پان‌عربیسم‌

معرف

یشه‌ و نهضتی‌ فراگیر در جهان‌ عرب‌، منادی‌ وحدت‌ اعراب‌
متن
پان‌عربیسم‌ ، اندیشه‌ و نهضتی‌ فراگیر در جهان‌ عرب‌، منادی‌ وحدت‌ اعراب‌. این‌ مفهوم‌ غالباً مترادف‌ با ملی‌گرایی‌ عرب‌ آمده‌ است‌، ولی‌ برخی‌ به‌اختلافات‌ جزئی‌ میان‌ این‌ دو مفهوم‌ اشاره‌ کرده‌اند. از جمله‌، پان‌ عربیسم‌ را «خط‌ اصلی‌ فکری‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌» (نفا، ص‌134، به‌نقل‌ از تاچ‌ ) یا «هدف‌ اصلی‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌» (شلاله‌ ، ص‌19) خوانده‌اند. برخی‌ در تبیین‌ هدف‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ به‌دو محور «استقلال‌ جهان‌ عرب‌ و اتحاد تمام‌ بخشهای‌ آن‌ در یک‌ کشور» اشاره‌ کرده‌اند (ابراهیم‌، ص‌59) که‌ نزدیکی‌ و جدایی‌ناپذیری‌ این‌ دو مفهوم‌ را نشان‌ می‌دهد.دربارة‌ سرآغاز و منشأ ملی‌گرایی‌ عرب‌ نیز دیدگاههای‌ مختلفی‌ وجود دارد. بعضی‌ از نویسندگان‌ عرب‌ ریشة‌ آگاهی‌ به‌کلیت‌ عربی‌ را به‌دورة‌ جاهلیت‌ قبل‌ از اسلام‌ و یا عصر نهضت‌ شعوبیه‌ * می‌رسانند (شلاله‌، ص‌22؛ رجایی‌، ص‌290). در مقابل‌، آلبرت‌ حورانی‌ * از اندیشمندان‌ برجستة‌ عرب‌، بر این‌ عقیده‌ است‌ که‌ آگاهی‌ اعراب‌ از همزبانی‌ و مباهاتی‌ که‌ به‌این‌ زبان‌ کرده‌اند سابقه‌ای‌ دیرینه‌ و پیش‌ از اسلامی‌ دارد و حتی‌ قبل‌ از اسلام‌ نیز به‌نوعی‌ احساس‌ همنژادی‌ شبیه‌ بوده‌ است‌، اما این‌ احساس‌ همنژادی‌ و همخانوادگی‌ بعد از ظهور و بسط‌ اسلام‌، با پیوستن‌ انبوه‌ عربی‌ زبانهای‌ غیراصیل‌ به‌این‌ خانواده‌، از بین‌ رفته‌ است‌ ( ص‌260). برخی‌ نیز میان‌ موجودیت‌ ملت‌ عرب‌ و دعوت‌ به‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ تفاوت‌ قائل‌ شده‌ و ملی‌گرایی‌ را آگاهی‌ ملت‌ عرب‌ از وجود تفاوت‌ فرهنگی‌ با دیگران‌ و وابستگی‌ ایشان‌ به‌موجودیتی‌ خاص‌ و تمایل‌ به‌ انتقال‌ این‌ آگاهی‌ به‌ بیانی‌ سیاسی‌ ــ که‌ آمال‌ مردم‌ برای‌ استقلال‌، خودمختاری‌ و زندگی‌ بهتر را تجسم‌ کند ــ دانسته‌اند، و ازینرو ملی‌گرایی‌ عرب‌ را مفهومی‌ جدید و متعلق‌ به‌قرن‌ سیزدهم‌/ نوزدهم‌ می‌دانند (ابراهیم‌، همانجا).آنتونیوس‌ ، از برجسته‌ترین‌ پژوهشگران‌ عرب‌، جنبشهای‌ وهابیت‌ در جزیرة‌العرب‌ و محمدعلی‌پاشا در مصر را پیشگام‌ عرب‌گرایی‌ خوانده‌ است‌ (ص‌21ـ22). اما به‌ نظر او جنبش‌ ملی‌ عرب‌ به‌ طور جدی‌ و سازماندهی‌ شده‌ در 1292 با شکل‌گیری‌ انجمنی‌ مخفی‌ در بیروت‌ فعال‌ شد، که‌ آغاز آن‌ به‌ تأسیس‌ «انجمن‌ هنری‌ و علمی‌» در 1263 در بیروت‌ بازمی‌گشت‌ (ص‌ 51 ـ52، 79). این‌ انجمن‌ مخفی‌ شعبه‌هایی‌ در دمشق‌،طرابلس‌، و سویدا داشت‌ و برنامة‌ آن‌ استقلال‌ سوریه‌ و لبنان‌، پذیرش‌ زبان‌ عربی‌ به‌عنوان‌ زبان‌ رسمی‌ آن‌ ممالک‌، الغای‌ سانسور و رفع‌ محدودیتهای‌ آزادی‌ بیان‌ و عدم‌ استفاده‌ از سربازان‌ محلی‌ در خارج‌ از مرزهای‌ سوریه‌ و لبنان‌ بود. فعالیت‌ این‌ انجمن‌ بتدریج‌ فرونشست‌ و تقریباً در 1302 بکلی‌ از میان‌ رفت‌ (لوتسکی‌ ، ص‌ 326). برخی‌ نظر آنتونیوس‌ را رد می‌کنند و عقیده‌ دارند که‌ گرچه‌ سالهای‌ حدود 1292 شاهد اوج‌ چشمگیر احساسات‌ ملی‌ عربها بوده‌، اما تا آغاز قرن‌ بیستم‌، هیچ‌ حرکت‌ سیاسی‌ قابل‌ملاحظه‌ و مهمی‌، بر پایة‌ ملی‌گرایی‌، وجود نداشته‌ است‌ (رجایی‌، همانجا؛ وات‌، ص‌ 117). با این‌ حال‌، بیشتر نویسندگانی‌ که‌ در این‌ باره‌ قلم‌ زده‌اند معتقدند که‌ روشنترین‌ بیان‌ اولیة‌ احساسات‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ در طبایع‌الاستبداد عبدالرحمان‌ کواکبی‌ * که‌ در 1316/ 1898 در مصر منتشر شد، قابل‌ مشاهده‌ است‌ (اسعدی‌، همانجا). این‌ نویسندة‌ سوری‌ که‌ نخستین‌ متفکر اصیل‌ اشاعه‌دهندة‌ اندیشة‌ لائیک‌ اتحاد عرب‌ شناخته‌ شده‌ است‌، عربها را به‌جدا شدن‌ از ترکها و تلاش‌ در راه‌ یگانگی‌، به‌رغم‌ جداییهای‌ مذهبی‌، دعوت‌ کرد. او در کتاب‌ ام‌القری‌ خواستار بازگشت‌ خلافت‌ به‌ مبادی‌ اصلی‌اش‌، که‌ از نظر او اعراب‌ بودند، شد (آنتونیوس‌، ص‌ 97ـ 98).جدا از اینکه‌ اندیشة‌ اتحاد اعراب‌ و عربگرایی‌ از چه‌ زمانی‌ شروع‌ شد، ریشه‌های‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ ظهور و رشد این‌ اندیشه‌ را باید در افول‌ قدرت‌ حکومت‌ عثمانی‌ جستجو کرد ( رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌). در آغاز قرن‌ دهم‌/شانزدهم‌ تقریباً تمامی‌ کشورهای‌ عرب‌ به‌انقیاد ترکان‌ عثمانی‌ درآمدند و در دولت‌ عثمانی‌ ادغام‌ شدند (لوتسکی‌، ص‌9). توده‌های‌ عرب‌ در سراسر مدت‌ حکومت‌ عثمانی‌ تا اوایل‌ قرن‌ بیستم‌ با ترکان‌ احساس‌ بیگانگی‌ نمی‌کردند و از وحدت‌ مناطق‌ مسلمان‌نشین‌ ترک‌ و عرب‌ راضی‌ بودند و سلطان‌ عثمانی‌ را حاکم‌ برحق‌ مسلمانان‌ می‌شناختند. عثمانیها نیز در مقابل‌، تبعیضی‌ در حق‌ اعراب‌ روانمی‌داشتند و فرماندار هر منطقة‌ عرب‌ را، که‌ نقیب‌ نامیده‌ می‌شد، از اهالی‌ همان‌ منطقه‌ منصوب‌ می‌کردند (نقوی‌، ص‌39). تا اواخر قرن‌ دوازدهم‌/هجدهم‌ نیز احساس‌ تعلق‌ به‌دارالاسلام‌ براحساس‌ تعلق‌ ملی‌ به‌فرهنگ‌ و سرزمین‌ خاص‌ غلبه‌ داشت‌ (لوئیس‌، ص‌ 173ـ174).اوایل‌ قرن‌ دوازدهم‌/ اواخر قرن‌ هفدهم‌ دورة‌ افول‌ عثمانی‌ و بحرانهای‌ شدید بود، بحرانهایی‌ که‌ تمام‌ شئون‌ زندگی‌ اجتماعی‌ را فراگرفت‌. این‌ بحرانها، فشار روزافزون‌ هیئت‌ حاکمه‌ بر اتباع‌ عثمانی‌، بویژه‌ اتباع‌ غیرترک‌ از جمله‌ اعراب‌، را در پی‌ داشت‌. در این‌ دوره‌ اندیشة‌ پان‌اسلامیسم‌ ابزاری‌ برای‌ حفظ‌ دستگاه‌ رسمی‌ حاکم‌ محسوب‌ می‌شد (لوتسکی‌، ص‌ 24، 323ـ 324). اصلاحات‌ سلطان‌ عبدالحمید دوم‌ نیز که‌ به‌ تنظیمات‌ * معروف‌ شد، در کاهش‌ یا توقّف‌ بحران‌ تأثیری‌ نداشت‌. شورشهای‌ مختلف‌ و گاه‌ به‌گاه‌ در قلمرو عثمانی‌ حاکی‌ از این‌ وضعیت‌ بود (لوتسکی‌، ص‌122ـ124، 126، 332ـ333؛ مجید خدوری‌، ص‌ 23).انقلاب‌ ترکهای‌ جوان‌ * و اعادة‌ قانون‌ اساسی‌ در 1326 اعراب‌ را به‌انجام‌ اصلاحات‌ و امکان‌ بهره‌ بردن‌ از آزادی‌ امیدوار کرد (اسعدی‌، ص‌85؛ آنتونیوس‌، ص‌99؛ رجایی‌، ص‌289). در این‌ انقلاب‌، اعراب‌ به‌ترکان‌ جوان‌ امید بستند و مرکز جنبش‌ ملی‌ عرب‌ که‌ قبلاً شکل‌ گرفته‌ و در تبعید بود به‌استانبول‌ انتقال‌ یافت‌. در اجتماع‌ عظیمی‌ که‌ در شعبان‌ 1326 در محلة‌ عربها در استانبول‌ برگزار شد، تأسیس‌ نخستین‌ سازمان‌ تقریباً مردمی‌ به‌نام‌ «الاخاء العربی‌ العثمانی‌» اعلام‌ شد. این‌ سازمان‌ روزنامة‌ ویژه‌ای‌ انتشار داد و شعبه‌هایی‌ در اکثر ایالات‌ ایجاد کرد. رهبران‌ سازمان‌ الاخاء، پان‌عثمانیسم‌ و وجود ملت‌ عثمانی‌ را پذیرفتند و اظهار داشتند که‌ ملت‌ واحد عثمانی‌ از ملیتهای‌ گوناگونی‌ تشکیل‌ یافته‌ است‌ که‌ اعراب‌ مهمترین‌ آنان‌اند. در برنامة‌ این‌ سازمان‌ به‌استقلال‌ یا خودمختاری‌ ملت‌ عرب‌ اشاره‌ای‌ نشده‌ بود. از نشانه‌های‌ ملی‌گرایی‌ در برنامة‌ آنها، تنها می‌توان‌ به‌تقاضای‌ برابری‌ ملی‌، گسترش‌ آموزش‌ به‌ زبان‌ عربی‌ و رعایت‌ رسوم‌ عربی‌ اشاره‌ کرد (لوتسکی‌، ص‌ 339ـ340؛ آنتونیوس‌، ص‌ 102ـ103). اعلام‌ این‌ برنامه‌ ضربه‌ای‌ جدی‌ بر تصورات‌ ملی‌گرایان‌ عرب‌ وارد ساخت‌. ترکها وعده‌هایی‌ را که‌ در کنگرة‌ 1325/1907 پاریس‌ به‌اقلیتها داده‌ بودند، پس‌گرفتند. کشتار ارمنیان‌ مانند زمان‌ عبدالحمید دوم‌ ادامه‌ یافت‌ و انجمنهای‌ عرب‌ و دیگر جماعات‌ غیر ترکها تعطیل‌ شد. در 1327 سازمان‌ الاخاء نیز غیرقانونی‌ اعلام‌ شد. ترکها سیاست‌ «ترک‌سازی‌» اجباری‌ ملیتهای‌ غیر ترک‌ را پیش‌ گرفتند. مدارس‌ ملی‌ تعطیل‌ و زبان‌ ترکی‌ تنها زبان‌ رسمی‌ اعلام‌ شد (لوتسکی‌، ص‌340ـ342؛ آنتونیوس‌، ص‌105؛ مجید خدوری‌، ص‌22). تغییر سیاست‌ ترکان‌ جوان‌ که‌ جویای‌ برتری‌ فرهنگ‌ ترک‌ بر تمامی‌ قلمرو عثمانی‌ بودند،موجب‌ شد که‌ اعراب‌ نیز در پی‌ تأکید بر هویت‌ عربی‌ خویش‌ و کسب‌ استقلال‌ ملی‌ برآیند (عنایت‌، 1370 ش‌، ص‌226). از همین‌ روست‌ که‌ برخی‌ معتقدند براستی‌ بذر جنبش‌ جدایی‌طلبی‌ اعراب‌، در خاک‌ ملی‌گرایی‌ ترک‌ جوانه‌ زد (زین‌، ص‌ 79).عامل‌ دیگری‌ که‌ آگاهیهای‌ قومی‌ و ملی‌ اعراب‌ را برانگیخت‌ رویارویی‌ جهان‌ عرب‌ با غرب‌، چه‌ از منظر مبارزه‌ با استعمار و چه‌ از حیث‌ آشنایی‌ با اندیشه‌ و مفاهیم‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ این‌ تمدن‌ نوپا بود ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌). برخی‌ معتقدند که‌ مقاومت‌ مصریان‌ در مقابل‌ حملة‌ ناپلئون‌ در 1213/1798 موجب‌ بیدار شدن‌ شعور قومی‌ آنها شد و آنان‌ را از حق‌ حکومت‌ مستقل‌ بر کشورشان‌ آگاه‌ کرد. به‌ هر حال‌، استقلالی‌ که‌ مصر پس‌ از این‌ حمله‌ و بعد از قدرت‌ یافتن‌ محمدعلی‌ پاشا و دودمان‌ خدیوی‌، در مقابل‌ باب‌عالی‌ * یافت‌ از اولین‌ مصادیق‌ یا مظاهر اتحاد اعراب‌ بوده‌ است‌ (اسعدی‌، ص‌80 ـ81؛ عنایت‌، 1370 ش‌، ص‌ 12؛ لوتسکی‌، ص‌ 47، 200ـ202). به‌نظر حورانی‌، محمدعلی‌ قصد ایجاد پادشاهی‌ عرب‌ را نداشت‌ اما باعث‌ توسعة‌ قلمرو اعراب‌ شد (ص‌261). پس‌ از محمدعلی‌، فرزندش‌ اسماعیل‌ تلاش‌ کرد که‌ در مقابل‌ استعمار فرانسه‌ و سپس‌ انگلستان‌ ایستادگی‌ کند، اما در 1296/1879 با فشار قدرتهای‌ اروپایی‌ برکنار شد. از آن‌ پس‌ مرکز اصلی‌ مقاومت‌، ارتشی‌ بود که‌ تعداد زیادی‌ از افسران‌ آن‌ مصری‌ بودند. اولین‌ جنبش‌ ملی‌گرایی‌ مصر با هدفِ کسب‌ استقلال‌ و رفع‌ استعمار در 1299 به‌رهبری‌ سرهنگ‌ عُرابی‌پاشا * شکل‌ گرفت‌. انگلیسها این‌ جنبش‌ را سرکوب‌ کردند. در اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌/ اواخر قرن‌ نوزدهم‌ نیز جنبش‌ ملی‌گرای‌ دیگری‌ به‌رهبری‌ مصطفی‌ کامل‌ * به‌وقوع‌ پیوست‌. این‌ جنبش‌ به‌توسعة‌ مطبوعات‌ و بویژه‌ شکل‌گیری‌ اولین‌ احزاب‌ سیاسی‌ انجامید که‌ گامی‌ در پیشبرد ملی‌گرایی‌ به‌شمار می‌آمد. به‌ این‌ ترتیب‌ قاهره‌ پناهگاه‌ ملی‌گرایان‌ عربی‌ بود که‌ در دیگر مناطق‌ عرب‌نشین‌ امپراتوری‌ تحت‌ تعقیب‌ پلیس‌ قرار گرفته‌ بودند (درینیک‌، ص‌ 44ـ46).بسیاری‌، نخستین‌ آشنایی‌ گسترده‌ و منظم‌ جهان‌ عرب‌ را دست‌کم‌ با فکر و مفهوم‌ ملی‌گرایی‌ ناشی‌ از فعالیتهای‌ فرهنگی‌ مسیحیان‌ قلمرو عثمانی‌ از اواسط‌ قرن‌ سیزدهم‌/ نوزدهم‌ به‌این‌ سو دانسته‌اند. مرکز بیشتر این‌ فعالیتها سوریه‌ بوده‌ است‌ (همان‌، ص‌33؛ شرابی‌، ص‌74ـ75). همچنین‌ برخی‌ معتقدند که‌ دانشگاه‌ انجیلی‌ امریکایی‌ بیروت‌ و دانشگاه‌ یسوعی‌ (فرانسوی‌) سن‌ژوزف‌ بیروت‌ ــ که‌ هیئتهای‌ مبلغ‌ مسیحی‌ امریکایی‌ و فرانسوی‌ بترتیب‌ در 1283/ 1866 و 1291/ 1874 تأسیس‌ کردند ــ در برانگیختن‌ نهضت‌ عرب‌ بسیار مؤثر بوده‌ است‌. نسلی‌ از اولین‌ رهبران‌ جریان‌ فکری‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ (اعم‌ از مسیحی‌ یا مسلمان‌) در همین‌ دانشگاهها تربیت‌ شده‌ بودند و هم‌اینان‌ بودند که‌ برای‌ بیان‌ مفاهیم‌ جدید ملی‌گرایی‌، واژگان‌ جدیدی‌ چون‌ «قومیة‌» و «وطنیة‌» و غیر آن‌ ساخته‌ یا از ذخایر کهن‌ زبان‌ عربی‌ برگرفتند و رواج‌ دادند (اسعدی‌، ص‌82). از جملة‌ این‌ اندیشمندان‌ می‌توان‌ به‌کسانی‌ چون‌ بطروس‌ بستانی‌ * ، ناصیف‌ یازجی‌ و نجیب‌ عازوری‌ اشاره‌ کرد. بستانی‌ و یازجی‌ (1215ـ 1288) پیشروترین‌ اندیشه‌ورزان‌ آن‌ دوره‌ را گرد هم‌ آوردند. در 1273 پیروان‌ آنها انجمن‌ علمی‌ سوریه‌ را برپا کردند که‌ برای‌ نخستین‌ بار در تاریخ‌ سوریه‌، روشنفکران‌ عرب‌ را صرفنظر از علایق‌ مذهبی‌ آنان‌ متحد ساخت‌. انجمنی‌ که‌ در آن‌ پس‌ از مدتی‌ مباحث‌ مربوط‌ به‌تجدید حیات‌ فرهنگی‌ جای‌ خود را به‌دعوتهای‌ آتشین‌ مبارزه‌ برای‌ استقلال‌ داد (آنتونیوس‌، ص‌51 ـ 54). نجیب‌ عازوری‌ نیز به‌همراه‌ کواکبی‌ «جامعة‌ عرب‌» را در پاریس‌ تأسیس‌ کرد و ماهنامه‌ای‌ به‌نام‌ ) استقلال‌ عرب‌ ( منتشر ساخت‌ که‌ غالباً براختلافات‌ نژادی‌، فرهنگی‌ و سیاسی‌ عربها و ترکها و گاه‌ به‌برتری‌ عرب‌ بر ترک‌ و ضرورت‌ جدایی‌ عربها از حکومت‌ عثمانی‌ تأکید می‌کرد. شعار عازوری‌ «کشورهای‌ عرب‌ برای‌ عربها» بود و در تقاضای‌ خود، عربها را به‌قیام‌ و تشکیل‌ دولتهای‌ مستقل‌ از عثمانی‌ دعوت‌ می‌کرد (لوتسکی‌، ص‌334؛ حورانی‌، ص‌277ـ279؛ آنتونیوس‌، ص‌98ـ99؛ نقوی‌، ص‌40). در میان‌ مسیحیان‌، گرچه‌ گروه‌ کوچکی‌ از مارونیهای‌ لبنان‌ ملی‌گرایی‌ را در قالب‌ دینی‌ مطرح‌ می‌کردند، اما بیشتر آنان‌ در پی‌ ملی‌گرایی‌ مبتنی‌ بر زبان‌ عربی‌ بودند (درینیک‌، ص‌34؛ شرابی‌، ص‌ 76).به‌ هر حال‌، نتیجة‌ استبداد ترکها این‌ بود که‌ اعراب‌ در آغاز جنگ‌ جهانی‌ اول‌ به‌انگلیسها متمایل‌ شوند و شریف‌ حسین‌ * ، «شریف‌» مکه‌، در پی‌ مکاتبه‌ با دولت‌ انگلیس‌ و با وعدة‌ حمایت‌ انگلیسها از اعراب‌، در 1334/ 1916 بر ضد ترکها قیام‌ کرد (لوتسکی‌، ص‌ 351، 385ـ387؛ امین‌، ص‌41). او که‌ در فکر ایجاد یک‌ دولت‌ عربی‌ مستقل‌ بود، در همان‌ سال‌ خود را پادشاه‌ ملت‌ عرب‌ خواند. با وجود این‌، بریتانیا و فرانسه‌ تنها عنوان‌ پادشاه‌ حجاز را برای‌ او به‌رسمیت‌ شناختند و براساس‌ موافقتنامة‌ سایکس‌ ـ پیکو * در همان‌ سال‌ بقیة‌ منطقه‌ را زیر نفوذ خود درآوردند. به‌ این‌ ترتیب‌ نهضت‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ تجزیه‌ شد (لوتسکی‌، ص‌389ـ393، 401ـ402؛ ) دایرة‌المعارف‌ خاورمیانه‌ معاصر ( ، ذیل‌ "Arab nationalism" ). از این‌ به‌ بعد ملی‌گرایی‌ عرب‌ به‌ سوی‌ مخالفت‌ با سلطة‌ غرب‌ تغییر جهت‌ داد، زیرا غرب‌ با نفوذ خود و ایجاد دولتهای‌ ضعیف‌ و کوچک‌، اعراب‌ را از وحدت‌ موعود محروم‌ کرده‌ بود (مجید خدوری‌، ص‌28ـ29). هنوز غوغای‌ موافقتنامة‌ سایکس‌ ـ پیکو فرو ننشسته‌ بود که‌ توافق‌ انگلیس‌ با صهیونیستها برای‌ تشکیل‌ دولت‌ یهود در فلسطین‌ (اعلامیة‌ بالفور) اعراب‌ را بکلی‌ نگران‌ ومأیوس‌ کرد (آنتونیوس‌، ص‌266ـ267؛ ) دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد ( ، ذیل‌ "Arab nationalism" ). مهمترین‌ اقدامات‌ ملی‌گرایان‌ عرب‌ در این‌ دوره‌ تا جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ حول‌ سه‌ محور بود: کسب‌ خودمختاری‌ از طریق‌ شورش‌ و تظاهرات‌ و عدم‌ همکاری‌ با اشغالگران‌، زنده‌ نگه‌داشتن‌ فکر اتحاد اعراب‌، و پشتیبانی‌ از اعراب‌ فلسطین‌ در مقابله‌ با مهاجران‌ یهود و اقدامات‌ تجاوزکارانة‌ صهیونیستها (حورانی‌، ص‌291ـ292).در این‌ دوره‌ برخی‌ از رهبران‌ عرب‌ ــ غالباً خاندان‌ هاشمی‌ ــ در عراق‌ و ماورای‌ اردن‌ اقداماتی‌ برای‌ ایجاد اتحادیه‌ای‌ از کشورهای‌ عرب‌ انجام‌ دادند که‌ موفقیتی‌ نداشت‌. از جملة‌ این‌ اقدامات‌ طرح‌ فیصل‌ اول‌ پادشاه‌ عراق‌ برای‌ ایجاد اتحادیه‌ای‌ از کشورهای‌ عراق‌، سوریه‌، ماورای‌ اردن‌، فلسطین‌ و حجاز بود. بعد از مرگ‌ فیصل‌ برادرش‌ عبدالله‌، امیر ماورای‌ اردن‌، طرح‌ او را پی‌ گرفت‌ اما مخالفت‌ عربستان‌ سعودی‌ و مصر و فعالیتهای‌ نوری‌ سعید نخست‌وزیر عراق‌ به‌منظور جلب‌ حمایت‌ بریتانیا برای‌ تأسیس‌ اتحادیه‌ای‌ شامل‌ عراق‌، سوریه‌ و فلسطین‌ که‌ رهبری‌ عبدالله‌ را به‌خطر می‌انداخت‌، به‌شکست‌ این‌ طرح‌ انجامید. طرح‌ عبدالعزیز آل‌سعود در 1315ـ1316ش‌/ 1936ـ1937 برای‌ تشکیل‌ اتحادیه‌ای‌ عربی‌ به‌ رهبری‌ خود وی‌ نیز در بی‌اثر ماندن‌ این‌ طرحها مؤثر بود ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌).پس‌ از جنگ‌ جهانی‌ دوم‌، در نتیجة‌ تکاپوهای‌ پراکندة‌ ملی‌گرایان‌، تعداد زیادی‌ از کشورهای‌ عربی‌ استقلال‌ یافتند؛ اما این‌ امر نه‌تنها ملی‌گرایی‌ عرب‌ را یکپارچه‌ نکرد، بلکه‌ هر چه‌ بیشتر به‌جزئی‌ و منطقه‌ای‌تر شدن‌ آن‌ انجامید (اسعدی‌، ص‌86). لذا اعراب‌ در اواسط‌ دهة‌ 1320 ش‌/ 1940 تجربة‌ دیگری‌ را آزمودند و در اجلاسی‌ مقدماتی‌ در اسکندریه‌ در 16 مهر 1323/ 7 اکتبر 1944، تصمیم‌ به‌تشکیل‌ سازمان‌ اتحادیة‌ عرب‌ * گرفتند (درینیک‌، ص‌173ـ174). این‌ اتحادیه‌ با هدف‌ دفاع‌ از استقلال‌ اعضا و فراهم‌ آوردن‌ تسهیلات‌ برای‌ همکاری‌ بین‌ آنها در زمینه‌های‌ اقتصادی‌، فرهنگی‌ و اجتماعی‌ در 3 فروردین‌/ 22 مارس‌ سال‌ بعد رسماً تأسیس‌ شد. نخستین‌ اعضای‌ این‌ سازمان‌ عبارت‌ بودند از: مصر، سوریه‌، عراق‌، لبنان‌، ماورای‌ اردن‌، عربستان‌ سعودی‌ و یمن‌، که‌ هر کشور عرب‌ مستقل‌ دیگر نیز می‌توانست‌ به‌آن‌ ملحق‌ شود. اتحادیه‌ هیچگونه‌ خصیصة‌ فوق‌ ملی‌ نداشت‌ و اجرای‌ تصمیمات‌ مجمع‌ فقط‌ برای‌ اعضایی‌ که‌ به‌آن‌ رأی‌ می‌دادند اجباری‌ بود. به‌عبارت‌ دیگر، ملی‌گرایی‌ عرب‌ توان‌ ایجاد وحدت‌ اعراب‌ را نداشت‌ (همان‌، ص‌ 174ـ 175). نکتة‌ مهمی‌ که‌ اتحادیة‌ عرب‌ طبق‌ منشور خود بر آن‌ مهر تأیید نهاد پذیرفتن‌ جدایی‌ کشورهای‌ عرب‌ از یکدیگر بود، چرا که‌ منشور، استقلال‌ کشورهای‌ امضاکننده‌ را تأیید می‌کرد و لازم‌الاجرا شدن‌ تصمیمات‌ را منوط‌ به‌ اتفاق‌آرا می‌دانست‌ و دخالت‌ در امور داخلی‌ کشورهای‌ عرب‌ را منع‌ می‌کرد (هویدا، ص‌295؛ ) دایرة‌المعارف‌ خاورمیانه‌ معاصر ( ، همانجا).عامل‌ مهم‌ دیگری‌ که‌ به‌ همگرایی‌ مجدد اعراب‌ و تولد ملی‌گرایی‌ تندرو عرب‌ انجامید، تأسیس‌ اسرائیل‌ در 1327ش‌/1948 بود (اسماعیل‌، ص‌12). مسئلة‌ فلسطین‌ که‌ مسئلة‌ مشترک‌ همة‌ اعراب‌ و مسلمانان‌ تلقی‌ شد، به‌بیدار شدن‌ وجدان‌ عمومی‌ و حس‌ همدردی‌ مشترک‌ و همبستگی‌ میان‌ آنان‌ انجامید (درینیک‌، ص‌198ـ199؛ هویدا، ص‌30ـ31). در همین‌ زمان‌، «حرکة‌القومیین‌العرب‌» که‌ نهضتی‌ متشکل‌ از دانشجویان‌ دانشگاه‌ امریکایی‌ بیروت‌ بود شکل‌ گرفت‌. به‌عقیدة‌ این‌ دانشجویان‌، که‌ بیشتر فلسطینی‌ بودند، اتحاد تمامی‌ اعراب‌ مقدمة‌ آزادی‌ فلسطین‌ بود (صائغ‌، ص‌609).با روی‌کار آمدن‌ جمال‌ عبدالناصر در 1331ش‌/ 1952 در مصر و اقدامات‌ او، همزمان‌ با شکست‌ عرب‌گرایی‌ لیبرال‌ و محافظه‌کار، وی‌ سخنگو و نماد جریان‌ تندرو عرب‌گرایی‌ معرفی‌ شد (رجایی‌، ص‌295). او با ملی‌ کردن‌ کانال‌ سوئز در 1335ش‌/ 1956، در واقع‌ به‌ شخصیت‌ محوری‌ جهان‌ عرب‌ تبدیل‌ گردید تا آنجا که‌ ناصریسم‌ * که‌ وحدت‌ اعراب‌ را با سوسیالیسم‌ پیوند زده‌ بود، معادل‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ تعبیر می‌شد. شخصیت‌ برجسته‌ و محبوبیت‌ فوق‌العادة‌ ناصر در جهان‌ عرب‌، گسترش‌ و تقویت‌ نهضتهای‌ ملی‌گرا و در نهایت‌ تحکیم‌ وحدت‌ اعراب‌ را تا دهة‌ 1340 ش‌/ 1960 در پی‌ داشت‌ ( ) دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد ( ، همانجا؛ اسماعیل‌، ص‌ 88 ـ 89). اولین‌ گام‌ عملی‌ ناصر برای‌ وحدت‌ اعراب‌، اتحاد مصر و سوریه‌ در 1337ش‌/ 1958 و تأسیس‌ جمهوری‌ متحد عربی‌ * بود که‌ با پشتیبانی‌ غیرمنتظرة‌ اعراب‌ روبرو شد (اسماعیل‌، ص‌87 ـ 88). هر چند این‌ اتحاد بیشتر خواست‌ حزب‌ بعث‌ سوریه‌ و شرایط‌ آن‌زمان‌ بود. حزب‌ بعث‌ که‌ به‌ سوریه‌ محدود نبود از احزاب‌ تندرو ملی‌گرای‌ عرب‌ بود که‌ اعتقاد داشت‌ هر کس‌ به‌زبان‌ عربی‌ سخن‌ بگوید، صرف‌نظر از مذهب‌ و ملیت‌، عرب‌ محسوب‌ می‌شود. هدف‌ حزب‌ نیز استقرار جامعه‌ یا دولت‌ عرب‌ بود. حزب‌ بعث‌ نیز همچون‌ ناصر سعی‌ داشت‌ که‌ سوسیالیسم‌ را با ملی‌گرایی‌ عرب‌ پیوند دهد ( رجوع کنید به بعث‌ * ، حزب‌؛ هویدا، ص‌ 100؛ رجایی‌، ص‌ 293ـ294؛ درینیک‌، ص‌269ـ270). به‌هرحال‌، با وحدت‌ مصر و سوریه‌ بسیاری‌ از اعراب‌ وحدت‌ را دیگر یک‌ رؤیا نمی‌دانستند و به‌آینده‌ امیدوارتر شدند. اما شکست‌ و فروپاشی‌ این‌ اتحاد در 1340ش‌/1961، دوباره‌ ناامیدی‌ را براعراب‌ چیره‌ ساخت‌ (درینیک‌، ص‌271).جنگهای‌ اعراب‌ ـ اسرائیل‌ در 1346ش‌/1967 و 1352ش‌/ 1973 اعراب‌ را برای‌ مدتی‌ به‌هم‌ نزدیک‌ کرد، اما شکست‌ اعراب‌ در این‌ جنگها نشان‌ دهندة‌ ناتوانی‌ ملی‌گرایی‌ عربی‌ بود (امین‌، ص‌53 ـ54، 56 ـ57). بعلاوه‌، کناره‌گیری‌ مصر از رهبری‌ جهان‌ عرب‌ و امضای‌ پیمان‌ کمپ‌دیوید * با اسرائیل‌ در دهة‌ 1350 ش‌/ 1970، اختلاف‌ مواضع‌ اعراب‌ و دسته‌بندی‌ آنها در قبال‌ تجاوز عراق‌ به‌ایران‌ در دهة‌ 1360 ش‌/ 1980، حملة‌ عراق‌ به‌کویت‌ که‌ خود با شعار وحدت‌ اعراب‌ همراه‌ بود و نیز حمایت‌ غالب‌ کشورهای‌ عرب‌ حوزة‌ خلیج‌ فارس‌ از مداخله‌ و حضور نیروهای‌ غرب‌ در منطقه‌ در مقابل‌ عراق‌، همچنین‌ امضای‌ قراردادهای‌ اردن‌ و ساف‌ با اسرائیل‌ در دهة‌ 1370 ش‌/ 1980، در مجموع‌ حاکی‌ از افول‌ پان‌عربیسم‌ بود و بشدت‌ اعتبار ملی‌گرایی‌ عرب‌ را مخدوش‌ کرد (درینیک‌، ص‌378 ؛ هویدا، ص‌16ـ17؛ ) دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد ( همانجا؛ آسایش‌طلب‌ طوسی‌، ص‌67).مبانی‌ فکری‌ پان‌عربیسم‌. بسیاری‌ از اندیشمندان‌ عرب‌ آثاری‌ در تبیین‌ مبانی‌ پان‌عربیسم‌ برجای‌ گذاشته‌اند که‌ از جمله‌ می‌توان‌ به‌ طهطاوی‌ * ، کواکبی‌، مصطفی‌ کامل‌، ساطع‌ حصری‌ * و عبدالرحمان‌ بزاز اشاره‌ کرد. دغدغه‌ عمدة‌ فکری‌ این‌ متفکران‌ را باید در دو موضوع‌ نحوة‌ تبیین‌ رابطة‌ اسلام‌ و ملی‌گرایی‌ عرب‌ و رابطة‌ حاکمیت‌ ملی‌ (ملی‌گرایی‌ منطقه‌ای‌) و پان‌عربیسم‌ دانست‌ ( رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌).طهطاوی‌ (1216ـ1290) از نخستین‌ اندیشمندان‌ عرب‌ است‌ که‌ دیدگاهها و نظریات‌ وی‌ در بیداری‌ اعراب‌ سهمی‌ بسزا داشته‌ است‌. او در آثارش‌ واژة‌ «وطن‌» و «حب‌الوطن‌» را پی‌درپی‌ به‌کار می‌برد و معتقد بود که‌ محور و کانون‌ اصلی‌ عشق‌ و اخلاص‌ و وفاداری‌ اعراب‌ باید وطن‌ باشد. تا پیش‌ از او مفهوم‌ ناسیونالیسم‌ در میان‌ مصریان‌ چندان‌ متداول‌ نبود. او می‌کوشید ثابت‌ کند که‌ ملی‌گرایی‌ با اسلام‌ منافات‌ ندارد. با اینهمه‌ نظر او نسبت‌ به‌ عروبت‌ مبهم‌ بود، چرا که‌ منظور وی‌ تنها ناظر بر ملت‌ مصر بود (حورانی‌، ص‌68ـ69، 78ـ79؛ عنایت‌، 1370ش‌، ص‌ 33ـ35). کواکبی‌، پدر ملی‌گرایی‌ عرب‌، نیز میهن‌ را گرامیتر از دین‌ می‌دانست‌ و خواستار اتحاد اعراب‌ بدون‌ توجه‌ به‌ اختلافات‌ مذهبی‌ بود. او با همفکرانش‌ مبنای‌ ایدئولوژیک‌ تجدید حیات‌ ملی‌ عرب‌ را پایه‌ریزی‌ کرد (لوتسکی‌، ص‌243ـ244؛ عنایت‌، 1370ش‌، ص‌160ـ179). مصطفی‌ کامل‌، اندیشمند مصری‌ نیز، که‌ تاریخ‌ جنبش‌ وطن‌پرستی‌ در مصر با نام‌ او آغاز می‌شود، نقش‌ بارزی‌ در رواج‌ مفاهیمی‌ چون‌ وطن‌ و وطن‌پرستی‌ در میان‌ اعراب‌ داشت‌. او مسلک‌ خود را «وطنیة‌» نامید و از آرمانهای‌ ملی‌گرایانه‌ برای‌ استقلال‌خواهی‌ بهره‌ می‌برد. اما مقصود وی‌ نیز از وطن‌ فقط‌ مصر بود. او گرچه‌ معتقد بود دینداری‌ با میهن‌پرستی‌ منافات‌ ندارد، اما دین‌ را ابزاری‌ در خدمت‌ آرمانهای‌ میهنی‌ می‌دانست‌ (عنایت‌، 1370ش‌، ص‌193، 196، 201، 204ـ205). ساطع‌ حصری‌ (1303ـ1382) عقیده‌ داشت‌ که‌ هر کس‌ به‌زبان‌ عربی‌ سخن‌ بگوید یا جذب‌ عرب‌زبانان‌ شده‌ باشد عرب‌ محسوب‌ می‌شود (حورانی‌، ص‌313). به‌نظر او هر چه‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ از اسلام‌ بیشتر دوری‌ کند، موفقتر خواهد بود. او در طرفداری‌ از قومیت‌ عرب‌ تا آنجا پیش‌ رفت‌ که‌ اعلام‌ داشت‌ «عربیت‌ در صدر امور است‌» و عنوان‌ العروبةُ اوّلاً را برای‌ کتاب‌ خود برگزید (عنایت‌، 1370ش‌، ص‌258؛ رجایی‌، ص‌292). او عقیده‌ داشت‌ که‌ گرچه‌ دین‌ قدرت‌ ایجادشور و هیجان‌ دارد، ادیان‌ از لحاظ‌ ملی‌گرایی‌ وضع‌ یکسانی‌ ندارند؛ دینهای‌ ملی‌ نه‌تنها مشکلی‌ ایجاد نمی‌کنند بلکه‌ به‌تقویت‌ ملی‌گرایی‌ نیز منجر می‌شوند اما ادیان‌ جهانی‌، همچون‌ اسلام‌، در تقابل‌ با ملی‌گرایی‌ قرار می‌گیرند (حورانی‌، ص‌314). با اینهمه‌، او در نخستین‌ کتابهایش‌ اسلام‌ و ملی‌گرایی‌ را غیرقابل‌ جمع‌ نمی‌دانست‌ (عنایت‌، همانجا). بزاز، متفکر و سیاستمدار عراقی‌، نیز همچون‌ حصری‌ زبان‌ را نخستین‌ پایة‌ عقیدة‌ ملی‌ اعراب‌ می‌دانست‌ و وحدت‌ عربی‌ را بر وحدت‌ اسلامی‌ مقدم‌ می‌شمرد ( رجوع کنید به بزاز * ، عبدالرحمان‌؛ حورانی‌، ص‌ 303). اما حورانی‌ در این‌ باره‌ معتقد بود که‌ جدایی‌ اسلام‌ از ملی‌گرایی‌ آن‌ گونه‌ که‌ ترکها به‌آن‌ دست‌ یافتند ممکن‌ نیست‌، چرا که‌ تاریخ‌ اعراب‌ با اسلام‌ عجین‌، و اسلام‌ عامل‌ وحدت‌ اعراب‌ بوده‌ است‌ (ص‌ 266ـ267).گذشته‌ از تلاش‌ نظریه‌پردازان‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ در حل‌ این‌ تعارض‌، براساس‌ دیدگاه‌ اسلام‌، مسلمانان‌ در تمام‌ دنیا امتی‌ واحد و دارای‌ هویتی‌ مشترک‌اند. اسلام‌ تأکید دارد که‌ زبان‌، نژاد و رنگ‌ ملاک‌ وحدت‌ و امتیاز نیست‌. مرتضی‌ مطهری‌ (ص‌ 68) ضمن‌ ردّ اندیشة‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ بیان‌ می‌دارد که‌ در قرآن‌ بیشتر خطابها به‌عموم‌ مردم‌ روی‌ زمین‌ است‌ و هیچ‌ جا در قرآن‌ خطاب‌ «أیهاالعرب‌» یا شبیه‌ آن‌ نیامده‌ است‌. همچنین‌ ظهور جنبشهای‌ اسلامی‌ و اسلامگرایان‌، ضعف‌ کاربردی‌ ملی‌گرایی‌ عرب‌ را نشان‌ داد. انتقاد شدید کسانی‌ همچون‌ حسن‌البنا * ، نواب‌ صفوی‌ * ، سیدقطب‌ * ، محمد غزالی‌ * و مودودی‌ * در داخل‌ و خارج‌ از جهان‌ عرب‌ که‌ موضع‌ صریح‌ و قاطع‌ در رد انواع‌ ملی‌گرایی‌ زبانی‌ و قومی‌ و موارد دیگر ( رجوع کنید به ملی‌گرایی‌ * ) داشتند، حاکی‌ از این‌ امر بود (عنایت‌، 1362ش‌، ص‌204ـ205). اسلامگرایی‌ در میان‌ توده‌ها نیز بر پان‌عربیسم‌ برتری‌ یافت‌، که‌ این‌ اشتیاق‌ را می‌توان‌ در گسترش‌ نهضتهای‌ اسلامی‌ از جمله‌ اخوان‌المسلمین‌ * مشاهده‌ کرد (هویدا، ص‌ 97ـ 98).استقلال‌ کشورهای‌ عرب‌ پس‌ از جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ و تثبیت‌ نهاد حاکمیت‌ و نظام‌ دولت‌ ـ ملتهای‌ عرب‌ پس‌ از آن‌ نیز، مسئلة‌ جدیدی‌ در برابر پان‌عربیسم‌ به‌وجود آورد که‌ برخی‌ آن‌ را اینگونه‌ تبیین‌ کرده‌اند: درحالی‌ که‌ رهبران‌ عرب‌ منافع‌ خود و ادامة‌ حیات‌ دولت‌ را در گرو حفظ‌ اصل‌ حاکمیت‌ می‌دیدند، به‌پان‌عربیسم‌ و وحدت‌گرایی‌ نیز به‌عنوان‌ ابزاری‌ برای‌ مشروعیت‌ بخشیدن‌ به‌خود نیاز داشتند (بارنت‌، ص‌330ـ331). از سوی‌ دیگر، ملی‌گرایانِ منطقه‌ای‌ در برابر طرفداران‌ اتحاد اعراب‌ استدلال‌ می‌کنند که‌ در میان‌ عرب‌زبانان‌ نیز ملتهای‌ مشخصی‌ وجود دارند؛ از جمله‌ آنطون‌ سعاده‌ و طه‌ حسین‌ * ، طبق‌ این‌ نظر، خواستار استقلال‌ کشور خود و جدایی‌ از امت‌ عرب‌ بودند (عنایت‌، 1370ش‌، ص‌259). ظهور ملی‌گرایی‌ منطقه‌ای‌، مانند فرعونیسم‌ مصر، فینیقیسم‌ لبنان‌ و پان‌سوریسم‌، را می‌توان‌ نمونه‌هایی‌ از رویارویی‌ با پان‌عربیسم‌ بر شمرد (علی‌ بابائی‌، ج‌1، ص‌111). تناقض‌ حاکمیت‌ ملی‌ و پان‌عربیسم‌، با تقویت‌ و تأکید اتحادیة‌ عرب‌ بر استقلال‌ اعضا، به‌درون‌ این‌ اتحادیه‌ نیز کشیده‌ شد. از همین‌رو این‌ اتحادیه‌ نیز در سوق‌ دادن‌ اعراب‌ به‌سمت‌ وحدت‌ موفقیتی‌ به‌دست‌ نیاورد (اسعدی‌، ص‌ 87 ـ 88).وجود اقلیتهای‌ نژادی‌ و مذهبی‌ چون‌ کردها، بربرهای‌ الجزایر و مراکش‌، مارونیهای‌ لبنان‌ و سوریه‌، قبطیان‌ مصر، شیعیان‌، همچنین‌ افریقاییهای‌ مسیحی‌ و سیاهان‌ جنوب‌ سودان‌ (برگر، ص‌256ـ257، 260ـ261، 264؛ لوتسکی‌، ص‌ 141؛ برزگر، ص‌151ـ152؛ بالتا، ص‌11ـ12؛ میرحیدر، ص‌ 81) را نیز از جمله‌ موانع‌ پان‌عربیسم‌ می‌توان‌ برشمرد.همچنین‌ اختلاف‌ و شکاف‌ عمیق‌ میان‌ زبان‌ عربی‌ فصیح‌ و زبان‌ عامیانه‌ و محاوره‌ای‌ و ورود زبانهای‌ بیگانه‌، بویژه‌ به‌ کشورهای‌ شمال‌ افریقا، سبب‌ مناقشه‌ در این‌ نظریه‌ می‌شود که‌ زبان‌ عربی‌ زیربنای‌ محکمی‌ برای‌ اتحاد است‌ (عنایت‌، 1370ش‌، ص‌217؛ هویدا، ص‌28ـ29، 37؛ بالتا، ص‌ 12 و 294ـ 296). اختلاف‌ سطح‌ اقتصادی‌ میان‌ کشورهای‌ عرب‌، بویژه‌ با افزایش‌ بهای‌ نفت‌ در دهة‌ 1350 ش‌/ 1970 (کاتوزیان‌، ص‌ 82)، نیز به‌ نحو مؤثری‌ اندیشة‌ وحدت‌ اعراب‌ را تحلیل‌ برد. بعلاوه‌، اختلافات‌ متعدد مرزی‌ (جعفری‌ ولدانی‌، ص‌ 55) عدم‌ تمایل‌ اعراب‌ به‌وحدت‌ را نشان‌ می‌دهد و چشم‌انداز وحدت‌ را تیره‌ می‌سازد.ظهور اتحادیه‌های‌ منطقه‌ای‌ همچون‌ شورای‌ همکاری‌ خلیج‌فارس‌ در 1360ش‌/1981، اتحادیة‌ مغرب‌ عربی‌ در 1368 ش‌/ 1989 و شورای‌ همکاری‌ عرب‌ در اواخر دهة‌ 1360 ش‌/ 1980 نیز نشان‌دهندة‌ عدم‌ موفقیت‌ پان‌عربیسم‌ و راهی‌ برای‌ گریز از چالش‌ حاکمیت‌ ملی‌ و پان‌عربیسم‌ بوده‌ است‌ (تریپ‌، ص‌106؛ ) دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد ( ، همانجا). در هر صورت‌، شکست‌ پان‌عربیسم‌ در کسب‌ نتایج‌ ملموس‌ در طول‌ قرن‌ بیستم‌ باعث‌ شد که‌ برخی‌ از اندیشمندان‌ عرب‌ رسماً «پایان‌ پان‌عربیسم‌» را اعلام‌ کنند ( رجوع کنید به ) «پایان‌ پان‌عربیسم‌» ( ، مقالة‌ مناقشه‌انگیز فؤاد عجمی‌، ص‌96). در مقابل‌، بسیاری‌ نیز بر ادامة‌ حیات‌ پان‌عربیسم‌ تأکید کرده‌اند ( رجوع کنید به شلاله‌، ص‌ 48ـ50). مرکز «الدراسات‌ الوحدة‌ العربیة‌» به‌ منظور بررسی‌ اینگونه‌ نظریات‌ و مطالعة‌ دربارة‌ اتحاد اعراب‌ در قاهره‌ و بیروت‌ تأسیس‌ شده‌ است‌ ( د.اسلام‌ ، همانجا). از جمله‌ آخرین‌ دیدگاههای‌ ارائه‌ شده‌ برای‌ دستیابی‌ به‌اتحاد، می‌توان‌ به‌راه‌ حل‌ مبتنی‌ بر مردم‌سالاری‌ اشاره‌ کرد. در این‌ باره‌ برخی‌ از اندیشمندان‌ به‌ خودکامگی‌ و سرکوب‌ جنبشهای‌ سیاسی‌ فعال‌ و فقدان‌ مشارکت‌ مردمی‌ در جهان‌ عرب‌ اشاره‌ کرده‌اند و راه‌ دستیابی‌ به‌اتحاد اعراب‌ را پذیرش‌ مردم‌سالاری‌ و کثرت‌گرایی‌ دانسته‌اند (ولید خدوری‌، ص‌56 ـ57، 61، 71).منابع‌: محمدکاظم‌ آسایش‌طلب‌ طوسی‌، «بررسی‌ همگرایی‌ اعراب‌ با محوریت‌ پان‌عربیسم‌»، پایان‌نامة‌ کارشناسی‌ ارشد، دانشکده‌ روابط‌ بین‌الملل‌ وزارت‌ امور خارجه‌، 1378ش‌؛ مرتضی‌ اسعدی‌، «ناسیونالیسم‌ عرب‌»، نگاه‌ نو ، ش‌4 (دی‌ 1370)؛ طارق‌ اسماعیل‌، چپ‌ ناسیونالیستی‌ عرب‌ ، ترجمة‌ عبدالرحمن‌ عالم‌، تهران‌ 1369ش‌؛ مایکل‌ بارنت‌، «نهادها، نقشها و بی‌نظمی‌: نظام‌ دولتهای‌ عرب‌»، فصلنامة‌ خاورمیانه‌ ، سال‌1، ش‌2 (پاییز 1373)؛ پل‌ بالتا، مغرب‌ بزرگ‌: از استقلالها تا سال‌ 2000 ، ترجمة‌ عباس‌ آگاهی‌، تهران‌ 1370ش‌؛ ابراهیم‌ برزگر، «تحولات‌ سیاسی‌ ـ اجتماعی‌ عربستان‌ سعودی‌»، فصلنامة‌ خاورمیانه‌ ، سال‌2، ش‌1 (بهار 1374)؛ چارلز تریپ‌، «سازمانهای‌ منطقه‌ای‌ در خاورمیانة‌ عربی‌»، ترجمة‌ مسعود اسلامی‌، اطلاعات‌ سیاسی‌ ـ اقتصادی‌ ، سال‌11، ش‌3و4 (آذر و دی‌ 1375)؛ اصغر جعفری‌ ولدانی‌، «تحولات‌ مرزها در عربستان‌ شرقی‌»، اطلاعات‌ سیاسی‌ ـ اقتصادی‌ ، سال‌ 8 ، ش‌1و2 (مهر و آبان‌ 1372)؛ مجید خدوری‌، گرایشهای‌ سیاسی‌ در جهان‌ عرب‌ ، ترجمة‌ عبدالرحمن‌ عالم‌، تهران‌ 1369ش‌؛ ولید خدوری‌، «ناسیونالیسم‌ عرب‌ و دموکراسی‌»، ترجمة‌ محمود موسوی‌ بجنوردی‌، فصلنامة‌ خاورمیانه‌ ، سال‌ 6، ش‌3 (پاییز 1378)؛ ژان‌پی‌یر درینیک‌، خاورمیانه‌ در قرن‌ بیستم‌ ، ترجمة‌ فرنگیس‌ اردلان‌، تهران‌ 1368ش‌؛ فرهنگ‌ رجایی‌، «درآمدی‌ براندیشة‌ سیاسی‌ معاصر عرب‌»، فصلنامة‌ خاورمیانه‌ ، سال‌1، ش‌2 (پاییز 1373)؛ هشام‌ شرابی‌، روشنفکران‌ عرب‌ و غرب‌: سالهای‌ تکوین‌ 1914ـ 1875 ، ترجمة‌ عبدالرحمن‌ عالم‌، تهران‌ 1369ش‌؛ غلامرضا علی‌بابائی‌، فرهنگ‌ تاریخی‌ ـ سیاسی‌ ایران‌ و خاورمیانه‌ ، تهران‌ 1374ش‌؛ حمید عنایت‌، اندیشة‌ سیاسی‌ در اسلام‌ معاصر ، ترجمة‌ بهاءالدین‌ خرمشاهی‌، تهران‌ 1362ش‌؛ همو، سیری‌ در اندیشة‌ سیاسی‌ عرب‌ ، تهران‌ 1370ش‌؛ محمدعلی‌ کاتوزیان‌، «نفت‌ و توسعة‌ اقتصادی‌ در خاورمیانه‌»، ترجمة‌ علیرضا طیّب‌، اطلاعات‌ سیاسی‌ ـ اقتصادی‌ ،سال‌ 8 ، ش‌ 7 و 8 (فروردین‌ و اردیبهشت‌ 1373)؛ مرتضی‌ مطهری‌، خدمات‌ متقابل‌ اسلام‌ و ایران‌ ، تهران‌ 1370ش‌؛ درّه‌ میرحیدر، مبانی‌ جغرافیای‌ سیاسی‌ ، تهران‌ 1372 ش‌؛ علی‌محمد نقوی‌، اسلام‌ و ملی‌گرایی‌ یا ناسیونالیسم‌ از دیدگاه‌ اسلام‌ ، تهران‌ 1360ش‌؛ فریدون‌ هویدا، اعراب‌ چه‌ می‌خواهند ؟، ترجمة‌ هوشنگ‌ لاهوتی‌، تهران‌ 1371 ش‌؛Fouad Ajami, "The end of Pan-Arabism", in Pan-Arabism and Arab nationalism: The continuing debate , ed. Tawfic E. Farah, Boulder, Colo. 1987; Samir Amin, The Arab nation , tr. Michael Pallis, London 1983; George Antonius, The Arab awakening: the story of the Arab national movement , Beirut 1969; Morroe Berger, The Arab world today , New York 1962; Elie Chalala, "Arab nationalism: a bibliographic essay", in Pan-Arabism and Arab nationalism : the continuing debate ; EI 2 , s.v. "Pan-Arabism" (by J.M. Landau); Encyclopedia of the modern Middle East, ed . Reeva S. Simon, Philip Mattar, and Richard W. Bulliet, New York 1996, s.v. "Arab nationalism" (by Rashid Khalidi); Albert Hourani, Arabic thought in the liberal age 1798-1939 , Cambridge 1984; Saad Eddin Ibrahim, "The concerns and the challenges", in Pan-Arabism and Arab nationalism: the continuing debate ; Bernard Lewis, The Muslim Discovery of Europe , New York 1982; Vladimir B. Lutskii, Modern history of the Arab countries , Moscow 1969; Hassan Nafaa, "Arab nationalism: a response to Ajami's thesis on the ` End of Pan-Arabism'", in Pan-Arabism and Arab nationalism: the continuing debate; The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L. Esposito, New York 1995, s.v. "Arab nationalism" (by Bahgat Korany); Yezid Sayigh, "Reconstructing the paradox: the Arab nationalist movement, armed struggle, and Palestine, 1951-1966", The Middle East journal , vol. 45, no.4 (Autumn 1991); W. Montgomery Watt, Islamic Political thought , Edinburgh 1998; Zeine N. Zeine, The emergence of Arab nationalism , New York 1973.
نظر شما
مولفان
محمدكاظم‌ آسايش‌طلب‌ طوسي‌ ,
گروه
رده موضوعی
جلد 5
تاریخ
وضعیت چاپ
  • چاپ نشده