راه راست، حزب

معرف

از احزاب راست ميانه رو به رهبرى سليمان دميرل .
متن

راهراست، حزب، از احزاب راست ميانهرو به رهبرى سليمان دميرل[۱] . در پى كودتاى ارتش تركيه در ۲۱ شهريور ۱۳۵۹/ ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰، فعاليت احزاب آن دوره ازجمله حزب حاكم عدالت[۲] ، به رهبرى سليمان دميرل، متوقف شد. احزاب بعد از سپرىشدن دوران دولت كودتا (۱۳۵۹ـ ۱۳۶۲ش/ ۱۹۸۰ـ ۱۹۸۳) و همهپرسى قانون اساسى تركيه، با تأييد شوراى امنيت ملى[۳]  اجازه فعاليت و شركت در انتخابات را پيدا كردند (توران[۴] ، ص ۷۳؛ تورگوت[۵] ، ص ۵۵ـ۵۶). حزب راه راست[۶]  در نتيجه رهنمودهاى دميرل و با همكارى برخى از سران حزب عدالت تشكيل گرديد. حدود يك ماه پيش از تشكيل حزب راهراست، حزب ديگرى به نام حزب تركيه بزرگ[۷]  تأسيس شده بود كه فعاليت آن يازده روز پس از تأسيس، به حكم شوراى امنيت ملى و به اتهام جانشينى حزب منحل شده عدالت متوقف شد (آكاى[۸] ، ص ۶۶ـ۶۷، ۹۵؛ براى متن حكم شوراى امنيت ملى ← تورگوت، ص ۲۴۴ـ۲۴۵، ۳۲۵، ۳۲۹). بعد از آن طرفداران دميرل و حزب عدالت تلاش كردند تا حزب راه راست را تأسيس كنند. حزب راهراست بهرغم سختگيرى شوراى امنيت ملى و رد صلاحيت احمد نصرت تونا[۹] ، اولين دبيركل حزب و بعد از پنج بار رد صلاحيت هيئت مؤسس حزب، سرانجام در ۲ تير ۱۳۶۲/ ۲۳ ژوئن ۱۹۸۳ با اساسنامهاى ۸۵ مادّهاى همراه با چهار تبصره تأسيس شد. اساسنامه حزب ضمن تأكيد بر سياسىبودن حزب مهمترين هدف آن را حفظ و صيانت از تماميت جمهوريت دولت و كشور تركيه، آرامش، عدالت، حقوق بشر، حكومت دموكراتيك و لائيك و حفظ و تداوم اصلاحات آتاتورك اعلام كرد (حزب راه راست، ص ۳ـ۴). حزب راهراست در نتيجه كارشكنيهاى شوراى امنيت ملى موفق به شركت در انتخابات عمومى مهر ۱۳۶۲/ نوامبر ۱۹۸۳ نشد. در اين دوره از پانزده حزب تازهتأسيس فقط سه حزب امكان حضور در انتخابات پيدا كردند (← >احزاب سياسى دوره جمهوريت<[۱۰] ، ص ۱۸۸؛ توران، ص ۷۶؛ آكاى، ص ۱۱۹ـ ۱۴۳). سرانجام حزب راهراست در انتخابات محلى شركت كرد كه در ۵ فروردين ۱۳۶۳/  ۲۵ مارس ۱۹۸۴ براى انتخاب شهرداران و مجلسهاى محلى شهرستانها برگزار شد. اين حزب با كسب ۱۳% آرا، سومين حزب پس از حزب حاكم ماموطن[۱۱]  و حزب سوسيال دموكراسى[۱۲]  شد. با پيوستن اعضاى حزب عدالت، و مؤسسان حزب تركيه بزرگ كه هر دو منحل شده بودند، قدرت حزب راهراست افزايش يافت (تانور[۱۳] ، ص ۶۶ـ۶۷). در پاييز ۱۳۶۳ش/۱۹۸۴ سردادستانى جمهوريت[۱۴] ، بهعنوان اينكه راهراست ادامه احزاب منحلشده عدالت و تركيه بزرگ است و مغاير با مُفاد قانون احزاب فعاليت مىكند، از اين حزب به دادگاه قانون اساسى[۱۵]  شكايت كرد كه دادگاه آن شكايت را مردود دانست و حزب به فعاليتش ادامه داد (← آكاى، ص ۱۸۶ـ۲۱۳؛ تورگوت، ص ۳۳۵ـ۳۳۷؛ >احزاب سياسى دوره جمهوريت<، همانجا). در نخستين مجمع عمومى بزرگ حزب، كه در  ۲۴ ارديبهشت ۱۳۶۴/ ۱۴ مه ۱۹۸۵ برگزار شد، حسامالدين جيندوروك[۱۶]  به رياست آن انتخاب گرديد (تانور، ص ۶۷؛ تورگوت، ص ۳۶۵ـ۳۷۰). پس از انحلال حزب ملىگراى دموكراسى[۱۷]  برخى از نمايندگان مجلس به حزب راهراست پيوستند و اين حزب در ۱۳۶۵ش/۱۹۸۶ در مجلس نيز صاحب جناح (فراكسيون) حزبى شد و در انتخابات ميان دورهاى ۶ مهر/ ۲۸ سپتامبر همان سال، با كسب ۵ر۲۳% آرا و فرستادن چهار نماينده از يازده نماينده منتخب در آن انتخابات، به دومين حزب تركيه ارتقا يافت (تانور، ص ۷۰؛ آكاى، ص ۲۳۵ـ۲۳۶). دميرل در ۲ مهر ۱۳۶۶ / ۲۴ سپتامبر ۱۹۸۷ به رياست حزب انتخاب شد (>احزاب سياسى دوره جمهوريت<، ص ۱۸۹؛ تانور، ص ۷۳). در پى قدرت گرفتن حزب راه راست، تورگوت اوزال[۱۸] ، رهبر حزب حاكم ماموطن و نخستوزير، بر آن شد تا انتخابات شوراها و شهرداريها را پيش از فرصتيابى رقيب براى سازماندهى در انتخابات، قبل از زمان مقرر برگزار كند. حزب راهراست در مخالفت با اين تصميم خواستار برگزارى همهپرسى شد. در ۳ مهر ۱۳۶۷/ ۲۵ سپتامبر ۱۹۸۸، اين همهپرسى انجام شد و ۶۵% رأىدهندگان با انتخابات پيش از موعد مخالفت كردند. در اين انتخابات، حزب راهراست (به رهبرى دميرل) با كسب بيش از ۱۹% آرا پس از حزب سوسيال دموكرات خلق[۱۹] ، حزب سوم مجلس شد. در انتخابات محلى، كه در ۶ فروردين ۱۳۶۸/ ۲۶ مارس ۱۹۸۹ برگزار شد، نيز حزب راه راست با اخذ ۲۶% آرا، پس از حزب سوسيال دموكرات خلق، در رتبه دوم قرار گرفت (← توران، ص ۲۲۱، ۲۳۰؛ تانور، ص ۷۴ـ۷۹، ۸۰ـ ۸۱؛ احمد[۲۰] ، ص ۲۵۵ـ۲۵۶). انتخابات مجلس در مهر ۱۳۷۰/ اكتبر ۱۹۹۱ به نوعى سرآغاز دوره جديدى در حيات سياسى حزب راه راست بود. در اين انتخابات حزب با بهدستآوردن ۲۷% آرا، ۱۷۸ نماينده به مجلس فرستاد و دميرل مأمور تشكيل دولت شد. محورهاى برنامه وى در انتخابات، ايجاد رفاه و تأكيد بر حقوق بشر بود كه عملى نشد. چون حزب راهراست اكثريت كافى در مجلس نداشت، مىبايست براى احراز اكثريت، با يكى از احزاب ائتلاف مىكرد. رقابت شخصى و حزبى ميان دميرل و اوزال مانع ائتلاف دو حزب راهراست و ماموطن شد. از همينرو راه راست با حزب چپ ميانه سوسيال دموكرات ائتلاف كرد. با تشكيل دولت ائتلافى، به نخستوزيرى دميرل، در ۲۹ آبان/  ۲۰ نوامبر همان سال، ضمن پايان گرفتن دوره هشتساله دولت تكحزبى (يعنى حزب ماموطن) دوره يازدهساله دولتهاى ائتلافى آغاز شد (← كونگار[۲۱] ، ص ۲۲۷ـ۲۲۹؛ تانور، ص ۹۲ـ ۹۳؛ جيزره ساكالى اوغلو[۲۲] ، ۱۹۹۶، ص ۱۵۲؛ براى برنامههاى دو حزب در دوره ائتلاف ← ساىباشيلى[۲۳] ، ۱۹۹۵).


دميرل پس از درگذشت اوزال، در ۲۸ فروردين ۱۳۷۲/  ۱۷ آوريل ۱۹۹۳ رئيسجمهور شد. با تشكيل جلسه فوقالعاده حزب راه راست در ۲۳ خرداد/ ۱۳ ژوئن همان سال، از ميان سه نامزد رياست، تانسو چيللر[۲۴] ، وزير اقتصاد، به رياست حزب برگزيده شد. پس از آن چيللر در رأس دولت ائتلافى قرار گرفت (آكاى، ص ۲۶۷ـ۲۶۲؛ جيزره ساكالىاوغلو، ۱۹۹۶، ص ۱۵۲ـ ۱۵۳). با بههمخوردن ائتلاف، حزب راهراست نتوانست از مجلس رأى اعتماد بگيرد. لذا مجلس براى ادامه حكومتش ناگزير از برگزارى انتخابات در اوايل دى ۱۳۷۴/ اواخر دسامبر ۱۹۹۵ شد، اما حزب در نتيجه تشديد تورم و بيكارى و اعمال سياست خشونتآميز در قبال مسئله كردها، حاميانش را ازدست داد (احمد، ص ۲۵۷؛ جيزره ساكالىاوغلو،        ۲۰۰۲، ص ۹۰ـ۹۱). در اين انتخابات حزب راهراست بهعنوان حزب سوم به مجلس راه يافت (آقشين[۲۵] ، ص ۱۶۸). بهسبب ائتلافنكردن احزاب در مجلس مسعود ييلماز[۲۶] ، رهبر حزب مام وطن، مأمور تشكيل دولت شد. در پى مذاكراتى پركشمكش سرانجام دو حزب رقيب ماموطن و راهراست براى نخستينبار حاضر به ائتلاف با يكديگر شدند. با درخواست نجمالدين اربكان*[۲۷] ، رهبر حزب رفاه*[۲۸] ، از مجلس براى تحقيق درباره وضع اقتصادى چيللر و حمايت ييلماز از اين امر در ۱۷ خرداد ۱۳۷۵/ ۶ ژوئن ۱۹۹۶ دولت ائتلافى سقوط كرد (← كونگار، ص ۲۷۳ـ۲۷۴؛ احمد، ص ۲۵۷ـ ۲۵۸؛ كرنل[۲۹] ، ص ۴۵ـ۴۶). پس از آن بار ديگر اربكان مأمور تشكيل دولت شد و حزب راهراست با حزب رفاه در ۸ تير ۱۳۷۵/ ۲۸ ژوئن ۱۹۹۶ ائتلاف كرد و چيللر ضمن قبول معاونت اربكان، عهدهدار وزارت امور خارجه شد. اربكان در پى توافق با چيللر درباره سپردن زمام نخستوزيرى حكومت ائتلافى به وى و در حقيقت عوضكردن مناصبشان با يكديگر، سرانجام در خرداد ۱۳۷۶/ ژوئن  ۱۹۹۷ استعفاى خود را به رئيسجمهور تقديم كرد. دميرل با وجود آنكه حكومت ائتلافى در مجلس داراى اكثريت بود، ناگهان به جاى چيللر، ييلماز را مأمور تشكيل دولت بعدى كرد. در ۲۱ تير/  ۱۲ ژوئيه با اخذ رأى اعتماد دولت ائتلافى ييلماز، شمارى از نمايندگان احزاب راه راست و رفاه استعفا كردند. درپى استعفاى برخى از اعضاى ناراضى حزب راه راست از خط مشى تحميلى چيللر به حزب و اعمال و رفتار وى، حزب دموكرات تركيه به رهبرى حسامالدين جيندوروك، در اواسط دى ۱۳۷۵/ اوايل ژانويه ۱۹۹۷ تشكيل شد. اين حزب پيش از رفع ممنوعيت فعاليت سياسى دميرل، رياست حزب را به عهده داشت (احمد، ص ۲۵۹؛ كرنل، ص ۴۸؛ كونگار، ص ۲۷۵، ۲۹۳ـ۲۹۴). حزب راهراست از آن پس به حزبى مخالف در مجلس مبدل شد و هرگز وزيرى از اين حزب به دولت راه نيافت و در دو انتخابات ۱۳۷۸ش/۱۹۹۹ و ۱۳۸۱ش/ ۲۰۰۲ نيز پيروز نشد. چيللر پس از ناكامى حزبش، با بهعهده گرفتن مسئوليت شكست، اعلام كرد كه ديگر نامزد رياست حزب نخواهد شد. سپس در مجمع عمومى، كه در آذر ۱۳۸۱/ دسامبر ۲۰۰۲ برگزار شد، محمد آغار به رياست حزب راهراست انتخاب گرديد (آكاى، ص ۳۲۹؛ >احزاب سياسى دوره جمهوريت<، ص ۱۸۷، ۱۹۰). آغار نيز در جلوگيرى از افول حزب موفق نبود. در همين زمان، در اثر سانحه رانندگى در منطقه سوسورلوق[۳۰] ، چند تن ازجمله يك نماينده مجلس كشته شدند، اما كشف سلاح، كارت شناسايى و گذرنامههاى تقلبى و شركت داشتن دولتمردانى از حزب راهراست در اين رسوايى موجب بدنامى حزب راهراست شد اين حادثه در تركيه به رسوايى سوسورلوق معروف شدهاست (ساغلار[۳۱]  و اوزگونول[۳۲] ، ۲۰۰۷؛ >احزاب سياسى دوره جمهوريت<، ص ۱۸۷). پس از شكستهاى پىدرپى احزاب راهراست و ماموطن در انتخابات، پيش از برگزارى انتخابات ۳۱ تير ۱۳۸۶/  ۲۲ ژوئيه ۲۰۰۷ مذاكراتى براى اتحاد دو حزب با نام حزب دموكرات انجام شد و تفاهمنامهاى بر همان اساس تدوين و در  ۱۵ ارديبهشت/ ۵ مه به امضاى محمد آغار و اركان مومجو[۳۳] ، رؤساى احزاب راهراست و ماموطن، رسيد (مليت[۳۴] ، ۵ مه ۲۰۰۷، ص ۲۱، ۶ مه ۲۰۰۷، ص ۱۵). در مجمع عمومى  ۶ خرداد ۱۳۸۶/۲۷ مه ۲۰۰۷ نام حزب راهراست به حزب دموكرات تغيير يافت. بعد از انتخابات تلاشهايى براى ائتلاف صورت گرفت كه با مخالفت ماموطن مواجه شد (همان،  ۲۰ آوريل ۲۰۰۸، ص ۱۶). البته برخى از هواداران حزب راهراست، به رياست چتين اوزآچيقگوز[۳۵] ، در ۷ خرداد ۱۳۸۶/ ۲۸ مه ۲۰۰۷ حزب راهراست را بار ديگر تشكيل دادند. اوزآچيقگوز همچنان مسئوليت رياست حزب را به عهده دارد. اين حزب در انتخابات شهرداريها در ۱۰ فروردين ۱۳۹۳/۳۰ مارس ۲۰۱۴ نيز فعالانه شركت كرد، اما كمتر از ۱% آرا را بهدست آورد (اوزآچيقگوز، رئيس حزب راه راست، و اروال تورك[۳۶] ، عضو حزب راهراست، مصاحبههاى مورخ ۱۲ فروردين ۱۳۹۳). در ارزيابى فعاليت سياسى اين حزب ــكه بيشتر طرفداران آن از طبقات پايين شهرى و روستايى بودندــ سه مشكل اساسى ذكر شدهاست: ۱) رهبران حزب همواره بر ليبراليسم اقتصادى تأكيد داشتند، حال اينكه تعهد راه راست بر ليبراليسم، با ميراث فكرى آنان و اعتقاد آنها به دولت مركزى سازگار نبود. ۲) حزب راه راست محصول تلاش براى گذار به دموكراسى با استفاده از شيوههاى اقتدارگرايانه بود. ۳) تلاش راه راست در دوره چيللر براى تعريف هويت سياسى حزب كه الگوبردارى از تجديد حيات نومحافظهكارى در جهان بود، چندان سنخيتى با تركيه نداشت (اردر[۳۷] ، ص ۷۷ـ۷۸؛ جيزره ساكالىاوغلو، ۱۹۹۶، ص ۱۴۳).


منابع :


Feroz Ahmad, "Politics and political parties in republican Turkey", in The Cambridge history of Turkey, vol.4,ed.ReيatKasaba,Cambridge: Cambridge University Press, 2008; Sedat Akay, 12 Eylül darbe yillarinda bir kurucu üyenin anilarindan: bir partinin kuruluيu: DYP ve kurucular albümü, Iè stanbul 2008; Sina Akيin, "Siyasal tarih: 1995-2003", in Türkiye tarihi, ed. Sina Akيin, vol.5, èIstanbul: Cem Yayânevi, 2008; Ümit Cizre Sakallâo§glu, "From ruler to pariah: the life and times of the True Path Party", in Political parties in Turkey, ed. Barry Rubin and Metin Heper, Abingdon, Engl.: Routledge, 2002; idem, "Liberalism, democracy and the Turkish centre-right: the identity crisis of the True Path Party", Middle eastern studies, vol.32, no.2 (Apr. 1996); Erik Cornell, Turkey in the 21st century: opportunities, challenges, threats, Richmond, Surrey 2001; Cumhuriyet dönemi siyasi partileri: 1923-2006, ed. Mete Kaan Kaynar, Ankara: èImge Kitabevi, 2007; Do§gru yol Partisi, Do§gru Yol Partisi tüzük ve programi, Ankara 1983; Necat Erder, Türkiye’de siyasi partilerin yandaي/ se_men profili: 1994-2002, Iè stanbul 2002; Emre Kongar, 21. yüzyilda Türkiye: 2000’li yillarda Türkiye’nin toplumsal yapisi, èIstanbul 2004; Fikri Sa§glar, Emin Özgönül, Kod adi susurluk: derin iliيkiler, Ankara 2007; Kemaھli Saybaيâlâ, DYP-SHP koalisyonu’nun üç yili, Iè stanbul 1995; Bülent Tanör, "Siyasal tarih: 1980-1995", in Türkiye tarihi, ibid; Ali Eيref Turan, Türkiye’de yerel seçimler, Iè stanbul 2008; Huluھsi Turgut, 12 Eylül partileri: bir dönemin perde arkasi, Iè stanbul 1986.


/ رحيم رئيسنيا /


1. Süleyman Demirel 2. Adalet Partisi (AP) 3. Milli Güvenlik Konseyi 4. Turan 5. Turgut 6. Do§gru Yol Partisi (DYP) 7. Büyük Türkiye Partisi 8. Akay 9. Ahmet Nusret Tuna 10. Cumhuriyet dönemi siyasi partileri 11. Anavatan Partisi (Anap) 12. Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP) 13. Tanör 14. Cumhuriyet Baيsavcâlâ§gâ 15. Anayasa Mahkemesi 16. Hüsamettin Cindoruk 17. Milliyetçi Demokrasi Partisi (MDP) 18. Turgut Özal 19. Sosyal Demokrat Halkçâ Parti (SHP) 20. Ahmad 21. Kongar 22. Cizre Sakallâo§glu 23. Saybaيâlâ 24. Tansu ´iller 25. Akيin 26. Mesut Yâlmaz 27. Necmettin Erbakan 28. Rifah Partisi (RP) 29. Cornell 30. Susurluk 31. Sa§glar 32. Özgönül 33. Erkan Mumcu 34. Milliyet 35. Çetin Özaçâkgöz 36. Erol Türk 37. Erder

نظر شما
مولفان
رحیم رئیس نیا ,
گروه
اسلام معاصر ,
رده موضوعی
جلد 19
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده