پانف‌/ پانوف‌ (با نام‌ مستعار تانه‌ )

معرف

مبارزان‌ نهضت‌ مشروطیت‌ ایران‌
متن
پانف‌/ پانوف‌ (با نام‌ مستعار تانه‌ )، از مبارزان‌ نهضت‌ مشروطیت‌ ایران‌. از تاریخ‌ تولد و مرگ‌ و زندگی‌ خصوصی‌ او چیزی‌ دانسته‌ نیست‌. اصلاً ارمنی‌ و از اهالی‌ بلغارستان‌ بود (براون‌،ص‌213ـ214) که‌ به‌ قولی‌ تابعیت‌ روسیه‌ را داشت‌ ( وحید ،ص‌ ] 209 [ ؛ قس‌ فخرائی‌، ص‌261 که‌ او را تبعة‌ بلغارستان‌ گفته‌ است‌). پدرش‌ در زندان‌ عثمانی‌ مرد و خواهر و برادرش‌ به‌ دست‌ ترکان‌ کشته‌ شدند (براون‌، ص‌214) و خود او پیش‌ از سفر به‌ ایران‌، در مقدونیه‌ جزو دستة‌ موزیک‌ و به‌ گفتة‌ الموتی‌ (ص‌62) کارمند ادارة‌ مالیه‌ و به‌ گفتة‌ ملکزاده‌ (ج‌ 5، ص‌ 1072) عضو حزب‌ سوسیال‌ دموکرات‌ روسیه‌ بود. پانف‌ در نیمة‌ اول‌ 1327، اندکی‌ پس‌ از کودتای‌ محمدعلی‌ شاه‌، به‌ عنوان‌ خبرنگار روزنامة‌ روسکویه‌ سلوو در مسکو ( مبارزه‌ با محمدعلی‌ شاه‌ ، ص‌ صدم‌،306) و رچ‌ ، ارگان‌ حزب‌ «کادِت‌» در سن‌پطرزبورگ‌، به‌ ایران‌ آمد (براون‌، همانجا؛ نوائی‌، ص‌ 22؛ رسول‌زاده‌، توضیحات‌ و تعلیقات‌، ص‌ 315، ش‌ 37). هارتویگ‌ ، سفیر روسیه‌ در ایران‌، و دیگر کارکنان‌ سفارت‌ با رویی‌ گشاده‌ از او استقبال‌ کردند، و وی‌ که‌ با واسطة‌ لیاخوف‌ موفق‌ به‌ دیدار با محمدعلی‌ شاه‌ و مصاحبه‌ با ظل‌السلطان‌ شده‌ بود، اجازه‌ یافت‌ که‌ ویرانه‌های‌ بهارستان‌ را پس‌ از به‌ توپ‌ بستن‌ مجلس‌ (رجب‌ 1326) ببیند (براون‌، ص‌215).سفارت‌ روس‌ به‌ محض‌ دریافت‌ اولین‌ شمارة‌ رچ‌ که‌ در آن‌ نخستین‌ نامة‌ پانف‌ در هواداری‌ از مشروطه‌خواهان‌ درج‌ شده‌ بود، نسبت‌ به‌ وی‌ تغییر روش‌ داد و او را به‌ هواداری‌ از سوسیال‌ دموکراتها و آنارشیستها متهم‌ کرد (همانجا؛ مامانتوف‌، ص‌98). در این‌ میان‌ گزارشهای‌ محرمانة‌ لیاخوف‌ به‌ ریاست‌ ستاد ارتش‌ روسیه‌ در قفقاز که‌ گویای‌ مداخلات‌ آشکار روسیه‌ در ایران‌ و حمایت‌ آن‌ دولت‌ از دربار قاجار بود، به‌ دست‌ پانف‌ افتاد (برای‌ متن‌ گزارشهای‌ لیاخوف‌ رجوع کنید به براون‌، ص‌221ـ225). ترجمة‌ فارسی‌ این‌ اسناد در همان‌ زمان‌ در روزنامة‌ شمس‌ استانبول‌ چاپ‌ شد (فخرائی‌، همانجا) و یکی‌ از آزادیخواهان‌ روسی‌ به‌ نام‌ پاولویچ‌ ایرانسکی‌، نسخة‌ روسی‌ آن‌ را در یک‌ روزنامة‌ مخفی‌ روسی‌ به‌ چاپ‌ رساند (مامانتوف‌، ص‌112؛ ملکزاده‌، ج‌3، ص‌686ـ687: ایوانسکی‌). در پی‌ ادامة‌ گزارشهایی‌ از این‌ دست‌، پانف‌ به‌ سفارت‌ روسیه‌ فراخوانده‌ شد و به‌ وی‌ تذکر دادند که‌ اخبار ایران‌ را با نظارت‌ کنسول‌ روس‌، پاسک‌ ، یا مترجم‌ سفارت‌، بارانوفسکی‌ ، بفرستد. اما مقاومت‌ پانف‌ دربرابر این‌ خواست‌، به‌ اخراج‌ وی‌ از ایران‌ در ذیقعدة‌ 1326/ دسامبر 1908 منجر شد (براون‌، ص‌215ـ216؛ مامانتوف‌، ص‌99ـ100؛ روسیه‌. وزارت‌ امور خارجه‌، ج‌2، ص‌43). در روسیه‌ نیز وی‌ را به‌ اتهام‌ همراه‌ داشتن‌ گذرنامة‌ ساختگی‌ به‌ دو هفته‌ زندان‌ محکوم‌ کردند (مامانتوف‌، ص‌106). پس‌ از آزادی‌، پانف‌ همراه‌ شیخ‌ علی‌ (عبدالعلی‌) بیدگلی‌ معروف‌ به‌ مؤید، که‌ او را نمایندة‌ مجتهدان‌ نجف‌ معرفی‌ می‌کرد، به‌ سفر در شهرهای‌ روسیه‌، بین‌ راه‌ سرحد ایران‌ و پایتخت‌ روسیه‌، به‌ افشاگری‌ در باب‌ سیاست‌ دربار قاجار پرداخت‌ تا مانع‌ اعطای‌ وام‌ به‌ محمدعلی‌ شاه‌ گردد (براون‌، ص‌217؛ فخرائی‌، ص‌260ـ261؛ ملکزاده‌، ج‌5، ص‌1029ـ1031). اندکی‌ بعد، پانف‌ به‌ ایران‌ بازگشت‌ تا در انقلاب‌ گیلان‌ شرکت‌ جوید. برخی‌ نیز او را فرستادة‌ کمیتة‌ باکو برای‌ یاری‌ رساندن‌ به‌ انقلاب‌ گیلان‌ دانسته‌اند (فخرائی‌، ص‌116؛ نوائی‌، ص‌43).پانف‌ در واقعة‌ باغ‌ مدیریه‌ در 16 محرم‌ 1327 که‌ به‌ کشته‌ شدن‌ آقابالاخان‌ سردار افخم‌، حاکم‌ مستبد گیلان‌، منجر شد نقش‌ بسزایی‌ داشت‌ (شریف‌ کاشانی‌، ج‌2، ص‌391) و کمیتة‌ ستار که‌ برای‌ انتظام‌ امور و حمله‌ به‌ تهران‌ تشکیل‌ شده‌ بود، کمیسیون‌ مخفی‌ جنگ‌ را با عضویت‌ ابراهیم‌خان‌ منشی‌زاده‌، معزالسلطان‌، سیدعلی‌ مرتضوی‌، یپرم‌، والیکو گرجی‌، احمد صادقف‌ (قازان‌ چاپی‌) و پانف‌ تشکیل‌ داد (کسروی‌، ص‌16؛ فخرائی‌، ص‌ 262؛ قس‌ دیوسالار، ص‌59 که‌ اشاره‌ می‌کند تمام‌ اختیارات‌ پیش‌ از تشکیل‌ کمیسیون‌ به‌ خود پانف‌ داده‌ شده‌ بود). نام‌ پانف‌ در همین‌ روزها در صورت‌ خرج‌ و دادة‌ کمیتة‌ ستار نیز به‌ چشم‌ می‌خورد («شرح‌ خرج‌ کمیتة‌ ستار»، ص‌285). وی‌ که‌ ریاست‌ ستاد زرادخانة‌ ارتش‌ ملی‌ را به‌ عهده‌ داشت‌، بر استقرار توپخانه‌ در رشت‌ و مین‌گذاری‌ جادة‌ رشت‌ ـ منجیل‌ نظارت‌ داشت‌ (روسیه‌. وزارت‌ امورخارجه‌، ج‌2، ص‌103، گزارش‌ لیاخوف‌ در 8 صفر 1327/ 14 فوریة‌ 1909). نقش‌ او در وقایع‌ این‌ دوره‌ چنان‌ بود که‌ از وی‌ در زمرة‌ رهبران‌ آتی‌ نهضت‌ ( خواندنیها ، ص‌ 