جمعه سوره
معرف
، شصت‌ و دومین‌ سوره قرآن‌ کریم‌ در ترتیب‌ مصحف‌ و صد و دهمین‌ سوره‌ در ترتیب‌ نزول‌، پس‌ از سوره صَفّ و پیش‌ از سوره تَغابُن‌
متن
جمعه‌، سوره‌ ، شصت‌ و دومین‌ سوره قرآن‌ کریم‌ در ترتیب‌ مصحف‌ و صد و دهمین‌ سوره‌ در ترتیب‌ نزول‌، پس‌ از سوره صَفّ و پیش‌ از سوره تَغابُن‌. این‌ سوره‌ یازده‌ آیه‌ دارد و از سوره‌های مُسَبِّحات‌ است‌ (ابوالفتوح‌ رازی، ج‌ 19، ص‌ 1؛ قرطبی، ج‌ 17، ص‌ 235)؛ یعنی، با ذکر تسبیح‌ و تقدیس‌ خداوند آغاز می گردد. بر خلاف‌ اجماع‌ مفسران‌، که‌ این‌ سوره‌ را مدنی دانسته‌اند (میبدی، ج‌ 10، ص‌ 95)، ابوالفتوح‌ رازی (ج‌ 19، ص‌ 190)، با استناد به‌ قول‌ ابن‌عباس‌ و ضحاک‌، آن‌ را مکّی شمرده‌؛ اما، مضامین‌ سوره‌، که‌ به‌ موضوع‌ یهود و برپایی نماز جمعه‌ پرداخته‌ است‌، دلالتی آشکار بر مدنی بودن‌ آن‌ دارد ( رجوع کنید به ابن‌عطیه‌، ج‌ 16، ص‌ 7).نام‌ سوره‌ (به‌ ضم‌ میم‌)، برگرفته‌ از آیه نهم‌ آن‌ و به‌ معنای آدینه‌ و آخرین‌ روز هفته‌ است‌ که‌ در فارسی با سکون‌ میم‌ (جُمْعه‌) تلفظ‌ میشود. تنها اختلاف‌ در قرائت‌ این‌ سوره‌ نیز در لفظ‌ الجُمعهاست‌ که‌ برخی آن‌ را به‌ سکون‌ میم‌ خوانده‌اند ( رجوع کنید به طوسی، ج‌ 10، ص‌ 3؛ قرطبی، ج‌ 18، ص‌ 97)؛ گرچه‌ ابوعلی فارسی (ج‌ 4، ص‌ 42) و ابن‌جزری (ج‌ 2، ص‌ 387) اختلافی در قرائت‌ این‌ سوره‌ ذکر نکرده‌اند.سوره جمعه‌ با اشاره‌ به‌ تسبیح‌ تمامی موجودات‌ آسمانها و زمین‌ برای خداوندی آغاز شده‌ که‌ در میان‌ امّیّین‌ پیامبری از خودشان‌ برانگیخت‌ تا آیات‌ الاهی را برای آنان‌ بخواند و با اعمال‌ صالح‌ و اخلاق‌ پاک‌ تزکیه‌شان‌ کند و کتاب‌ خدا و معارف‌ دین‌ و حکمت‌ را به‌ بهترین‌ شکل‌ به‌ آنان‌ و نسلهای بعد تعلیم‌ دهد (طباطبائی، ج‌ 19، ص‌ 263). در باره معنای «اُمّیّین‌» در آیه دوم‌، سه‌ قول‌ وجود دارد: 1) کسانی که‌ نه‌ می خوانند و نه‌ می نویسند، 2) غیر اهل‌ کتاب‌، 3) اهل‌ مکه‌، زیرا آن‌ را امّ القری' می نامیدند. طباطبائی (ج‌ 19، ص‌ 264) مراد از این‌ واژه‌ را مردم‌ عرب‌ دانسته‌، زیرا عده کمی از آنان‌ قادر به‌ خواندن‌ و نوشتن‌ بودند. او قول‌ دوم‌ و سوم‌ را، به‌ ترتیب‌، به‌ دلیل‌ تناسب‌ نداشتن‌ با سیاق‌ سوره‌ و مدنی بودن‌ آن‌ مردود شمرده‌، در حالیکه‌ فیض‌ کاشانی (ج‌ 5، ص‌ 172) در تأیید قول‌ دوم‌ و سوم‌، دو روایت‌ از امام‌ صادق‌ و امام‌ جواد علیهماالسلام‌ آورده‌ است‌ (برای آگاهی بیشتر و نیز آرای مختلف‌ در مورد انتساب‌ پیامبر اکرم‌ به‌ امّیّین‌ رجوع کنید به طبری، ج‌ 28، ص‌ 93ـ94؛ فخررازی، ج‌ 30، ص‌ 4ـ 5؛ قرطبی، ج‌ 18، ص‌ 91ـ 92؛ ابن‌عاشور، ج‌ 28، ص‌ 208ـ209).آیات‌ پنجم‌ تا هشتم‌ شامل‌ هشداری است‌ به‌ مؤمنان‌، در قالب‌ تمثیلی در باره قوم‌ یهود، که‌ مبادا مانند یهود در عمل‌ به‌ دستورهای قرآن‌ و پیامبر اکرم‌ کوتاهی نمایند، چنانکه‌ یهود به‌ علت‌ ایمان‌ ظاهری و زبانی به‌ تورات‌، هیچ‌ بهره‌ای از این‌ کتاب‌ آسمانی و معارف‌ آن‌ نگرفتند و مانند چهارپایان‌ تنها آن‌ را حمل‌ نمودند. سپس‌، چون‌ این‌ گروه‌ پنداشتند که‌ با خداوند دوستی ویژه‌ دارند، سرزنش‌ گردیدند و ظالم‌ خوانده‌ شدند، زیرا به‌ سبب‌ اعمالی که‌ مرتکب‌ شده‌اند هرگز نخواهند توانست‌ مرگ‌ را، که‌ رساننده محبّ و محبوب‌ به‌ یکدیگر است‌ و در نهایت‌ به‌ آنان‌ روی می آورد، آرزو نمایند ( رجوع کنید به طباطبائی، ج‌ 19، ص‌ 266ـ267).در آیات‌ نهم‌ و دهم‌، به‌ مؤمنان‌ دستور داده‌ شده‌ که‌ با برخاستن‌ بانگ‌ اذانِ نماز جمعه‌، خرید و فروش‌ را رها کنند و برای برپایی نماز بشتابند و پس‌ از پایان‌ یافتن‌ نماز، به‌ قصد کسب‌ و کار پراکنده‌ شوند. فقها به‌ استناد همین‌ آیه‌، خرید و فروش‌ در زمان‌ برپایی نماز جمعه‌ را حرام‌ میشمرند ( رجوع کنید به جمعه‌ * ، بخش‌ 3؛ برای آگاهی از آرای مختلف‌ رجوع کنید به طبرسی، ج‌ 10، ص‌ 435؛ قرطبی، ج‌ 18، ص‌ 109). در آخرین‌ آیه‌، قرآن‌ کریم‌ افرادی را که‌، بر خلاف‌ این‌ دستور، رسول‌ اکرم‌ را در حال‌ ایراد خطبه‌ یا برگزاری نماز ترک‌ می کردند و به‌ سوی سرگرمی و دادوستد می شتافتند، سرزنش‌ کرده‌ است‌ (برای آگاهی از سبب‌ نزول‌ این‌ آیه‌ رجوع کنید به طبری، ج‌ 28، ص‌ 103ـ 105؛ طبرسی، ج‌ 10، ص‌ 433، 436).سیوطی (ص‌ 135) چند وجه‌ تناسب‌ بین‌ این‌ سوره‌ و سوره پیش‌ از آن‌ (صَفّ) مطرح‌ کرده‌ که‌ از مهم‌ترین‌ آنهاست‌: 1) بیان‌ آزار و اذیت‌ حضرت‌ موسی علیه‌السلام‌ از جانب‌ قومش‌ در سوره صفّ و ذکر حال‌ پیامبر اکرم‌ و فضل‌ امت‌ او در سوره جمعه‌، تا برتری آنان‌ بر اقوام‌ پیشین‌ آشکار گردد. 2) سخن‌ از بشارت‌ حضرت‌ عیسی علیه‌السلام‌ به‌ پیامبر بعد از خودش‌ در سوره صفّ و معرفی پیامبر اسلام‌ در سوره جمعه‌ به‌ عنوان‌ آن‌ رسولِ بشارت‌ داده‌ شده‌. 3) پایان‌ یافتن‌ سوره‌ صفّ با دستور به‌ جهاد که‌ تجارتی نجات‌ بخش‌ است‌ و تمام‌ شدن‌ سوره جمعه‌ با دستور به‌ نماز جمعه‌ و بهتر دانستن‌ آن‌ از تجارت‌ دنیوی (برای آگاهی از تناسبهای دیگر و نیز تناسب‌ بین‌ سوره جمعه‌ و منافقون‌ رجوع کنید به طبرسی، ج‌ 10، ص‌ 427؛ بازرگان‌، ج‌ 3، ص‌ 193ـ 194، 201ـ203).قرائت‌ سوره جمعه‌ در قرائت‌ نماز جمعه‌ و نماز ظهر روز جمعه‌ و برخی نمازهای واجب‌ روزانه‌، مستحب‌ است‌. آثار و پاداشهای تلاوت‌ این‌ سوره‌ و سایر سوره‌های مسبّحات‌، در روایات‌ و کتب‌ تفسیر آمده‌ است‌ ( رجوع کنید به کلینی، ج‌ 3، ص‌ 425ـ 426؛ طبرسی، ج‌ 9، ص‌ 345، ج‌ 10، ص‌ 427؛ مجلسی، ج‌ 89، ص‌ 311؛ آقانجفی، ص‌ 134ـ 135).منابع‌: علاوه‌ بر قرآن‌؛ محمد تقی بن‌ محمد باقر آقانجفی، خواصّ الآیات‌ و خواصّ تمامی سوره‌های قرآن‌ کریم‌، بمبئی 1299، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1345 ش‌؛ ابن‌جزری، النشر فی القراءات‌ العشر، چاپ‌ علی محمد ضباع‌، بیروت‌: دارالفکر، [بی تا.]؛ ابن ‌عاشور (محمد طاهر بن‌ محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر ، تونس‌ 1984؛ ابن‌عطیه‌، المحررالوجیز فی تفسیرالکتاب‌ العزیز، ج‌ 16، [ رباط‌ ] 1411/1991؛ ابوالفتوح‌ رازی، روض‌الجنان‌ و روح ‌الجنان فی تفسیرالقرآن، چاپ‌ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح‌، مشهد 1365ـ1376 ش‌؛ ابوعلی فارسی، الحجة للقراء السبعة، چاپ‌ کامل‌ مصطفی هنداوی، بیروت‌ 1421/2001؛ عبدالعلی بازرگان‌، نظم‌ قرآن‌ ، ج‌ 3، [ تهران‌ ] 1372 ش‌؛ عبدالرحمان‌بن‌ ابی بکر سیوطی، تناسق‌ الدّرر فی تناسب‌ السّور، چاپ‌ عبداللّه‌ محمد درویش‌، بیروت‌ 1408/1987؛ طباطبائی؛ طبرسی؛ طبری، جامع‌ ؛ طوسی؛ محمدبن‌ عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، او، مفاتیح‌الغیب‌ ، بیروت‌ 1421/2000؛ محمدبن‌ شاه‌ مرتضی فیض‌ کاشانی، تفسیرالصافی، بیروت‌ 1402/1982؛ محمدبن‌ احمد قرطبی، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌ ، بیروت‌: دارالفکر، [ بی تا. ]؛ کلینی؛ مجلسی؛ احمدبن‌ محمد میبدی، کشف‌الاسرار وعدة الابرار، چاپ‌ علی اصغر حکمت‌، تهران‌ 1361 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

احمد زرنگار

حوزه موضوعی

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 10
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده