشاراتى به ماه رجب ديده مى‌شود؛ مانند: عِشْ رَجَبآ تَرَ عجبآ (← كتاب الامثال، ص 166؛ ميدانى، ج 1، ص 477)، العَجَب كلّ العَجَب بين جُمادى و رجب (جاحظ، ص 257ـ258؛ ابوريحان بيرونى، ص70؛ ميدانى، ج 1، ص 485).


منابع : ابن‌ابى‌شيبه، المصنَّف فى الاحاديث و الآثار، چاپ سعيد لحّام، بيروت 1409/1989؛ ابن‌انبارى، الزاهر فى معانى كلمات الناس، چاپ حاتم صالح ضامن، ]بغداد[ 1399/1987؛ ابن‌بابويه، فضائل الاشهر الثلاثة، چاپ غلامرضا عرفانيان، بيروت 1412/1992؛ همو، كتاب الخصال، چاپ على‌اكبر غفارى، قم 1362ش؛ ابن‌حجر عسقلانى، تبيين العجب بما ورد فى فضل رجب، چاپ ابراهيم‌بن اسماعيل آل‌عصر، ]بى‌جا، ?1408/ 1987[؛ ابن‌رجب، لطائف المعارف فيما لمواسم العام من الوظائف، قاهره ] 2006[؛ ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، چاپ جواد قيومى‌اصفهانى، قم 1414ـ1416؛ ابن‌قدامه، المغنى، چاپ افست بيروت 1403/1983؛ ابوداوود، سنن ابى‌داود، چاپ سعيد محمد لحّام، بيروت 1410/1990؛ ابوريحان بيرونى، الآثار الباقية عن القرون الخالية، چاپ پرويز اذكائى، تهران 1380ش؛ قاسم‌بن سلّام ابوعُبَيْد، غريب الحديث، حيدرآباد، دكن 1384ـ1387/1964ـ1967، چاپ افست بيروت 1396/1976؛ بخارى؛ عمروبن بحر جاحظ، المحاسن و الاضداد، چاپ على‌بوملحم، بيروت 2002؛ اسماعيل‌بن حماد جوهرى، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربية، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره 1376، چاپ افست بيروت 1407؛ محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجليل لشرح مختصر خليل، چاپ زكريا عميرات، بيروت 1416/1995؛ على‌بن محمد سبزوارى، ذخيرة‌الآخرة، همراه با كهن‌ترين ترجمه از ادعيه شيعه، چاپ محمد عمادى‌حائرى، تهران 1383ش؛ محمدبن حسن طوسى، التبيان فى تفسير القرآن، چاپ احمد حبيب قصير عاملى، بيروت ]بى‌تا.[؛ همو، مصباح المتهجّد، بيروت 1411/1991؛ محمدبن عمر فخررازى، تفسيرالفخرالرازى المشتهر بالتفسير الكبير و مفاتيح‌الغيب، بيروت 1401/1981؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحكام القرآن، بيروت 1405/1985؛ كتاب الامثال، منسوب به زيدبن رفاعه هاشمى، چاپ على ابراهيم كردى، دمشق: دارسعدالدين، 1423/2003؛ مجلسى؛ احمدبن محمد مرزوقى اصفهانى، الازمنة و الامكنة، چاپ محمد نايف دليمى، بيروت 1422/2002؛ مسلم‌بن حجاج، الجامع الصحيح، بيروت: دارالفكر، ]بى‌تا.[؛ احمدبن محمد ميدانى، مجمع الامثال، مشهد 1366ش؛ احمدبن علىنسائى، سنن النسائى، بشرح جلال‌الدين سيوطى، بيروت: دارالكتب العلمية، ]بى‌تا.[.


/ محسن معينى /




[1] . Burn[2] . Littmann




 

نظر شما
مولفان
فرید قاسملو ؛محسن معینی ,
گروه
تاریخ علم , قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد19
تاریخ93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده