حکمی یزدی آقامیرز اعلی اکبر

معرف

معروف به حکیم الهی، استاد حکمت و عرفان قرن سیزدهم و چهاردهم
متن
حِکَمی یزدی، آقامیرز اعلی‌اکبر، معروف به حکیم الهی، استاد حکمت و عرفان قرن سیزدهم و چهاردهم. وی در حدود 1267 در یزد به‌دنیا آمد. پدرش، میرزا ابوالحسن یزدی، از تاجران یزد بود. علی‌اکبر از اوان جوانی به کسب دانش علاقه‌مند شد. او در زادگاهش به تحصیل ادبیات و علوم پرداخت. سپس به اصفهان رفت و نزد آقامحمدرضا قمشه‌ای* اسفار ملاصدرا و شرح قیصری بر فصوص‌الحکم محیی‌الدین ابن‌عربی را خواند و از درس شرح منظومه جهانگیرخان قشقایی* نیز بهره برد (مدرس یزدی، مقدمه کمره‌ای، ص 13؛ محقق داماد، ص 109). بعد از آن در تهران علوم معقول را از آقاعلی مدرس طهرانی* و میرزاابوالحسن جلوه* و ریاضیات را از میرزاحسین سبزواری فراگرفت. با آمدن آقامحمدرضا قمشه‌ای به تهران، بار دیگر شاگرد و استاد یکدیگر را یافتند (مدرس گیلانی، ص 123؛ صدوقی‌سها، ص 454؛ محقق‌داماد، ص 112). حکمی علوم منقول را از میرزاابوالقاسم نوری تهرانی* و سیدصادق طباطبایی و میرزاحسن آشتیانی فراگرفت (آقابزرگ طهرانی، ج 13، ص 339؛ امین، ج 8، ص 176).حکیم یزدی چندی قبل از وقایع مشروطه به قم رفت (مدرس‌گیلانی، همانجا؛ محقق داماد، ص 113). او در قم ازدواج کرد و تا پایان عمر در آنجا ماند (محقق داماد، همانجا) و به تدریس علوم عقلی و نقلی پرداخت (مدرس‌یزدی، مقدمه خلیل کمره‌ای، ص 14، 16). وی در قم، به هنگام بروز اختلاف میان مردم، یکی از مراجع رفع دعاوی بود (محقق داماد، ص 115)، اما ظاهرآ مخالفان فلسفه و عرفان نظر خوشی به او نداشتند (رجوع کنید به امام‌خمینی، ج 18، ص 79).حکیم یزدی در تهران و قم، شاگردان بسیاری داشت که مشهورترین آنها عبارت بودند از: سیدکاظم عصار تهرانی، میرزااحمد آشتیانی، سیدمحمدتقی خوانساری، سیداحمد خوانساری، میرزاابوالحسن شعرانی، میرزاابوالحسن رفیعی قزوینی، امام خمینی، سیدشهاب‌الدین مرعشی نجفی و میرزاخلیل کمره‌ای (مدرس گیلانی، همانجا؛ شریف‌رازی ج 4، ص 492؛ جامی، مقدمه موسوی بهبهانی، ص شصت‌وشش ـ شصت‌وهفت؛ مدرس‌یزدی، مقدمه محمود حکمی یزدی، ص 22ـ23).حکیم یزدی را از مدرّسان شاخص فلسفه و عرفان عهد خویش دانسته‌اند (رجوع کنید به جامی، همان مقدمه، ص شصت‌و شش؛ صدرالدین شیرازی، مقدمه آشتیانی، ص 111؛ امین، همانجا). سیدجلال‌الدین آشتیانی (صدرالدین شیرازی، مقدمه، ص 106، 112) احاطه حکیم یزدی را در علوم ریاضی بیش از الهیات و علوم دیگر دانسته است. برخی از اسناد به‌جا مانده از او، مبین علاقه وی به مسائل سیاسی و مشارکت در امور اجتماعی است (محقق داماد، همانجا). وی با بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله، حاکم یزد، مناسبات حسنه‌ای داشت و بدیع‌الملک خود را شاگرد حکیم دانسته است (رجوع کنید به بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله، 1358ش، ص 118). بدیع‌الملک‌میرزا، رساله حکمت عمادیه را ــ که شرح و ترجمه فارسی الدرّة الفاخرة عبدالرحمان جامی، و تقریر مطالب حکیم یزدی است ــ تحریر کرد (جامی؛ بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله، همانجاها؛ محقق داماد، ص 111ـ112). بدیع‌الملک میرزا، به گفته خود (1363ش، ص 74ـ75)، رساله مشاعر ملاصدرا را نزد حکیم خواند. ترجمه فارسی مشاعر (تهران 1363ش) به‌نام بدیع‌الملک میرزا چاپ شده، اما او در مقدمه (ص 75) گفته که ضمن استفاده از بیانات حکیم یزدی، آنها را جمع و تحریر کرده و به نظر استادش رسانده و آن را عمادالحکمة نامیده است. همچنین وی از حکیم چند پرسش فلسفی کرده که او به برخی از آنها پاسخ گفته است (محقق داماد، ص 128ـ129). انگیزه طرح این پرسشها از حکیم یزدی، احتمالاً آن بوده که او بیشتر از دیگران با مسائل فلسفی غرب آشنا بوده است (مجتهدی، ص 270). به نظر مجتهدی (ص 265)، پرسشهای بدیع‌الملک میرزا از حکیم اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد و می‌توان آنها را کلیدی برای ورود به یکی از مقاطع تحول فکر در ایران و رویارویی ایرانیان با فلسفه جدید غرب دانست.حکیم یزدی در 1344 در قم درگذشت و در قبرستان شیخان دفن شد (مدرس گیلانی، همانجا). فقیه و مؤسس حوزه علمیه قم، حاج‌شیخ عبدالکریم حائری، در آن روز، به احترام وی، درس را تعطیل کرد (مدرس یزدی، مقدمه خلیل کمره‌ای، ص 16).حکیم یزدی در اواخر عمر، به‌سبب بیماری، نتوانست آثار خود را جمع‌آوری و چاپ کند، لذا برخی از آنها پس از مرگ او از میان رفت (مدرس یزدی، مقدمه محمود حکمی یزدی، ص 19). قسمتی از آنچه باقی مانده با عنوان رسایل حِکْمیه، که همه به فارسی است، به اهتمام فرزند او، محمود حکمی یزدی، در 1365ش در تهران چاپ شده است. قسمتی دیگر نیز، که برخی از آنها به فارسی و برخی به عربی است، با عنوان مجموعه رسائل کلامی و فلسفی و ملل و نحل، با مقدمه غلامحسین ابراهیمی دینانی در 1374ش در تهران به چاپ رسیده است. رسایل حکمیه مشتمل است بر رساله بَدیعَة إلهیة فی بیان مفهوم الماهیة و الوجود که آن را برای بدیع‌الملک نوشته، شرح فارسی رساله مسأله وجود ملاعبدالرحمن جامی، رساله معرفة النفس و معرفةالرب و رساله‌ای در هندسه با خط حکیم یزدی. از جمله آثاری که در مجموعه رسائل کلامی و فلسفی مندرج است، رساله حکمت متعالیه، رساله ملل و نحل، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم قیصری، و تعلیقات علی الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة است. حواشی بر شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید، شرح الشواهد الربوبیة ملاصدرا، تعلیقه بر شرح منظومه سبزواری از جمله آثار چاپ نشده وی است (آقابزرگ طهرانی، ج 13، ص 339؛ محقق داماد، ص 126؛ صدوقی‌سها، ص 175). حکیم شعر نیز می‌سرود و «تجلی» تخلص می‌کرد و نیز در نگارش انواع خط مهارت داشت (رجوع کنید به محقق داماد، ص 126ـ128).منابع : آقابزرگ طهرانی؛ امام‌خمینی، صحیفه نور، ج 18، تهران 1365ش؛ امین؛ بدیع‌الملک میرزا عمادالدوله، حکمت عمادیه، در عبدالرحمان‌بن احمد جامی، الدرة الفاخرة فی تحقیق مذاهب الصوفیة و المتکلمین و الحکماء المتقدمین، چاپ نیکولا هیر و علی موسوی‌بهبهانی، تهران 1358ش؛ همو، عمادالحکمة: ترجمه و شرح فارسی کتاب مشاعر صدرالدین شیرازی، در محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، کتاب‌المشاعر، چاپ هانری کوربن، تهران 1363ش؛ عبدالرحمان‌بن احمد جامی، الدرة الفاخرة فی تحقیق مذاهب الصوفیة و المتکلمین و الحکماء المتقدمین، چاپ نیکولا هیر و علی موسوی‌بهبهانی، تهران 1358ش؛ محمد شریف‌رازی، گنجینه دانشمندان، تهران 1352ـ1354ش؛ محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، با حواشی حاج‌ملاهادی سبزواری، چاپ جلال‌الدین آشتیانی، قم 1386ش؛ منوچهر صدوقی‌سها، تاریخ حکماء و عرفای متأخر، تهران 1381ش؛ کریم مجتهدی، آشنایی ایرانیان با فلسفه‌های جدید غرب : مجموعه پژوهشی، تهران 1379ش؛ مصطفی محقق داماد، «نخبگان علم و عمل ایران: میرزا علی‌اکبر مدرس حکمی یزدی»، نامه فرهنگستان علوم، سال3، ش 3 (1375)؛ مرتضی مدرس گیلانی، منتخب معجم الحکماء، چاپ منوچهر صدوقی ‌سها، تهران 1381ش؛ علی‌اکبر مدرس یزدی، رسائل حکمیـّه، چاپ محمود حکمی یزدی، تهران 1372ش.
نظر شما
مولفان
حسن سیدعرب ,
گروه
رده موضوعی
جلد 13
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده