جلگه رخ
معرف
بخشی‌ در شهرستان‌ تربت‌ حیدریه‌ در استان‌ خراسان‌ رضوی‌
متن
جلگه‌رُخ‌ ، بخشی‌ در شهرستان‌ تربت‌ حیدریه‌ در استان‌ خراسان‌ رضوی‌. از شمال‌ به‌ بخش‌ احمدآباد و زَبَرخان‌ (در شهرستان‌ نیشابور)، از مشرق‌ به‌ بخش‌ مرکزی‌ شهرستان‌ فریمان‌، از جنوب‌ به‌ بخش‌ مرکزی‌ و جلگه‌زاوه‌، و از مغرب‌ به‌ بخش‌ کَدکَن‌ محدود می‌شود و مشتمل‌ است‌ بر سه‌ دهستان‌ به‌ نامهای‌ بالارخ‌ (به‌ مرکزیت‌ آبادی‌ سرهنگ‌)، پایین‌رخ‌ (به‌ مرکزیت‌ آبادی‌ نَسَر) و میان‌رخ‌ (به‌ مرکزیت‌ رُباطْ سَنگ‌). در منابع‌ قدیمی‌ آن‌ را رخ‌ نامیده‌اند (رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌). مرکز آن‌ شهر رباط‌ سنگ‌ است‌.بیشتر آبادیهای‌ آن‌ در دشت‌ واقع‌اند و مزرعه‌ موقت‌ دارند. از کوههای‌ مهم‌ آن‌، قَطار اُولَنگ‌ (بلندترین‌ قله‌ 605 ، 2 متر) در حدود 55 کیلومتری‌ شمال‌ شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌، سَر کوهِ قُوریجِه‌ (بلندترین‌ قله‌ 543 ، 2 متر) در حدود 30 کیلومتری‌ شمال‌ شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌، یالِ قَرتِکان‌ (بلندترین‌ قله‌ 220 ، 2 متر) در حدود 52 کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌ و اَرّه‌ تیغ‌ (بلندترین‌ قله‌ 055 ، 2 متر) در حدود 48 کیلومتری‌ شمال‌ تربت‌ حیدریه‌ است‌ (جعفری‌، ج‌1، ص‌59، 311، 404، 561). رودهای‌ شور (از ریزابه‌های‌ کال‌شور سبزوار) و کال‌شور (از ریزابه‌های‌ کال‌شور در جنوب‌ تربت‌ حیدریه‌)، زمینهای‌ بخش‌ را آبیاری‌ می‌کند. آب‌ آشامیدنی‌ اهالی‌ از رود، قنات‌، چشمه‌ و چاه‌ تأمین‌ می‌شود. معادن‌ مهم‌ بخش‌ عبارت‌اند از: گچ‌ و آهک‌ در جنوب‌ آبادی‌ رودخانه‌ (در حدود 52 کیلومتر شمال‌غربی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌)، گل‌ سفید و سنگ‌ منْیزیت‌ نزدیک‌ آبادی‌ درختِ سِنجد (در حدود 81 کیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌)، کُرُم‌ نزدیک‌ آبادی‌ آب‌ باریکِ بالا در دره‌ زین‌الخان‌ (در حدود 84 کیلومتری‌ شمال‌ شهر تربت‌ حیدریه‌)، و طلا و مس‌ نزدیک‌ آبادی‌ نسر/ نسرقورلاس‌، در حدود 64 کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌43، ص‌1، 99، 86، 227). این‌ بخش‌ از گیا دارای‌ شاه‌تره‌، گل‌ زوفا، دم‌گاو، خارخَسَک‌، مخلصه‌ و مراتعی‌ برای‌ چرای‌ دام‌ است‌، و از زیا بزکوهی‌، آهو، گرگ‌، روباه‌ و خرگوش‌ در آن‌ یافت‌ می‌شود (همان‌، ج‌43، ص‌97).بخش‌ جلگه‌رخ‌، حاصلخیز است‌ و با احداث‌ چاههای‌ عمیق‌ و نیمه‌عمیق‌، کشاورزی‌ در آن‌ رونق‌ گرفته‌ است‌ (خسروی‌، ص‌240). مهم‌ترین‌ محصولات‌ آن‌، گندم‌، جو، چغندر قند، بادام‌، سیب‌، زردآلو و انگور است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، همانجا). همچنین‌، در بیشتر آبادیهای‌ بخش‌، فرشبافی‌ رواج‌ دارد با طرحهای‌ کاشمری‌، نیشابوری‌، بلوچی‌ و نقشهای‌ سه‌ خشتی‌، گل‌ کشمیری‌، گل‌ کنده‌ و حاشیه‌ نرگسی‌ (همانجا).راه‌ اصلی‌ مشهد ـ تربت‌ حیدریه‌ از این‌ بخش‌ می‌گذرد. از لحاظ‌ تقسیمات‌ کشوری‌، در 1323ش‌ نام‌ دهستان‌ رخ‌، مشتمل‌ بر پایین‌رخ‌ و بالارخ‌ و 133 آبادی‌، در شهرستان‌ تربت‌ حیدریه‌ در استان‌ نهم‌ (خراسان‌) آمده‌ است‌ (ایران‌. وزارت‌ کشور. اداره‌ کل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، ج‌3، ص‌132، 137). در فهرست‌ تقسیمات‌ کشوری‌ 1355ش‌، دهستانهای‌ رخ‌، بالارخ‌، پایین‌رخ‌ و میان‌رخ‌ جزو بخش‌ کدکن‌ بودند. در 22 اسفند 1375، به‌ موجب‌ تصویبنامه‌ 127903/ ت‌17245ک‌، بخش‌ جلگه‌رخ‌ تشکیل‌ شد و دهستانهای‌ بالارخ‌، پایین‌رخ‌ و میان‌رخ‌ در ترکیب‌ آن‌ قرار گرفت‌ (ایران‌. قوانین‌ و احکام‌، ص‌1168ـ1169). در سرشماری‌ عمومی‌ 1375ش‌، دهستان‌ بالارخ‌ 673 ، 9 تن‌، پایین‌رخ‌ 430 ، 10 تن‌ و میان‌رخ‌ 383 ، 9 تن‌ جمعیت‌، داشته‌اند (مرکز آمار ایران‌، ص‌42، 46، 50). اهالی‌ بخش‌، شیعه‌ دوازده‌ امامی‌اند و به‌ فارسی‌ سخن‌ می‌گویند ( فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیها ، ج‌43، ص‌41).برخی‌ از آثار مهم‌ و تاریخی‌ جلگه‌رخ‌ عبارت‌اند از: مزار کوکاریز در آبادی‌ سربالا، در 55 کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌؛ زیارتگاه‌ پیر حقیقه‌ در آبادی‌ پیشاخور/ پیش‌آخور، در حدود 51 کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌؛ زیارتگاه‌ خواجه‌ بلبل‌، کنار آبادی‌ آب‌ باریک‌ پایین‌، در حدود 79 کیلومتری‌ شمال‌ شهر تربت‌ حیدریه‌؛ زیارتگاهی‌ به‌ نام‌ مزار در آبادی‌ حصارْ جلال‌/ حسن‌ جلال‌، در حدود 84 کیلومتری‌ شمال‌ شهر تربت‌ حیدریه‌؛ قلعه‌های‌ قدیمی‌ در آبادیهای‌ حصار یزدان‌، در حدود 121 کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ تربت‌ حیدریه‌؛ و عَبدآباد، در حدود 49 کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ تربت‌ حیدریه‌ (همان‌، ج‌43، ص‌1، 39، 76، 141).