دهلران

معرف

<p dir="rtl"> <strong><span dir="RTL">دهلران</span></strong><span dir="RTL">، شهرستانی به مرکزیت شهر دهلران در استان ایلام<sup>*</sup>. </span></p>
متن


دهلران، شهرستانی به مرکزیت شهر دهلران در استان ایلام*. این شهر در ۱۳۲ کیلومتری جنوب‌غربی ایلام و بر سر راه مهران به دزفول و سوسنگرد واقع و از مغرب به کشور عراق محدود است (جعفری، ج‌۳، ص‌۵۷۸).



از هزاره‌های پیش از میلاد، منطقه دهلران به سبب دشتهای حاصلخیز و آب‌وهوای ییلاقی سکونتگاه بوده‌است. براساس کاوشهای باستان‌شناختی، سابقه نخستین سکونتگاههای منطقه به پیش از هزاره هشتم پیش از میلاد می‌رسد (← هول، ص‌۶۳ـ۷۸؛ هول و همکاران، ص‌۱، ۲۹، ۳۴۲، ۳۴۷). چهارده اثر باستانی شهرستان جزو میراث فرهنگی ثبت شده‌است که قدمت باستانی‌ترین آنها، تپه‌های علی‌کُش و موسیان، به‌ترتیب به هزاره هشتم قبل از میلاد و اواخر دوره نوسنگی بازمی‌گردد (← پازوکی‌طرودی و شادمهر، ص‌۹۶ـ۱۰۲). با وجود این نخستین‌بار در اوایل قرن هفتم، از موضعی در منطقه پشتکوه به‌نام دلور نام برده شده‌است که مینورسکی احتمال می‌دهد همان دهلران امروزی باشد (← د.اسلام، چاپ اول، ذیل «لر کوچک»؛ قس مرادی‌مقدم، ص‌۲۴۵). اما نخستین آگاهی موثق درباره دهلران از دوره قاجار (حک: ۱۲۱۰ـ۱۳۴۴ (۱۳۰۴ش)) فراتر نمی‌رود. نام و محل دهلران اولین‌بار در نقشه ضمیمه یادداشتهای سفر راولینسون در ۱۲۵۲ به آن حدود، ذکرشده که در >مجله انجمن سلطنتی جغرافیایی لندن < در  ۱۲۵۵ منتشر شده‌است (← ص‌۱۱۷). در دوره قاجار، منطقه دهلران از توابع حسین‌آباد پشتکوه (بعدها ایلام) بود (← فریدی مجید،  ج‌۲، ص‌۵۱؛ نیز ← مرادی‌مقدم، ص‌۲۵ـ۲۸) و لایارد  در۱۲۶۲، دهلران را در شمار روستاهای والی پشتکوه آورده‌است (ص‌۵). در این دوره، منازعات مرزی بین دولت ایران و عثمانی و ییلاق و قشلاق عربهای مناطق مرزی، موجب اهمیت نظامی دهلران گشت که ساخت پادگان و استقرار نیروهایی در ۱۲۸۶ در دهلران را در پی داشت (کاووسی عراقی، ج‌۴۳ـ۵۳، ص‌۳۹۶، ج‌۵۴ـ۶۴، ص‌۵، ۷۴، ۱۰۱، ۳۷۸، ۵۲۲).



در دوره قاجار، مسئله امنیت و فشارهای اقتصادی عامل اصلی تغییرات جمعیتی در منطقه دهلران بود. بنابه گزارشهای مأموران دولتی در اواخر سده چهاردهم، افزایش مالیات و عواملی چون خشکسالی، هجوم عربهای قلمرو عثمانی، و فقر و بیکاری سبب مهاجرت مستمر مردم پشتکوه به حدود عراق شد (← مرادی مقدم، ص‌۱۸۸، ۲۳۶، ۲۵۵ـ۲۵۶).



تحول مهم اجتماعی ـ اقتصادی دهلران در ۱۳۱۲ش، در دوره رضاشاه، و براساس برنامه اسکان عشایر روی داد. در این سال، عشایر منطقه مجبور به ساختن خانه‌های مجاور هم شدند و به‌تدریج‌از میان این سکونتگاهها، آبادیهای منطقه شکل گرفت (همان، ص‌۲۳۶، ۲۴۶). در پی این تغییرات، در ۱۳۱۶ش، بخش دهلران در شهرستان ایلام تشکیل شد (ایران. قانون تقسیمات کشوری آبان ۱۳۱۶، ضمیمه، ص‌۲). با وجود این در ۱۳۲۰ش، جمعیت روستای دهلران تنها صد خانوار و جمعیت بخش به همراه آبادیهای تابع، دو هزار تن بود (← حاج‌علی رزم‌آرا، ص‌۱۸، ۲۵). در ۱۳۲۹ش، بخش دهلران بیست قریه و مرکز آن افزون بر بخشداری، مرزبانی، ژاندارمری و گارد گمرک داشت (← حسینعلی رزم‌آرا، ج‌۵، ص‌۱۹۴ـ۱۹۵). اما پس از ارتقای روستای نصریان به دهستان و استقلال آن از دهلران در ۱۳۳۴ش، تعداد قریه‌های بخش دهلران به نه پاره تقلیل یافت (فریدی‌مجید، ج‌۲، ص‌۷۲ـ۷۳). در ۱۳۴۲ش، شهر دهلران تشکیل شد (← ایران. وزارت کشور، ذیل «استان ایلام») و یک سال پس از آن بخش دهلران به شهرستان ارتقا یافت که مشتمل بر بخشهای حومه، آبدانان، زرین‌آباد و موسیان بود (فریدی‌مجید، ج‌۲، ص‌۵۶). در همین سال، موسیان و در ۱۳۴۴ش مِیمه، مرکز بخش زرین‌آباد، نیز شهر شدند (← ایران. وزارت کشور، همانجا). با تشکیل استان ایلام در ۱۳۵۳ش (← همانجا)، در شهرستان دهلران تغییرات دیگری تا ۱۳۷۰ش روی داد. مهم‌ترین تغییرات عبارت‌بودند از: جدایی بخش آبدانان و الحاق آن به بَدرَه در ۱۳۵۹ش (فریدی‌مجید، ج‌۲، ص‌۵۹)؛ ایجاد دهستانهای ابوغویر، اناران، دشت‌عباس، سیدابراهیم، سیدناصرالدین و نهر عنبر در دی ۱۳۶۷ (همان، ج‌۲، ص‌۸۹ـ۹۰) و ارتقای پَهلِه (مرکز بخش سیدناصرالدین) به شهر، در ۱۳۶۹ش (ایران. وزارت کشور، همانجا).



دهلران از نظر وسعت اولین و از نظر جمعیت دومین شهرستان استان (← اطلس جامع گیتاشناسی، ص‌۴۲، ۴۵) و ارتفاع آن از سطح دریا ۲۱۵ متر است (جعفری، همانجا). مهم‌ترین کوههای شهرستان، دینارکوه، سیاه‌کوه و کوه دالپری (← همان، ج۱، ص۲۴۵، ۲۶۸، ۳۴۵؛ اطلس جامع گیتاشناسی، ص‌۴۱) و مهم‌ترین رودهای آن میمه و دُویرَج‌است (← جعفری، ج‌۲، ص‌۲۳۲، ۴۵۸). آب‌وهوای دهلران متمایل به گرم و میزان بارش سالانه آن سیصد میلیمتر است (مرادی مقدم، ص‌۲۷).



امروزه ساکنان شهرستان را لرها، کردهای فیلی و عربها تشکیل می‌دهند و اهالی آنجا شیعه‌مذهب‌اند (همان، ص‌۲۰۴ـ۲۰۷). جمعیت شهرستان، براساس سرشماری ۱۳۸۵ش،  ۲۵۶،۶۲ تن بود که  ۱۲۳،۳۸ تن در مراکز شهرها و  ۱۳۳،۲۴ تن در روستاها ساکن‌اند (← مرکز آمار ایران، ص‌۴۹ـ۵۱).