21) و پیش‌ از یپرم‌ به‌ عنوان‌ نامزد ریاست‌ نظمیة‌ دولت‌ مشروطه‌ نام‌ برده‌ می‌شد (شریف‌ کاشانی‌، ج‌2، ص‌389ـ391). پس‌ از آنکه‌ مجاهدین‌ گیلان‌ به‌ فرماندهی‌ سپهدار تنکابنی‌ قزوین‌ را فتح‌ کردند، یپرم‌ با کنسول‌ روس‌ ملاقات‌ کرد. والیکو، پانف‌ و میرزا کوچک‌خان‌ به‌ عنوان‌ اعتراض‌ به‌ این‌ دیدار از قزوین‌ به‌ رشت‌ بازگشتند (فخرائی‌، ص‌260). کمیتة‌ ستار نیز عمل‌ یپرم‌ را محکوم‌ کرد و با عذرخواهی‌ از مجاهدان‌ آنان‌ را به‌ قزوین‌ بازگرداند، ولی‌ پانف‌ به‌ اردو بازنگشت‌ (همانجا). از دیگر سو مماشات‌ سپهدار تنکابنی‌ با حامیان‌ نظام‌ استبدادی‌ پیشین‌ ـ کسانی‌ چون‌ شعاع‌السلطنه‌ ـ بدگمانی‌ و رنجش‌ بیشتر پانف‌ را برانگیخت‌ (شریف‌ کاشانی‌، ج‌2، ص‌389ـ390). بتدریج‌ میان‌ او و یپرم‌ و سپهدار دشمنی‌ بالا گرفت‌ و به‌ برخوردهای‌ مسلحانه‌ میان‌ طرفداران‌ دو جناح‌ در رشت‌ منجر شد (حاج‌سیدجوادی‌، ص‌ 144). پانف‌ گزارشی‌ به‌ قفقاز فرستاد و کمیتة‌ قفقاز، نمایندگانی‌ از جمله‌ محمدامین‌ رسول‌زاده‌ را برای‌ تحقیق‌ به‌ گیلان‌ فرستاد (کسروی‌، ص‌12؛ فخرائی‌، ص‌262). سرانجام‌، به‌ پیشنهاد پانف‌ یا تصمیم‌ کمیتة‌ قفقاز (حاج‌سیدجوادی‌، ص‌145؛ نوائی‌، ص‌21) و به‌ قولی‌ با تلاش‌ سپهدار و یپرم‌ (همانجاها؛ شریف‌ کاشانی‌، ج‌2، ص‌391)، وی‌ برای‌ گسترش‌ انقلاب‌ رهسپار مازندران‌ شد و به‌ سرکردگی‌ تنی‌ چند از جمله‌ میرزا محمد حسین‌زاده‌، لطف‌علی‌خان‌ مؤدب‌السلطان‌ معروف‌ به‌ موسیوشارل‌ سمینو، میرزا عبدالله‌ (معروف‌ به‌ یک‌ دست‌)، و احمد صادقُف‌، از رشت‌ بیرون‌ آمد و پس‌ از یک‌ شب‌ توقف‌ در انزلی‌ از طریق‌ دریا راه‌ مازندران‌ را در پیش‌ گرفت‌. گروه‌ کوچک‌ انقلابی‌ در مشهدسر (بابلسر کنونی‌) توقف‌ کردند. آنان‌ پس‌ از قطع‌ سیمهای‌ تلگراف‌ و تصرف‌ گمرکخانه‌، اسلحة‌ موجود و موجودی‌ گمرکخانه‌ را پس‌ از پرداخت‌ مواجب‌ مستخدمان‌ ضبط‌ کردند (ملکزاده‌، ج‌5، ص‌1074ـ1076). سپس‌ به‌ بارفروش‌ (بابل‌) رفتند و آنجا را به‌ تصرف‌ درآوردند اما پانف‌ زخمی‌ شد و به‌ مشهدسر بازگشت‌ و در هشتم‌ فروردین‌ راهی‌ بندر گز شد (فخرائی‌، همانجا؛ کسروی‌، ص‌16ـ17؛ رسول‌زاده‌، ص‌ 106ـ 108). او که‌ از موافقت‌ شیخ‌ محمدحسین‌، مجتهد استرآباد، با نهضت‌ مشروطه‌ آگاه‌ بود (فخرائی‌، ص‌263؛ ملکزاده‌، ج‌5، ص‌1075)، با تنی‌ چند از همراهانش‌ به‌ استرآباد رفت‌ (بریتانیا. وزارت‌ امورخارجه‌، ج‌2، ص‌530؛ کسروی‌، ص‌17). و با مصادرة‌ ذخیرة‌ مهمات‌ آنجا و ارسال‌ اسلحه‌ به‌ روستاها (مقصودلو، ج‌1، ص‌116) کوشید تا زمینة‌ قیام‌ مسلحانه‌ را فراهم‌ آورد. در همین‌ حال‌ از آنجا که‌ مازندران‌ تنها راه‌ گریز محمدعلی‌ شاه‌ بود، ترکمنهای‌ هوادار شاه‌ با پشتیبانی‌ خانهای‌ محلی‌ که‌ از توسعه‌ و تعمیق‌ قیام‌ بیمناک‌ شده‌ بودند، برای‌ رفع‌ خطر جدی‌ مجاهدان‌ در صدد حمله‌ به‌ استرآباد برآمدند. پانف‌ کوشید رهبران‌ ترکمنها را به‌ همکاری‌ با انجمن‌ استرآباد و همراهی‌ با مشروطه‌خواهان‌ برانگیزد اما نتوانست‌ (همان‌، ج‌1، ص‌119؛ کسروی‌، ص‌17ـ 18). سرانجام‌ استرآباد به‌ تصرف‌ ترکمنها درآمد و عملیات‌ مازندران‌ درهم‌ شکسته‌ شد (رسول‌زاده‌، ص‌130؛ براون‌، ص‌219ـ220). پانف‌ در نبرد زخمی‌ شد و به‌ روایتی‌ در پایان‌ آن‌ از بیم‌ گرفتاری‌ به‌ دست‌ دشمن‌ با شلیک‌ گلوله‌ای‌ خودکشی‌ کرد (گزارش‌ روزنامة‌ دیلی‌ تلگراف‌ به‌ نقل‌ براون‌، ص‌ 219ـ220). اما این‌ روایت‌ را شواهد و گزارشهای‌ دیگر نقض‌ کرده‌ است‌. به‌ گفتة‌ کسروی‌ (همانجا) وی‌ پس‌ از نومیدی‌ از پیروزی‌، به‌ قنسولگری‌ روس‌ پناهنده‌ شد و از مرز عشق‌آباد به‌ روسیه‌ گریخت‌ و، سرانجام‌ به‌ استانبول‌ رفت‌. ملکزاده‌ (ج‌5، ص‌1076) به‌ حضور مجدد او در ایران‌ و در اردوی‌ فتح‌ تهران‌ اشاره‌ کرده‌ است‌. شواهد بعدی‌ مؤید سخن‌ کسروی‌ است‌، زیرا علاوه‌ بر خبر ایران‌ نو (سال‌1، ش‌19، 29 شعبان‌ 1327، ص‌4، به‌ نقل‌ رسول‌زاده‌، توضیحات‌ و تعلیقات‌ ص‌318) دربارة‌ سفر او به‌ استانبول‌، حمید سیاح‌ در نامه‌ای‌ به‌ تاریخ‌ 12 صفر 1327/ 5 مارس‌ 1909، به‌ این‌ نکته‌ اشاره‌ کرده‌ است‌ که‌ بسیاری‌ را در تهران‌ به‌ جای‌ او دستگیر کرده‌اند و بنابراین‌ ظاهراً خبر مرگ‌ وی‌ تأیید نشده‌ بوده‌ است‌. در تلگراف‌ تاهباز از استانبول‌ در 25 شعبان‌ 1327 از ارتباط‌ پانف‌ با انجمن‌ سعادت‌ سخن‌ رفته‌ است‌ ( مبارزه‌ بامحمدعلی‌ شاه‌ ، ص‌390ـ391). الموتی‌ حضور پانف‌ و همسرش‌ را در کنگرة‌ شرق‌ متذکر شده‌ است‌.منابع‌: ضیاءالدین‌ الموتی‌، فصولی‌ از تاریخ‌ مبارزات‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ ایران‌: جنبشهای‌ چپ‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ بریتانیا. وزارت‌ امورخارجه‌، کتاب‌ آبی‌: گزارشهای‌ محرمانة‌ وزارت‌ امور خارجة‌ انگلیس‌ دربارة‌ انقلاب‌ مشروطة‌ ایران‌ ، چاپ‌ احمد بشیری‌، تهران‌ 1362ـ 1369 ش‌؛ حسن‌ حاج‌سیدجوادی‌، «نقش‌ گیلان‌ در انقلاب‌ مشروطیت‌»، در کتاب‌ گیلان‌ ، ج‌ 2، تهران‌: گروه‌ پژوهشگران‌ ایران‌، 1374 ش‌؛ خواندنیها ، سال‌ 5، ش‌ 38 (22 اردیبهشت‌ 1324)؛ علی‌ دیوسالار، بخشی‌ از تاریخ‌ مشروطیت‌: فتح‌ تهران‌ و اردوی‌ برق‌ ، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدامین‌رسول‌زاده‌، گزارش‌هایی‌از انقلاب‌مشروطیت‌ ایران‌ ، ترجمة‌ رحیم‌ رئیس‌نیا، تهران‌1377ش‌؛ روسیه‌. وزارت‌ امورخارجه‌، کتاب‌ نارنجی‌: گزارش‌های‌ سیاسی‌ وزارت‌ خارجه‌ روسیه‌ تزاری‌ دربارة‌ انقلاب‌ مشروطة‌ ایران‌ ، ج‌ 1، ترجمة‌ حسین‌ قاسمیان‌، چاپ‌ احمد بشیری‌، تهران‌ 1367ش‌، ج‌ 2، ترجمة‌ فتح‌الله‌ دیده‌بان‌ و دیگران‌، چاپ‌ احمد بشیری‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ «شرح‌ خرج‌ کمیتة‌ ستار» در یاسنت‌ لویی‌ رابینو، مشروطة‌ گیلان‌ ، چاپ‌ محمد روشن‌، رشت‌ 1368 ش‌؛ محمدمهدی‌ شریف‌ کاشانی‌، واقعات‌ اتفاقیه‌ در روزگار ، چاپ‌ منصوره‌ اتحادیه‌ (نظام‌مافی‌) و سیروس‌ سعدوندیان‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ ابراهیم‌ فخرائی‌، گیلان‌ در جنبش‌ مشروطیت‌ ، تهران‌ 1356 ش‌؛ احمد کسروی‌، تاریخ‌ هجده‌سالة‌ آذربایجان‌ ، تهران‌ 1355ش‌؛ ن‌.پ‌.مامانتوف‌، بمباران‌ مجلس‌ شورای‌ملی‌ در سال‌ 1326 هجری‌ قمری‌، حکومت‌ تزار و محمدعلی‌ شاه‌ ، ترجمة‌ شرف‌الدین‌ قهرمانی‌، چاپ‌ همایون‌ شهیدی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ مبارزه‌ با محمدعلی‌ شاه‌: اسنادی‌ از فعالیتهای‌ آزادیخواهان‌ ایران‌ در اروپا و استانبول‌ در سالهای‌ 1326ـ 1328 قمری‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1359ش‌؛ حسینقلی‌ مقصودلو، مخابرات‌ استراباد ، چاپ‌ ایرج‌ افشار و محمد رسول‌ دریاگشت‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ مهدی‌ ملکزاده‌، تاریخ‌ انقلاب‌ مشروطیت‌ ایران‌ ، تهران‌ 1371 ش‌؛ عبدالحسین‌ نوائی‌، «سلسله‌ مقالات‌ فتح‌ تهران‌»، ماهنامة‌ اطلاعات‌ ، سال‌ 3، ش‌ 2 (1329 ش‌)؛ وحید ، سال‌ 5، ش‌ 2 (بهمن‌ 1346)؛Edward Granville Browne, The Persian revolution of 1905-1909, New York 1966.
نظر شما
مولفان
افسانه‌ منفرد ,
گروه
رده موضوعی
جلد 5
تاریخ
وضعیت چاپ
  • چاپ نشده