بیرانون‌ (بیرنون‌)

معرف

ایلهای‌ لک‌زبان‌ لرستان‌
متن
بِیْرانْوَن‌ (بِیْرِنْوَن‌)، از ایلهای‌ لک‌زبان‌ لرستان‌. این‌ ایل‌ در زمان‌ قاجاریان‌ در صحنة‌ سیاسی‌ لرستان‌ ظاهر شد و در شورشها و درگیری‌ با قاجاریان‌ و پهلوی‌ سهم‌ عمده‌ای‌ داشت‌. بر اساس‌ روایت‌ محلی‌، بیرانونها از نسل‌ کسی‌ به‌ نام‌ هجیالی‌ یا هجالی‌اند که‌ از حجاز به‌ لرستان‌ مهاجرت‌ کرده‌ است‌. او از حجاز به‌ منطقة‌ دلفان‌ آمد و نزد بابابزرگ‌، که‌ اکنون‌ مقبره‌اش‌ زیارتگاه‌ اهل‌ حق‌ است‌، ماندگار شد و با دختر یکی‌ از بزرگان‌ دلفان‌ به‌ نام‌ توشمال‌ ] = کدخدا/ رئیس‌ [ علوی‌ ازدواج‌ کرد و صاحب‌ دو فرزند به‌ نامهای‌ بیران‌ و باجول‌ شد که‌ اولی‌ نیای‌ پانزدهم‌ ایل‌ بیرانون‌ و دومی‌ بانی‌ ایل‌ باجولْوَند * یا باجُلان‌ است‌، اما به‌ نوشتة‌ والیزاده‌ معجزی‌ (ص‌ 311) چند قرن‌ پیش‌، شخصی‌ از عربستان‌ به‌ نام‌ هجیالی‌، که‌ می‌گویند محرف‌ کلمة‌ «حجازی‌» است‌، در معیت‌ یکی‌ از دُعاة‌ علوی‌، که‌ احتمالاً از داعیان‌ اهل‌ حق‌ و صاحب‌ بقعة‌ مشهور به‌ «بابای‌ بزرگ‌» بوده‌ و قبرش‌ در منطقة‌ کاکاوند دلفان‌ واقع‌ شده‌، به‌ دلفان‌ آمده‌ است‌. براساس‌ نوشته‌های‌ اهل‌ حق‌، بابابزرگ‌ در قرن‌ پنجم‌ می‌زیسته‌ (صفی‌زاده‌، ص‌ 85 ـ86) و حال‌ آنکه‌ هجیالی‌، که‌ نیای‌ شانزدهم‌ بیرانونهاست‌، در نیمة‌ اول‌ قرن‌ دهم‌ یعنی‌ در زمان‌ سلطنت‌ شاه‌ اسماعیل‌ و شاه‌ طهماسب‌ اول‌ (931ـ984) زندگی‌ می‌کرده‌ است‌. بر اساس‌ گزارش‌ راولینسون‌ در 1252، بیرانونها و باجُلانها در قرن‌ دوازدهم‌، یعنی‌ در اواخر دورة‌ صفویه‌ یا در زمان‌ افشاریه‌، از نواحی‌ موصل‌ آمدند و به‌ لرستان‌ پناهنده‌ شدند (ص‌ 152). او از قول‌ میرزا بزرگ‌، حاکم‌ لرستان‌، نوشته‌ است‌ که‌ این‌ دو طایفه‌ مالیات‌ کمی‌ می‌پرداخته‌اند ولی‌ در عوض‌ 500 ، 1 رأس‌ اسب‌ در اختیار حاکم‌ گذاشته‌ بودند. بررسی‌ شجره‌نامة‌ بیرانونها نشان‌ می‌دهد که‌ سفر راولینسون‌ به‌ لرستان‌، در زمان‌ زین‌العابدین‌خان‌، از نسل‌ پنجم‌ بعد از بیران‌، صورت‌ گرفته‌، که‌ در آن‌ هنگام‌ مردان‌ بیرانون‌ کمتر از 150تن‌ بوده‌اند؛ اما بر اساس‌ فهرست‌ مالیاتی‌ که‌ میرزا بزرگ‌ در اختیار راولینسون‌ قرار داده‌، جمعیت‌ بیرانونها بالغ‌ بر 500 ، 2 خانوار بوده‌ است‌ (همانجا). هیچ‌ دلیلی‌ بر نادرستی‌ این‌ رقم‌ وجود ندارد مگر آنکه‌ راولینسون‌ در ضبط‌ اطلاعات‌ و تنظیم‌ یادداشتهایش‌ دچار اشتباه‌ شده‌ باشد. از طرفی‌ شجره‌نامة‌ بیرانونها پیوند نَسَبی‌ تمام‌ تیره‌های‌ کنونی‌ بیرانون‌ را با بیران‌ مشخص‌ کرده‌ است‌. شاید تمام‌ این‌ خانوارها با جمعیتی‌ در حدود 000 ، 12تن‌ غیر بیرانون‌ بوده‌اند که‌ به‌ بیرانونها ملحق‌ شده‌ بوده‌اند.به‌هر حال‌، منشأ مکانی‌ و قومی‌ بیرانونها به‌ طور دقیق‌ مشخص‌ نیست‌. هر چند تاریخ‌ شفاهی‌ بیرانونها، آنها را به‌ اعراب‌ نسبت‌ می‌دهد، به‌ نظر نگارنده‌، بیرانونها در اصل‌ از ایلات‌ لک‌زبان‌ غرب‌ ایران‌اند و منشأ مکانی‌ آنها را باید در مناطق‌ درون‌ یا برون‌ مرزی‌ غرب‌ ایران‌ جستجو کرد. بر اساس‌ تاریخ‌ شفاهی‌، بیرانونها پیش‌ از افشاریه‌ در دلفان‌ زندگی‌ می‌کرده‌اند. اما گفته‌ می‌شود که‌ چون‌ بیرانونها همراه‌ دلفانها و باجلانها، نادرشاه‌ را در جنگ‌ با عثمانیها یاری‌ دادند، نادرشاه‌ قسمتی‌ از اراضی‌ پشتکوه‌ و قسمتی‌ از منطقة‌ سیلاخور را به‌ آنان‌ واگذار کرد. بنابراین‌، بیرانونها بایستی‌ در زمان‌ نادرشاه‌ افشار منطقة‌ دلفان‌ را ترک‌ کرده‌ باشند. تا اینجا رد پای‌ بیرانونها از منطقة‌ دلفان‌ به‌ سیلاخور و پشتکوه‌ مشخص‌ شده‌ است‌، اما پیش‌ از آنکه‌ دربارة‌ گسترش‌ قلمرو آنها در زمانهای‌ بعد گفتگو کنیم‌، لازم‌ است‌ که‌ چگونگی‌ مهاجرت‌ ایلات‌ لک‌زبان‌ از جمله‌ دلفان‌، سلسله‌ و بیرانون‌ را به‌ لرستان‌ بررسی‌ نماییم‌.اصولاً مهاجرت‌ ایلات‌ لک‌زبان‌ به‌ لرستان‌، از زمان‌ شاه‌ عباس‌ صفوی‌ (996ـ 1038 هجری‌) شروع‌ شده‌ است‌. شاه‌ عباس‌ برای‌ تضعیف‌ شاهوردیخان‌، آخرین‌ اتابک‌ مقتدر لرستان‌، در 1002، حدود دویست‌ خانوار از لرهای‌ حامی‌ وی‌ را که‌ «زبدة‌ آن‌ قوم‌» بودند به‌ «ولایت‌ خوار ری‌» تبعید کرد (افوشته‌یی‌، ص‌ 494ـ 495). سپس‌ در 1006 پس‌ از اعدام‌ شاهوردیخان‌ و والی‌ کردن‌ حسین‌خان‌، سران‌ لرستان‌ را به‌ ضیافتی‌ در پای‌ چنارهای‌ خرم‌آباد دعوت‌ کرد و کلیة‌ کسانی‌ را که‌ با انتصاب‌ حسین‌خان‌ مخالفت‌ کرده‌ بودند، قتل‌عام‌ کرد (منجم‌ یزدی‌، ص‌ 159ـ 160). با این‌ حال‌، مخالفان‌ حسین‌خان‌ به‌ مخالفت‌ ادامه‌ دادند. در نتیجه‌، شاه‌ عباس‌ ایلات‌ سلسله‌ و دَلفان‌ را از ماهیدشتِ کرمانشاه‌ برای‌ حمایت‌ از حسین‌خان‌ والی‌، به‌ لرستان‌ کوچاند (رابینو، ص‌ 10ـ11). این‌ ایلات‌ که‌ به‌ احتمال‌ قوی‌ بیرانونها هم‌ در میان‌ آنها بوده‌اند، اراضی‌ بعضی‌ از ایلات‌ لُر زبان‌ چون‌ کوشکی‌، ساکی‌، چگنی‌ * /چگینی‌، مافی‌، امرایی‌، و غیره‌ را بتدریج‌ تصرف‌ کردند.در زمان‌ کریم‌خان‌ زند، بیرانون‌، باجلان‌ و بهاروند * به‌ شیراز کوچانده‌ شدند اما هیچ‌ یک‌ از مورخان‌ زمان‌ زندیه‌ به‌ این‌ موضوع‌ اشاره‌ نکرده‌اند. این‌ طوایف‌ پس‌ از سقوط‌ زندیه‌ به‌ لرستان‌ برگشتند و چون‌ در آن‌ زمان‌ آقامحمدخان‌ قاجار چگنیها را از منطقه‌ هرو به‌ نواحی‌ قزوین‌ تبعید کرده‌ بود، زمینة‌ مساعدی‌ برای‌ تصرف‌ منطقة‌ هرو فراهم‌ شده‌ بود. تضعیف‌ حکومت‌ قاجاریان‌ در لرستان‌ که‌ بیرانونها در آن‌ سهیم‌ بودند، این‌ منطقه‌ را به‌ هرج‌ و مرج‌ کشاند و بیرانون‌ که‌ به‌ صورت‌ ایل‌ مقتدری‌ در آمده‌ بود، نه‌ تنها مایة‌ دردسر برای‌ قاجاریان‌ گردید، بلکه‌ اراضی‌ دیگر ایلات‌ چون‌ چگنی‌، کوشکی‌، ساکی‌، قسمتی‌ از سرزمین‌ سلسله‌ و نیز بعضی‌ از روستاهای‌ بروجرد را تصرف‌ کرد و در نتیجه‌ بر منطقة‌ وسیعی‌ از لرستان‌ دست‌ یافت‌ ( رجوع کنید به رزم‌آرا، ص‌ 74ـ77).بیرانونها پس‌ از انقلاب‌ مشروطیت‌، به‌ علت‌ نابسامانی‌ اوضاع‌، منطقه‌ را چنان‌ به‌ آشوب‌ کشاندند که‌ حتی‌ از ورود حاکمان‌اعزامی‌ به‌ خرم‌آباد جلوگیری‌ می‌کردند (والیزاده‌ معجزی‌، ص‌ 332؛ فووریه‌، ص‌ 275). این‌ وضع‌ تا انقراض‌ قاجاریان‌ ادامه‌ داشت‌ تا آنکه‌ دولت‌ مرکزی‌ در سالهای‌ 1303ـ 1306 ش‌ با اعزام‌ ارتش‌ و پس‌ از چندین‌ سال‌ درگیریهای‌ خونین‌، سرانجام‌ توانست‌ بیرانونها را سرکوب‌ کند ( رجوع کنید بهامیراحمدی‌؛ شاه‌بختی‌، جاهای‌ متعدد). دولت‌ پس‌ از سرکوبی‌ بیرانونها، گروه‌ زیادی‌ از آنها را به‌ خراسان‌ تبعید کرد، شماری‌ از خوانین‌ را اعدام‌ یا زندانی‌ کرد و بقیة‌ ایل‌ را یکجانشین‌ نمود. بیشتر بیرانونها در طول‌ سه‌ دهة‌ گذشته‌ به‌ خرم‌آباد مهاجرت‌ کرده‌ و شهرنشین‌ شده‌اند.در منابع‌ پیش‌ از قاجار، نامی‌ از بیرانونها برده‌ نشده‌ است‌، اما در طول‌ حکمرانی‌ قاجاریه‌ و پهلوی‌، آمار ضد و نقیضی‌ دربارة‌ تعداد جمعیت‌ ایل‌ بیرانون‌ ارائه‌ گردیده‌ است‌. اولین‌ کسی‌ که‌ آمار خانوارهای‌ بیرانون‌ را ذکر کرده‌، راولینسون‌ است‌. او شمار خانوارهای‌ بیرانون‌ را در 1252، حدود 500 ، 2 خانوار ذکر کرده‌ که‌ 500 ، 1 خانوار از شاخة‌ آلیوند (آلاهینان‌) و یکهزار خانوار متعلق‌ به‌ شاخة‌ دشیوند (دشائینان‌) بوده‌ است‌ (ص‌ 152). پس‌ از راولینسون‌، حاج‌ میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله‌ که‌ در 1299 به‌ لرستان‌ سفر کرده‌، تعداد بیرانونها را حدود هزار خانوار تخمین‌ زده‌ است‌ (ص‌ 20). در 1300، در گزارش‌ یکی‌ از مأموران‌ دولتی‌ که‌ مستند به‌ نظر می‌رسد، شمار خانوارهای‌ بیرانون‌ بالغ‌ بر سه‌هزار خانوار ذکر شده‌ است‌ ( جغرافیای‌ لرستان‌ پیشکوه‌ و پشتکوه‌ ، ص‌ 142). این‌ رقم‌ نیز با شجره‌نامة‌ بیرانونها همخوانی‌ ندارد، ولی‌ با توجه‌ به‌ اینکه‌ گروههای‌ زیادی‌ چون‌ مُمصارم‌، چنگائی‌، فراش‌، سگوند، رُکرُک‌، بوسی‌ ، مَمیوند، کُرنوکر، و بازگیر به‌ دلایل‌ گوناگونی‌ به‌ بیرانونها پیوسته‌اند، می‌توان‌ پذیرفت‌ که‌ بیشتر این‌ خانوارها بیرانون‌ اصلی‌ نبوده‌ بلکه‌ رعایا (به‌ اصطلاح‌ هُمسا) بوده‌اند که‌ البته‌ چنین‌ وضعی‌ منحصر به‌ ایل‌ بیرانون‌ نبوده‌ است‌. آمار یاد شده‌ که‌ شامل‌ خانوارهای‌ بیرانون‌ و غیربیرانون‌ است‌، درست‌ به‌ نظر می‌رسد، زیرا در آن‌ هنگام‌ دولت‌ قاجار هنوز در لرستان‌ نفوذ داشته‌ و بیرانون‌ از آن‌ تبعیت‌ می‌کرده‌ است‌. پس‌ از کشته‌ شدن‌ ناصرالدین‌ شاه‌ در 1313، دولت‌ تسلط‌ چندانی‌ بر بیرانونها نداشته‌ است‌ تا آماری‌ برای‌ جمع‌آوری‌ مالیات‌ تهیه‌ کند. آمارهای‌ بعدی‌، که‌ در مواردی‌ اغراق‌آمیز است‌، به‌ زمانی‌ برمی‌گردد که‌ بیرانونها خودسری‌ پیش‌گرفته‌ و چنان‌ مزاحمتی‌ ایجاد کرده‌ بودند که‌ احتمالاً شمار آنها بیش‌ از آمار واقعی‌ جلوه‌گر می‌شد، چنانکه‌ ویلسون‌ در 1331 جمیعت‌ بیرانونها را حدود ده‌هزار خانوار برآورد کرده‌ است‌ (ص‌ 22) که‌ آماری‌ واقعی‌ به‌نظر نمی‌رسد. در گزارش‌ حوزة‌ حکومتی‌ بروجرد و لرستان‌ (مهر 1306) آمده‌ است‌ که‌ طایفة‌ بیرانونها تا دو سال‌ قبل‌ 000 ، 12 خانوار و 000 ، 36 تن‌ بودند که‌ بسیاری‌ پراکنده‌ شده‌ و از میان‌ رفته‌اند و شاید حدود «شش‌ هزار خانوار و هیجده‌ هزار نفوس‌ باشند» (روستایی‌، ص‌ 35). این‌ گزارش‌ غیر مستند نشان‌ می‌دهد که‌ تا 1306 ش‌، هنوز آمار درستی‌ از بیرانونها در دست‌ نبوده‌ است‌. رزم‌آرا در 1312 ش‌، شمار خانوارهای‌ دهات‌ مناطق‌ هرو و قسمتی‌ از سیلاخور و ورکده‌ را که‌ محل‌ سکونت‌ ایلات‌ بیرانون‌، دالوند، آروان‌، کائدرحمت‌ و غیره‌ بوده‌ رویهمرفته‌ حدود 184 ، 12 خانوار نوشته‌ است‌ (ص‌ 81 ـ87). احتمالاً شمار بیرانونها بین‌ 500 ، 6 تا000 ، 7 خانوار بوده‌ است‌. اما نمی‌دانیم‌ که‌ این‌ آمار شامل‌ خانوارهای‌ تبعیدی‌ هم‌ هست‌ یا نه‌. متأسفانه‌ آمار و ارقام‌ دربارة‌ بعضی‌ از ایلات‌ در منبع‌ فوق‌ نارساست‌. برای‌ مثال‌، جمعیت‌ ایل‌ دلفان‌ حدود نُه‌ هزار خانوار برآورد شده‌ (ص‌ 122ـ 145) که‌ احتمالاً کمتر از آمار واقعی‌ است‌.ایل‌ بیرانون‌ نخست‌ به‌ دو شاخة‌ آلاهینان‌ (آلاینان‌) و دشائینان‌ (دشی‌ نو) از نسل‌ دو فرزند بیران‌ تقسیم‌ می‌شود. تیره‌های‌ دشائینان‌ بتدریج‌ زیر نفوذ خوانین‌ بیرانون‌ از شعبة‌ آلاهینان‌ قرار گرفتند. به‌ نوشتة‌ علی‌ محمد ساکی‌ (ص‌ 144ـ 148)، جمعیت‌ بیرانونها در 1343 ش‌، 500 ، 17نفر و یا تقریباً 500 ، 3 خانوار بوده‌ است‌. ایزدپناه‌ (ج‌ 2، ص‌ 222) نیز جمعیت‌ بیرانونها را حدود 890 ، 35 و یا 726 ، 2 خانوار قلمداد کرده‌ است‌ که‌ هر دو پژوهشگر بیرانونهای‌ سیلاخور ودیگر مناطق‌ را در نظر نداشته‌اند. تا آنجایی‌ که‌ نگارنده‌ آگاهی‌ دارد، در طول‌ چند دهة‌ گذشته‌، آمار دقیق‌ و منسجمی‌ از بیرانونها تهیه‌ نشده‌ است‌. اکنون‌ ایلات‌ از هم‌ پاشیده‌ شده‌اند و رعایا یا هُمساها، برخلاف‌ گذشته‌، از بیرانونها تبعیت‌ نمی‌کنند. بنابراین‌، برخلاف‌ گذشته‌، اگر آماری‌ تهیه‌ شود، منحصر به‌ بیرانونهای‌ اصلی‌ یعنی‌ تبار بیران‌ خواهد بود. شاخة‌ مال‌ قباد از این‌ شعبه‌پرجمعیت‌ترین‌ گروه‌ و مشتمل‌ برخوانین‌ بیرانون‌ است‌.منطقة‌ گرمسیری‌ بیرانونها در پشتکوه‌ لرستان‌ قرار دارد که‌ فعلاً استان‌ ایلام‌ نامیده‌ می‌شود. گروهی‌ از بیرانونها (تیرة‌ زیدعلی‌) در ماژین‌ در دامنة‌ کبیرکوه‌، و عده‌ای‌ در حُسینه‌ (منطقة‌ گرمسیری‌ بهاروند) یکجانشین‌ شده‌اند. ییلاق‌ بیرانونها منطقة‌ پهناوری‌ بین‌ خرم‌آباد و بروجرد است‌. این‌ منطقه‌ شامل‌ بخش‌ چقلوندی‌، قسمتی‌ از سیلاخور، قسمتهایی‌ از بخش‌ زاغه‌ و بالاخره‌ ریمله‌، اسکین‌ و جز آن‌ است‌. افزون‌ بر این‌، بیشتر بیرانونها هم‌ اکنون‌ در خرم‌آباد زندگی‌ می‌کنند.منابع‌: محمودبن‌ هدایت‌الله‌ افوشته‌یی‌، نقاوة‌ الا´ثارفی‌ذکر الاخیار ، چاپ‌ احسان‌ اشراقی‌، تهران‌ 1350 ش‌؛ احمد امیراحمدی‌، اسناد نخستین‌ سپهبد ایران‌ ، چاپ‌ سیروس‌ سعدوندیان‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ حمید ایزدپناه‌، آثار باستانی‌ و تاریخی‌ لرستان‌ ، ج‌ 2، تهران‌ 1355 ش‌؛ جغرافیای‌ لرستان‌: پیشکوه‌ و پشتکوه‌ ، چاپ‌ سکندر امان‌اللهی‌ بهاروند، خرم‌آباد 1370 ش‌؛ هنری‌ کرزیک‌ راولینسون‌، سفرنامة‌ راولینسون‌: گذر از زهاب‌ به‌ خوزستان‌ ، ترجمة‌ سکندر امان‌اللهی‌ بهاروند، تهران‌ 1362 ش‌؛ علی‌ رزم‌آرا، جغرافیای‌ نظامی‌ ایران‌: لرستان‌ ، تهران‌ 1320 ش‌؛ محسن‌ روستایی‌، «ایلات‌ و طوایف‌ لر: گزارش‌ 1306»، شقایق‌ ، سال‌ 1، ش‌ 1 (بهار 1376)؛ علی‌محمد ساکی‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ و تاریخ‌ لرستان‌ ، خرم‌آباد ] تاریخ‌ مقدمه‌ 1343 ش‌ [ ؛ محمد شاه‌بختی‌، عملیات‌ لرستان‌: اسناد سرتیپ‌ محمدشاه‌بختی‌، 1303 و 1306 شمسی‌ ، چاپ‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ] 1373 ش‌ [ ؛ صدیق‌ صفی‌زاده‌، دانشنامة‌ نام‌آوران‌ یارسان‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ ژوانس‌ فووریه‌، سه‌ سال‌ در دربار ایران‌ ، ترجمة‌ عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ جلال‌الدین‌ محمد منجم‌ یزدی‌، تاریخ‌ عباسی‌، یا، روزنامة‌ ملاّ جلال‌ ، چاپ‌ سیف‌الله‌ وحیدنیا، تهران‌ 1366 ش‌؛ عبدالغفاربن‌علی‌محمد نجم‌الدوله‌، سفرنامة‌ خوزستان‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1341 ش‌؛ محمدرضا والیزاده‌ معجزی‌، «ایل‌بیرانوند»، سالنامة‌ دبیرستان‌ بهار ( خرم‌آباد )، (1347 ش‌)؛H. C. Robino, Les tribus du Luristan, medailles de Qajars, Paris 1916; A. T. Wilson, Military report on S. W. Persia , Simla, India 1912.
نظر شما
مولفان
سكندر امان‌اللهي‌ بهاروند ,
گروه
رده موضوعی
جلد 5
تاریخ
وضعیت چاپ
  • چاپ نشده