از گذشته، به‌سبب موقعیت طبیعی منطقه دهلران، اساس فعالیتهای اقتصادی ساکنان آنجا پرورش احشام و گله‌داری بوده‌است. به‌سبب آب‌وهوای گرم منطقه، کوچ‌نشینان فصول گرم را در کوهستانهای کبیرکوه* می‌گذراندند. تا دوران پهلوی، منطقه دهلران در حوزه نفوذ اقتصادی عراق قرار داشت و فراورده‌های دامی و صنایع‌دستی مردم منطقه به بازارهای مختلف عراق صادر می‌شد. دام زنده، پشم، قاطر و نمک از مهم‌ترین محصولات صادراتی به عراق بود و کالاهای ضروری مردم از بازارهای آنجا تأمین می‌شد (مرادی‌مقدم، ص‌۲۴۲ـ۲۴۳). با استقرار قدرت مرکزی در منطقه در اوایل قرن چهاردهم، پیوندهای اقتصادی شهرهای پشتکوه، از جمله دهلران، با مناطق داخلی ایران تقویت شد (همان، ص‌۲۴۳). باوجود این در ۱۳۲۹ش ساکنان دهلران با عراق کمابیش دادوستد داشتند (← حسینعلی رزم‌آرا، ج‌۵، ص‌۱۹۵). در این زمان پس از دامداری، مهم‌ترین شغل مردم منطقه کشاورزی بود. در دوره قاجار، والیان پشتکوه تلاش کردند تا کشاورزی در این منطقه رونق یابد. اما با وجود جریان رودهای میمه و دویرج، کشاورزی در دشت دهلران رونق چندانی نداشت. کوچ‌نشینی  عشایر، حملات مکرر عثمانیها و تهاجمات عربها از مهم‌ترین عوامل توسعه‌نیافتن کشاورزی بود (مرادی‌مقدم، ص‌۲۴۴ـ ۲۴۵). صنایع‌دستی از شغلهای زنان منطقه بود (حسینعلی رزم‌آرا، همانجا).



امروزه مهم‌ترین نقش اقتصادی شهرستان دهلران استخراج‌و صدور مواد نفتی است. این شهرستان از نفت‌خیزترین مناطق ایران است. میزان نفت آن چندان بوده که به‌گفته حاج‌علی رزم‌آرا (ص‌۲۵، ۲۹)، در برخی نقاط، نفت به صورت چشمه‌های طبیعی بر سطح زمین جریان می‌یافته‌است. پس از انعقاد قرارداد دارسی (۹ صفر ۱۳۱۹/ ۲۸ مه ۱۹۰۱)، انگلیسیها استخراج ‌مواد نفتی منطقه را پیش از جنگ جهانی اول آغاز کردند. آنان این مواد را برای مصارف پایگاههایشان به عراق صادر می‌کردند (← همان، ص۳۰). در ۱۳۲۹ش، مهم‌ترین معدن منطقه در  ۲۷ کیلومتری شهر دهلران قرار داشت (← حسینعلی رزم‌آرا، همانجا)، اما امروزه مهم‌ترین میدانهای نفتی منطقه، چشمه‌خوش (مخزن آسماری) و دهلران، به‌ترتیب در پنجاه کیلومتری جنوب‌شرقی و ۲۲ کیلومتری جنوب شهر دهلران واقع‌اند. میدان نفتی چشمه‌خوش در ۱۳۴۶ش و دهلران در ۱۳۵۱ش کشف شد (← اقتصاد انرژی، ش ۲۷ و ۲۸ (مرداد و شهریور  ۱۳۸۰)، ص‌۷؛ «جزئیاتی از مناقشه ایران و عراق بر سر میادین نفتی»، ص‌۶). در طول جنگ عراق با ایران، وجود چاههای نفت و موقعیت جغرافیایی و راهبردی دهلران باعث توجه ویژه نیروهای ارتش عراق به این منطقه شد (دهلران، ص‌۱۱). به همین سبب، پیش از آغاز رسمی جنگ، دهلران در ۱۳ شهریور ۱۳۵۹ بمباران شد (تقویم تاریخ دفاع مقدس، ج‌۱، ص۱۸۰) و در ۲۳ مهر همان سال به اشغال نیروهای عراق درآمد (همان، ج‌۲، ص‌۵۱۹)، اما پس از دو روز نیروهای ایران شهر را بازپس گرفتند (همان، ج‌۲، ص‌۵۵۸). با این حال بخشهای جنوبی دهلران تا روزهای پایانی جنگ پیوسته شاهد درگیریهای طرفین بود (← سمیعی، ص‌۲۰۰، ۲۴۵، ۴۰۵؛ دهلران، ص‌۱۱ـ۱۶؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، ج‌۲، ص‌۳۲۷؛ نیز ← نقشه ۳۱، ۴۰، ۵۷). این درگیریها موجب توقف تولید نفت و آسیب کلی واحد بهره‌برداری و خطوط لوله چاههای دهلران شد. عملیات بازسازی و نوسازی این تأسیسات از ۱۳۶۳ش آغاز و در بهمن ۱۳۶۸ تکمیل و راه‌اندازی شد. تعداد چاههای منطقه چشمه‌خوش تا ۱۳۸۰ش به هفت حلقه (← اقتصاد انرژی، همانجا؛ حاجی‌زاده و ابطحی، ص‌۶) و میدان دهلران تا ۱۳۸۸ش به هفده حلقه چاه فعال رسید («جزئیاتی از مناقشه ایران و عراق بر سر میادین نفتی»، همانجا). در ۱۳۸۰ش، شرکت نروژی هیدروزاگرس (نورسک هیدرو) طی قراردادی عملیات مین‌زدایی از منطقه دهلران را به منظور توسعه میادین نفتی برعهده داشت (← اقتصاد انرژی، ش ۳۲ (دی  ۱۳۸۰)، ص‌۵). میدان نفتی دهلران جزء مخازن نفتی مشترک ایران و عراق و عامل مناقشه‌های گهگاه بین دو کشور نیز هست (حاجی‌زاده و ابطحی، همانجا).



منابع: اطلس جامع گیتاشناسی: راهنمای کامل جهان امروز، تهران: گیتاشناسی، ۱۳۹۰ش؛ ایران. قانون تقسیمات کشوری آبان  ۱۳۱۶، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب ۱۶ آبان ماه  ۱۳۱۶، چاپ اول، تهران ]بی‌تا.[؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسی. دفتر تقسیمات کشوری، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شماره مصوبات آن، تهران ۱۳۸۱ش؛ ناصر پازوکی‌طرودی و عبدالکریم شادمهر، آثار ثبت‌شده ایران در فهرست آثار ملی: از ۲۴/۶/۱۳۱۰ تا ۲۴/۶/ ۱۳۸۴، تهران ۱۳۸۴ش؛ تقویم تاریخ دفاع مقدس، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۴ش‌ـ     ؛ «جزئیاتی از مناقشه ایران و عراق بر سر میادین نفتی»، ابتکار، ش ۱۶۵۹، ۱۵ دی ۱۳۸۸؛ جعفری؛ علیرضا حاجی‌زاده و تقی ابطحی، «توسعه میدان دهلران»، اکتشاف و تولید، ش  ۶۲ (آبان ۱۳۸۸)؛ دهلران، به‌کوشش گروه نویسندگان بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، تهران ۱۳۸۴ش؛ حاج‌علی رزم‌آرا، جغرافیای نظامی ایران: پشت‌کوه، تهران ۱۳۲۰ش؛ حسینعلی رزم‌آرا؛ علی سمیعی، کارنامه توصیف عملیات هشت سال دفاع مقدس، تهران ۱۳۸۲ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور: استان ایلام، شهرستانهای دهلران و مهران، ج‌۲، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۶ش؛ فاطمه فریدی‌مجید، سرگذشت تقسیمات کشوری ایران، تهران ۱۳۸۸ش ـ؛ محمدحسن کاووسی عراقی، فهرست اسناد مکمل قاجاریه، ج‌۴۳ـ۵۳، ۵۴ـ۶۴، تهران ۱۳۸۲ـ۱۳۸۳ش؛ مراد مرادی‌مقدم، تاریخ سیاسی اجتماعی کردهای فیلی در عصر والیان پشتکوه (ایلام)، تهران ۱۳۸۵ش؛ مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن :۱۳۸۵ نتایج‌کلی استان ایلام، تهران ۱۳۸۸ش؛ فرانک هول، باستان شناسی غرب ایران، ترجمه زهرا باستی، تهران ۱۳۸۱ش؛



EI۱, s.v. "Lur-i Kūčik" (by V. Minorsky); Frank Hole, Kent V. Flannery, and James A. Neely, Prehistory and human ecology of the Deh Luran plain: an early village sequence from Khuzistan, Iran, Ann Arbor, Michigan , "A description of the province of ۱۹۶۹; A. H. Layard Khúzistán", The journal of the Royal Geographical Society of London, vol.۱۶ (۱۸۴۶); Henry Creswicke Rawlinson, "Notes on a March from Zohab, at the foot of Zagros, along the mountains to Khuzistan (Susiana), and from thence through the province of Luristan to Kirmanshah, in the year ۱۸۳۶", ibid, vol.۹ (۱۸۳۹).



/ شهرام یوسفی‌فر /


نظر شما
مولفان
شهرام يوسفى‌فر ,
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده