رساله الحقوق

معرف

رسالةالحقوق، رسالهاى در باب حقوق اخلاقى واجب بر انسان از امامسجاد عليهالسلام به روايت ابوحمزه ثُمالى*.

متن
(p dir="RTL")
در اين رساله پنجاه تكليف واجب بر انسان و نيز آداب معاشرت و مسائل مهم زندگى دنيوى و اخروى برشمرده شده(span dir="LTR")‌(/span)است (در اين باره ← (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em)، ص ۲۹۶ و مقدمة حسينى(span dir="LTR")‌(/span)جلالى، ص ۲۶۱ـ۲۶۳) و هر بحث با عبارت «وَ أمّا/ فَأمّا» آغاز و در بيشتر موارد با عبارت «وَ لا قُوَّةَ الّا بِاللّه» از بخش بعدى جدا شده(span dir="LTR")‌(/span)است. در مقدمة رساله (ص ۲۷۱ـ۲۷۶) فهرستى از مطالب آن آمده (متن منقول در (em)كتاب مَن لا يحضُرُه الفقيه(/em) و (em)امالى (/em)صدوق فاقد اين مقدمه است) و بيان شده(span dir="LTR")‌(/span)است كه حقوق خداوند بر انسان همه احوال و افعال وى را دربرمی‌گيرد. حقوق ديگرى نيز بر ذمة انسان است، اما مهم(span dir="LTR")‌(/span)ترين آنها كه اصل و اساس حقوق ديگر است، حق خداست. بزرگ(span dir="LTR")‌(/span)ترين حق خداوند بر انسان شرك(span dir="LTR")‌(/span)نورزيدن به اوست و اگر كسى با اخلاص اين حق را به(span dir="LTR")‌(/span)جاى آورد، خداوند امور دنيا و آخرت او را سامان مى(span dir="LTR")‌(/span)دهد. پس از حق خدا، حق نفس انسان است بر او كه همانا در خدمت اطاعت خدا بودن و به(span dir="LTR")‌(/span)جا آوردن حق اعضاى بدن است. حق هفت عضو اصلى بدن يعنى زبان، گوش، چشم، پا، دست، شكم و عورت، بر انسان، بركنارداشتن آنها از معاصى و محرّمات و بهره(span dir="LTR")‌(/span)گرفتن از آنها براى كسب رضاى الهى است. پس از حقوق اعضاى بدن از اداى اعمال و عباداتى نظير نماز، حج (اين مورد در نقل (em)تحف(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العقول(/em) ابن(span dir="LTR")‌(/span)شعبه نيامده(span dir="LTR")‌(/span)است)، روزه، صدقه و قربانى بحث شده كه موجب تقرب به خداست و راه بندگى انسان را هموار مى(span dir="LTR")‌(/span)سازد. در پايان اين بخش (ص۲۸۰)، يادآورى شده كه خدا آسان گرفته(span dir="LTR")‌(/span)است و سخت(span dir="LTR")‌(/span)گير نيست و تواضع و خاكسارى بندگان را بيش از تكبر (تَدَهقُن) آنان مى(span dir="LTR")‌(/span)پسندد.(/p)
(p dir="RTL")
پس از اين موارد، از حقوق امامان سه(span dir="LTR")‌(/span)گانه، يعنى حاكم (سائسُك بالسلطان)، معلم (سائسُك بالعلم) و مولى (سائسُك بالمِلك)، بر انسان بحث شده كه واجب(span dir="LTR")‌(/span)ترين حقوق انسانى بر انسان ديگر دانسته شده(span dir="LTR")‌(/span)است (← ص ۲۷۱ـ۲۷۲). از حقوق حاكم بر رعيت آن است كه رعايا وسيلة آزمايش حاكمان(span dir="LTR")‌(/span)اند و مؤمنان در كنار صداقت و خيرخواهى خالصانه حاكم، نبايد موجب خشم وى شوند و با او مخالفت و مخاصمه كنند و خود و او را به نابودى بيفكنند (← ص ۲۷۸ـ۲۷۹). در اينجا امام عليه(span dir="LTR")‌(/span)السلام به جوامع انسانى نظر دارد كه به(span dir="LTR")‌(/span)طور كلى در انگاره «حاكم و مردم» زندگى مى(span dir="LTR")‌(/span)كنند نه امامت منصوب الهى، زيرا جامعه در هر حال به حاكم نياز دارد (← (em)نهج(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)البلا(/em)(em)غة(/em)، خطبه ۴۰)، و براى ايجاد امنيت در جامعه و استحكام بنيان آن بايست با او تعامل نيكو داشت، همچنان(span dir="LTR")‌(/span)كه حاكم بايد خود را چونان پدر مردم بداند و با آنان به داد رفتار نمايد (براى توضيح مطلب ← زيدبن على، مقدمة حسينى(span dir="LTR")‌(/span)جلالى، ص ۲۳۸؛ حسينى(span dir="LTR")‌(/span)جلالى، ص ۱۵۱ـ۱۵۴؛ قس موسوى، ص ۷۱ـ۷۳). در كنار حقوق ائمه سه(span dir="LTR")‌(/span)گانه، حقوق رعاياى سه(span dir="LTR")‌(/span)گانه، يعنى شهروندان جامعه (رعيّتك بالسلطان)، فراگيران دانش (رعيّتك بالعلم) و مملوكان (رعيّتك بالمِلك) بيان شده(span dir="LTR")‌(/span)است. پس از آن به حقوق ارحام اشاره و به حق مادر و پدر (در اين باره ← حق والدين(sup)*(/sup))، فرزند (در اين باره ← حقوق كودك(sup)*(/sup)) و برادر توجه شده(span dir="LTR")‌(/span)است. در ادامة رساله، حقوق ساير اشخاص در ۲۵ فصل آمده كه نشانة دقت و موشكافى بسيار است؛ از جمله حق ولاءدهنده و ولاءپذيرنده (در پيوند ولاء(sup)*(/sup))، مؤذن، امام جماعت، همنشين، همسايه، دوست، شريك، بستانكار، شاكى و مُشتَكى­عنه، مشورت(span dir="LTR")‌(/span)خواه و مشورت(span dir="LTR")‌(/span)دهنده، نصيحت(span dir="LTR")‌(/span)خواه و نصيحت(span dir="LTR")‌(/span)كننده، هم(span dir="LTR")‌(/span)كيشان و دگركيشان (اهل ذمه). بسيارى از اين حقوقْ طرفينى و متقابل است، مانند حقوق سلطان بر رعيت و رعيت بر سلطان، حقوق معلم و متعلم، حقوق برده و مولى، حق شكايت(span dir="LTR")‌(/span)كننده و شخصى كه از او شكايت مى(span dir="LTR")‌(/span)شود، حق مهتر بر كهتر، و حقوق مشورت(span dir="LTR")‌(/span)خواه و مشورت(span dir="LTR")‌(/span)دهنده (نيز ← حق(sup)*(/sup)). از نكات برجسته در اين رساله دقت در تقسيم(span dir="LTR")‌(/span)بندى و عنوان(span dir="LTR")‌(/span)بندى است، چنان(span dir="LTR")‌(/span)كه دربارة دوستان و همنشينان انسان سه عنوان جداگانة جليس (ص ۲۸۶ـ۲۸۷)، صاحب (ص ۲۸۷ـ۲۸۸) و خليط (ص ۲۸۹ـ ۲۹۰) آمده(span dir="LTR")‌(/span)است. همچنين ميان ولاء تابعيت و حمايت (المُنعِم عليك بالولاء؛ ص ۲۸۴) و ولاء ملكيت (سائسك بالملك؛ ص۲۸۰) تمايز نهاده شده(span dir="LTR")‌(/span)است.(/p)
(p dir="RTL")
غرض اين رساله تنظيم مناسبات و حقوق انسان با خدا، خود و ديگر انسانهاست و در آن به مناسبات انسان با طبيعت و ساير جانداران اشاره(span dir="LTR")‌(/span)اى نشده(span dir="LTR")‌(/span)است. كتاب صبغة اخلاقى و فقهى دارد. در اين رساله، انسان همواره در محضر خداوند معرفى شده و از معصيت و ظلم بر خود و ديگران بازداشته شده(span dir="LTR")‌(/span)است. در كنار مسائل عقيدتى، عبادى و حقوق شخصى، حجم زيادى از اين رساله به مباحث اجتماعى اختصاص يافته كه نشان(span dir="LTR")‌(/span)دهندة اهتمام ويژة امام(span dir="LTR")‌(/span)سجاد به امور اجتماعى و سياسى و اقتضائات جامعة اسلامى است. برخلاف برخى آرا كه در آنها امام(span dir="LTR")‌(/span)سجاد در حاشيه و جدا از فعاليتهاى اجتماعى و سياسى معرفى شده(span dir="LTR")‌(/span)است، اين رساله حاكى از توجه آن حضرت به اوضاع جامعه و كوشش براى حفظ و ارتقاى سلامت و امنيت آن و نيز تقويت ارزشهاى اخلاقى در جامعه است (حسينى(span dir="LTR")‌(/span)جلالى، ص۱۵۱).(/p)
(p dir="RTL")
اسانيد اين رساله جملگى از طريق محمدبن فضيل يا اسماعيل(span dir="LTR")‌(/span)بن فضل هاشمى از ابوحمزه ثمالى به امام(span dir="LTR")‌(/span)زين(span dir="LTR")‌(/span)العابدين عليه(span dir="LTR")‌(/span)السلام مى(span dir="LTR")‌(/span)رسد (براى مشجّره اسناد رساله و بررسيهاى سندى آن ← (em)رسالة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em)، همان مقدمه، ص ۲۵۸ـ۲۶۰، ۲۶۹؛ نيز ← سپهرى، ص ۳۱ـ۳۷). نقل اين دو راوى (محمدبن فضيل، اسماعيل(span dir="LTR")‌(/span)بن فضيل) تفاوتهايى با يكديگر دارد (براى اين تفاوتها ← (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em)، تعليقات محمدرضا حسينى(span dir="LTR")‌(/span)جلالى، ص ۲۷۱ـ۲۹۶؛ نيز ← نورى، ج ۱۱، ص ۱۶۹). بنابر نقلى، امام(span dir="LTR")‌(/span)سجاد اين رساله (= نامه) را براى يكى از اصحاب خود نوشته(span dir="LTR")‌(/span)اند (← ابن(span dir="LTR")‌(/span)بابويه، ۱۳۶۲ش، ج ۲، ص ۵۶۴). ابن(span dir="LTR")‌(/span)طاووس در (em)فلاح(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)السائل (/em)(ص ۲۸۷) بخشى از اين رساله را به نقل از كتاب (em)رسائل(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الا(/em)(em)ئمة(/em) كلينى (متوفى ۳۲۸ يا ۳۲۹) آورده(span dir="LTR")‌(/span)است. اين كتاب مشتمل بر نامه(span dir="LTR")‌(/span)هاى امامان بود (نيز ← نورى، همانجا) و اكنون در دست نيست. شهيدثانى (ص ۲۳۴) از اين رساله با عنوان (em)حديث(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em) و مجلسى (ج ۲، ص ۴۲، ۶۱) با نام (em)خبرالحقوق (/em)ياد كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند. نجاشى (ص ۱۱۵ـ۱۱۶)، ذيل نام ابوحمزه ثمالى در برشمارى آثار او، (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em) را نام(span dir="LTR")‌(/span)برده (لَهُ رسالة(span dir="LTR")‌(/span)الحقوق) و طريق خود را به آن ذكر كرده(span dir="LTR")‌(/span)است:... عن محمدبن فضيل عن ابى(span dir="LTR")‌(/span)حمزه عن على(span dir="LTR")‌(/span)بن(span dir="LTR")‌(/span)الحسين عليهماالسلام. به استناد اين تعبير نجاشى، برخى رساله را به ابوحمزه ثمالى نسبت داده(span dir="LTR")‌(/span)اند (← بغدادى، (em)ايضاح(/em)، ج ۱، ستون ۵۶۲؛ همو، (em)هديه(/em)، ج ۱، ستون ۲۴۶؛ آقابزرگ طهرانى، ج ۷، ص ۴۲). حال آنكه از تعبير «هذه رسالة على(span dir="LTR")‌(/span)بن الحسين الى بعض اصحابه» دانسته مى(span dir="LTR")‌(/span)شود كه امام اين نوشته را براى يكى از اصحاب فرستاده و به(span dir="LTR")‌(/span)ظن قوى اين شخص ابوحمزه ثمالى بوده(span dir="LTR")‌(/span)است، و ازاين(span dir="LTR")‌(/span)رو نجاشى رساله را ذيل نام او آورده(span dir="LTR")‌(/span)است (← (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em)، همان مقدمه، ص ۲۵۵ـ ۲۵۶). ابن(span dir="LTR")‌(/span)شعبه در (em)تحف(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العقول (/em)(ص ۲۵۵ـ۲۷۲)، ابن(span dir="LTR")‌(/span)بابويه در (em)كتاب(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الخصال (/em)(ج ۲، ص ۵۶۴ـ۵۷۰)، (em)الامالى (/em)(ص ۴۵۱ـ۴۵۷) و (em)كتاب مَن لايَحضُرُه(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الفقيه(/em) (ج ۲، ص ۶۱۸ـ ۶۲۶)، طبرِسى در (em)مكارم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الاخلاق (/em)(ص۴۱۹ـ۴۲۴)، يحيى(span dir="LTR")‌(/span)بن سعيد حلّى (متوفى ۶۸۹) در بخش پايانى كتاب (em)الجامع للشرائع (/em)(ص ۶۲۵ـ۶۳۲)، حرّعاملى در (em)تفصيل وسائل(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)ا(/em)(em)لشيعة(/em) (ج ۱۵، ص۱۷۲ـ۱۷۹)، مجلسى با نقل دو تحرير مختلف در (em)بحارالانوار (/em)(ج ۷۱، ص ۲ـ۲۱) و سيدمحسن امين در ذيل شرح(span dir="LTR")‌(/span)حال امام(span dir="LTR")‌(/span)سجاد در (em)اعيان(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الشيعة(/em) (ج ۱، ص ۶۳۸ـ۶۴۳) اين رساله را درج كرده(span dir="LTR")‌(/span)اند (براى ديگر كتابها ← (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em)، همان مقدمه، ص ۲۶۶ـ۲۶۷). البته به(span dir="LTR")‌(/span)دليل احتواى رساله بر مباحث اخلاقى، در كتب و مباحث فقهى به مطالب آن استناد نشده(span dir="LTR")‌(/span)است.(/p)
(p dir="RTL")
(em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em) چندين بار به(span dir="LTR")‌(/span)طور مستقل چاپ شده (← مدنى بجستانى، ج ۱، ص ۴۴) و سيدمحمدرضا حسينى(span dir="LTR")‌(/span)جلالى چاپ تحقيقى آن را در پايان كتاب (em)جهادالامام السجاد (/em)آورده(span dir="LTR")‌(/span)است. شرحهاى متعددى نيز بر اين رساله نوشته(span dir="LTR")‌(/span)اند، ازجمله: (em)المائدة السماويّة فى شرح الرسالة السجّاديه(/em) از معصوم(span dir="LTR")‌(/span)بن رضى حسينى قُهستانى، (em)شرح رساله حقوق حضرت سجاد (/em)از مصطفى ميرتقى (← درايتى، ج ۱۶، ص ۴۸۳)، (em)النَّهجَين فى شرح رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق للامام على(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)بن الحسين(/em) اثر صالح(span dir="LTR")‌(/span)بن مهدى ساعدى (بيروت ۱۴۲۶/۲۰۰۵)، شرح سيدحسن قبانچى (قم ۱۴۰۶)، شرح عباس(span dir="LTR")‌(/span)على موسوى (بيروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵) و نعيم قاسم (بيروت ۲۰۰۲) و (em)ترجمه و شرح رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق امام سجاد (ع) (/em)(قم ۱۳۷۲ش) اثر محمد سپهرى (براى ساير موارد ← رفاعى، ج ۸، ص ۲۰۴؛ (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(em) الحقوق(/em)، همان مقدمه، ص ۲۶۷). سيدصدرالدين صدر، از مراجع تقليد قم (متوفى ۱۳۳۱ش)، نيز اين رساله را تلخيص كرده(span dir="LTR")‌(/span)است (← شرف(span dir="LTR")‌(/span)الدين، ص ۴۱۶، پانويس ۲؛ امين، ج ۲، ص ۱۵۷). اين رساله به زبانهاى فارسى و اردو ترجمه شده(span dir="LTR")‌(/span)است (براى فهرست آنها ← رفاعى، ج ۸، ص ۱۶۸، ۱۹۱؛ شهيدى، ص۱۷۰ـ۱۷۱؛ سپهرى، ص۳۰؛ مدنى بجستانى، همانجا) و احتمالاً كهن(span dir="LTR")‌(/span)ترين ترجمه، باتوجه به نقل فهرست(span dir="LTR")‌(/span)نويسان، از محمدباقر خاتون(span dir="LTR")‌(/span)آبادى(sup)*(/sup) (متوفى ۱۱۲۷) است كه در مجموعه نسخه(span dir="LTR")‌(/span)هاى خطى كتابخانة اميرالمؤمنين در نجف موجود است (← طباطبائى، ص۱۴۰).(/p)
(p dir="RTL")
متنى ديگر با عنوان (em)رسالة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em) يا (em)الرسالة الناصحة و الحقوق الواضحة(/em) به زيدبن على(span dir="LTR")‌(/span)بن حسين (فرزند امام(span dir="LTR")‌(/span)سجاد) نسبت داده شده كه كوتاه(span dir="LTR")‌(/span)تر از رساله مورد بحث است و سيدمحمدرضا حسينى جلالى آن را تصحيح و در مجله (em)علوم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحديث (/em)(سال ۳، ش ۶، رجب ـ ذيحجه ۱۴۲۰، ص ۲۲۵ـ ۲۵۶) و نيز به طور مستقل منتشر كرده­است. مدرسى طباطبائى  (ج ۱، ص ۳۵) يكى از اين دو متن را خلاصه يا گسترش(span dir="LTR")‌(/span)يافته ديگرى دانسته(span dir="LTR")‌(/span)است. حسينى(span dir="LTR")‌(/span)اشكورى (ج ۲، ص ۴۴) نيز اين متن را خلاصه (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em) منسوب به امام(span dir="LTR")‌(/span)سجاد معرفى كرده(span dir="LTR")‌(/span)است (نيز ← زيدبن على، همان مقدمه، ص ۲۳۵). اين دو رساله با يكديگر قرابت دارند، اما تفاوتهايى در دسته­بندى و محتواى آنها ديده مى(span dir="LTR")‌(/span)شود. از جمله اين تفاوتها كمتر بودن استشهاد به آيات قرآن و احاديث در رساله امام(span dir="LTR")‌(/span)سجاد است. همچنين در (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق (/em)امام(span dir="LTR")‌(/span)سجاد عليه(span dir="LTR")‌(/span)السلام پنجاه حق ذكر شده اما در رساله زيد ۲۳ حق و نيز رساله امام(span dir="LTR")‌(/span)سجاد از هفت اصل متفرع شده درحالى(span dir="LTR")‌(/span)كه رساله زيد فقط مبتنى بر دو اصل است (براى بررسى شباهتها و تفاوتهاى دو متن ← همان، ص ۲۳۵ـ۲۴۱).(/p)
(p dir="RTL")
(strong)منابع: آقابزرگ طهرانى(/strong)؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)بابويه(/strong)، (em)الامالى(/em)، قم ۱۴۱۷؛ همو، (em)كتاب(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الخصال(/em)، چاپ على(span dir="LTR")‌(/span)اكبر غفارى، قم ۱۳۶۲ش؛ همو، (em)كتاب مَن لايَحضُرُه الفقيه(/em)، چاپ على(span dir="LTR")‌(/span)اكبر غفارى، قم ۱۴۱۴؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)شعبه(/strong)، (em)تحف العقول عن آل الرسول صلى(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)اللّه(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)عليهم(/em)، چاپ على(span dir="LTR")‌(/span)اكبر غفارى، قم ۱۳۶۳ش؛ (strong)ابن(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)طاووس(/strong)، (em)فلاح(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)السائل و نجاح(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)المسائل فى عمل(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)اليوم و (/em)(em)الليلة(/em)، چاپ غلامحسين مجيدى، قم ۱۳۷۷ش؛ (strong)امين(/strong)؛ اسماعيل (strong)بغدادى(/strong)، (em)ايضاح(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)المكنون(/em)، ج ۱، در حاجى(span dir="LTR")‌(/span)خليفه، ج ۳؛ همو، (em)هد(/em)(em)ية(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العارفين(/em)، ج ۱، در حاجى(span dir="LTR")‌(/span)خليفه، ج ۵؛ (strong)حرّعاملى(/strong)؛ احمد (strong)حسينى(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)اشكورى(/strong)، (em)مؤلفات(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الزيد(/em)(em)ية(/em)، قم ۱۴۱۳؛ محمدرضا (strong)حسينى(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)جلالى(/strong)، (em)جهادالامام(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)السجاد زين(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العابدين على(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)بن الحسين(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)بن على(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)بن ابى(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)طالب عليهم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)السلام(/em)، (span dir="LTR")](/span)قم(span dir="LTR")[(/span) ۱۴۱۸؛ يحيى(span dir="LTR")‌(/span)بن سعيد (strong)حلّى(/strong)، (em)الجامع للشرائع(/em)، قم ۱۴۰۵؛ مصطفى (strong)درايتى(/strong)، (em)فهرستگان نسخه(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)هاى خطى ايران (فنخا)(/em)، تهران ۱۳۹۰ش ـ    ؛ عبدالجبار (strong)رفاعى(/strong)، (em)معجم ما كتب عن(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الرسول و اهل(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)البيت صلوات(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)اللّه عليهم(/em)، تهران ۱۳۷۱ش؛ (strong)زيدبن على (ع)(/strong)، (em)الحقوق(/em)، چاپ محمدرضا حسينى(span dir="LTR")‌(/span)جلالى، در (em)علوم(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحديث(/em)، سال ۳، ش ۶ (رجب ـ ذيحجه ۱۴۲۰)؛ محمد (strong)سپهرى(/strong)، (em)ترجمه و شرح رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق امام سجاد (ع)(/em)، قم ۱۳۷۲ش؛ عبدالحسين (strong)شرف(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)الدين(/strong)، (em)المراجعات(/em)، چاپ حسين راضى، بيروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲؛ زين(span dir="LTR")‌(/span)الدين(span dir="LTR")‌(/span)بن على (strong)شهيدثانى(/strong)، (em)منية(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)المريد فى ادب(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)المفيد و المستفيد(/em)، چاپ رضا مختارى، قم ۱۳۶۸ش؛ جعفر (strong)شهيدى(/strong)، (em)زندگانى على(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)بن الحسين (/em)((em)ع(/em))، تهران ۱۳۶۵ش؛ عبدالعزيز (strong)طباطبائى(/strong)، «فهرس مخطوطات مكتبة اميرالمؤمنين العامة النجف الاشرف»، (em)تراثنا(/em)، سال ۱۶، ش ۱ (محرّم ـ ربيع(span dir="LTR")‌(/span)الاول ۱۴۲۱)؛ حسن(span dir="LTR")‌(/span)بن فضل (strong)طبرِسى(/strong)، (em)مكارم الاخلاق(/em)، چاپ محمدحسين اعلمى، بيروت ۱۳۹۲/ ۱۹۷۲؛ (strong)على(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)بن ابى(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)طالب (ع)(/strong)، امام اول، (em)نهج(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)البلا(/em)(em)غة(/em)، چاپ صبحى صالح، بيروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم (span dir="LTR")](/span)بى(span dir="LTR")‌(/span)تا.(span dir="LTR")[(/span)؛ (strong)على(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)بن حسين (ع)(/strong)، امام چهارم، (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق(/em)، در محمدرضا حسينى­جلالى، همان منبع؛ (strong)مجلسى(/strong)؛ محمود (strong)مدنى بجستانى(/strong)، (em)فرهنگ كتب حديثى شيعه(/em)، تهران ۱۳۸۵ش؛ عباس على (strong)موسوى(/strong)، (em)رسا(/em)(em)لة(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)الحقوق للامام زين(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)العابدين عليه(/em)(span dir="LTR")‌(/span)(em)السلام(/em)، بيروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۳؛ (strong)نجاشى(/strong)؛ حسين(span dir="LTR")‌(/span)بن محمدتقى (strong)نورى(/strong)، (em)مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل(/em)، قم ۱۴۰۷ـ۱۴۰۸؛(/p)
(p)
Hossein(strong) Modarressi Tab(/strong)(strong)ā(/strong)(strong)tab(/strong)(strong)ā(/strong)(strong)&#۳۹;i(/strong),(em) Tradition and survival: a bibliographical survey of early Sh(/em)(em)ī(/em)(em)`ite literature(/em), vol.۱, Oxford ۲۰۰۳.(/p)
(p align="right" dir="RTL")
(strong)/ سيدمحمدرضا حسينى(/strong)(span dir="LTR")‌(/span)(strong)جلالى /(/strong)(/p)
نظر شما
مولفان
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
امامان شیعه - امام سجاد (ع) ,
جلد19
تاریخ1393
وضعیت چاپ
  • چاپ شده