شهر رباط‌ سنگ‌ در جنوب‌ بخش‌، در حدود 35 کیلومتری‌ شمال‌ تربت‌ حیدریه‌ (مرکز شهرستان‌) در ارتفاع‌ حدود 680 ، 1 متری‌ در پایکوه‌ قرار دارد. کوههای‌ پیدر در جنوب‌شرقی‌ و خماری‌ در جنوب‌ آن‌ واقع‌ است‌. این‌ شهر از راه‌ اصلی‌ با شهرهای‌ مشهد به‌ طول‌ حدود 130 کیلومتر در شمال‌، کدکن‌ به‌ طول‌ حدود 34 کیلومتر در مغرب‌ و فریمان‌ به‌ طول‌ 80 کیلومتر در شمال‌شرقی‌ مرتبط‌ است‌. همچنین‌ آبادیهای‌ بخش‌، از جمله‌ سرهنگ‌ (در 66 کیلومتری‌ شمال‌ شهر تربت‌ حیدریه‌) و نسر (با چهار محله‌ به‌ نامهای‌ بلند قلعه‌، وسط‌ قلعه‌، پایین‌ قلعه‌ و کنار قلعه‌)، عمدتاً از راه‌ فرعی‌ با مرکز بخش‌ ارتباط‌ دارند.آبادی‌ رباط‌ سنگ‌ در 1375ش‌ جزو دهستان‌ میان‌رخ‌ بود و در سرشماری‌ عمومی‌ همین‌ سال‌، جمعیت‌ آن‌ 256 ، 1 تن‌ ذکر شد (مرکز آمار ایران‌، ص‌50). این‌ آبادی‌ در 12 خرداد 1379، به‌ موجب‌ تصویبنامه‌ شماره‌ 9912/ ت‌2129ک‌، به‌ شهر تبدیل‌ شد (ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌، 1381ش‌ ب‌ ، ص‌35). از پیشینه‌ رباط‌ سنگ‌ تا سده‌ اخیر اطلاعی‌ نداریم‌. نام‌ آن‌ در 1313ش‌ در کتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ کشور (ایران‌. وزارت‌ کشور. اداره‌ کل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، ج‌3، ص‌142)، جزو دهستان‌ رخ‌ آمده‌ است‌. در 1329ش‌ رزم‌آرا (ج‌9، ص‌185) آن‌ را ده‌ از دهستان‌ نسر بالارخ‌ (در بخش‌ کدکن‌) و دارای‌ قنات‌، غلات‌، حبوبات‌ و کرباس‌بافی‌ ذکر کرده‌ است‌.منطقه‌ جلگه‌رخ‌، ظاهراً وسیع‌تر از بخش‌ جلگه‌رخ‌ کنونی‌ بوده‌ است‌ و پیشینه‌ بعضی‌ آبادیهای‌ آن‌ به‌ سده‌های‌ نخستین‌ اسلامی‌ باز می‌گردد. این‌ منطقه‌ در دهه‌ سوم‌ هجری‌ و زمان‌ خلافت‌ عثمان‌بن‌ عفان‌ (23ـ35) به‌ دست‌ ابن‌عامر گشوده‌ شد (رجوع کنید به بلاذری‌، ص‌568). در نیمه‌ دوم‌ سده‌ سوم‌، بلاذری‌ (همانجا) رخ‌ را از توابع‌ نیشابور ذکر کرده‌ است‌. در اواخر این‌ قرن‌، ابن‌رسته‌ (ص‌171) رُخّ را از رستاقهای‌ نیشابور دانسته‌ است‌. در اواخر سده‌ چهارم‌، مقدسی‌ رخ‌ را کوچک‌ و به‌ مرکزیت‌ تنفک‌ ضبط‌ کرده‌ است‌. وی‌ از بخش‌ پهناور شامات‌ یاد کرده‌ است‌ که‌ بدون‌ شهرک‌ بود، آبادیهای‌ خوب‌ و کشتزار فراوان‌ داشت‌ و تَک‌آب‌/ تکاب‌ نیز خوانده‌ می‌شد (ص‌316، 319، پانویس‌؛ قس‌ یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ «شامات‌»). از مؤلفان‌ معاصر، خسروی‌ (ص‌211، 216) شامات‌ یا قسمتی‌ از آن‌ را منطبق‌ بر جلگه‌رخ‌ کنونی‌، و تنفک‌ را بیشک‌ (رجوع کنید به ادامه‌ مقاله‌) دانسته‌ است‌. در اوایل‌ سده‌ ششم‌، یاقوت‌ حموی‌ (ذیل‌ «رُخّ») رخ‌ را رَبعی‌ از ارباع‌ نیشابور و کوره‌ای‌ مشتمل‌ بر 106 آبادی‌ ضبط‌ کرده‌ است‌. به‌ نوشته‌ او، عوام‌ به‌ آن‌ ریخ‌ می‌گویند و ابوموسی‌ هارون‌الرخّی‌ به‌ آنجا منسوب‌ است‌. وی‌ همچنین‌ (ذیل‌ «بِیشَک‌») بیشک‌ را قصبه‌ کوره‌ رخ‌، دارای‌ بازار و بدون‌ جامع‌ و منبر ذکر کرده‌ است‌. در این‌ سده‌، خواجه‌ سدیدالدین‌ محمد غزنوی‌ (ص‌192) از ناحیت‌ رخ‌ و دیه‌ بُرس‌ (امروزه‌ در 61 کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر تربت‌ حیدریه‌) یاد کرده‌ است‌. لسترنج‌ ، بنابه‌ مطالب‌ مؤلفان‌ سده‌های‌ قبل‌، گفته‌ است‌ که‌ ولایت‌ زاوه‌ یا قسمتی‌ از آن‌ به‌ رخ‌ معروف‌ و بیشک‌ یا شهرزاوه‌ کرسی‌ آن‌ بود (ص‌356). در نیمه‌ اول‌ سده‌ نهم‌، بوزجانی‌ (ص‌64) در ذکر مقامات‌ شیخ‌الاسلام‌ خواجه‌ قطب‌الدین‌ محمد، از ولایت‌ رخ‌ و آبادی‌ برس‌ نام‌ برده‌ است‌. از مطالب‌ وی‌ برمی‌آید که‌ در این‌ زمانها، ولایت‌ رخ‌ از نظر علمی‌ مشهور بوده‌ است‌ (رجوع کنید به همان‌، ص‌83). در همین‌ سده‌، حافظ‌ ابرو (ج‌2، ص‌55ـ56) بلوک‌ رخِ را مشتمل‌ بر 22 مزرعه‌ و جزو بلوکات‌ نیشابور ضبط‌ کرده‌ است‌. در دوره‌ ناصرالدین‌ شاه‌ قاجار (حک: 1264ـ1313)، حکیم‌الممالک‌ در روزنامه‌ سفر خراسان‌ (ص‌201) از بلوک‌ رخِ تربت‌ نام‌برده‌ و در 1295، حاج‌ سیاح‌ در مسیر مشهد به‌ تربت‌ حیدریه‌ از نابسامانی‌ اوضاع‌ اهالی‌، از جمله‌ اهالی‌ شورحصار، مطالبی‌ آورده‌ است‌ (رجوع کنید به ص‌137). در 1292/ 1875، مک‌ گرگور ، به‌ نقل‌ از بلیو ، با اشاره‌ به‌ اوضاع‌ طبیعی‌ منطقه‌، رخ‌ را از بخشهای‌ تربت‌ ذکر کرده‌ است‌ (ج‌2، ص‌124، 140). در اوایل‌ دوره‌ پهلوی‌ (1304ـ 1357ش‌)، بلوکات‌ بالارخ‌ به‌ مرکزیت‌ آبادی‌ نسر و پایین‌رخ‌ به‌ مرکزیت‌ آبادی‌ بُرْس‌، جزو تربت‌ حیدری‌ ذکر شده‌اند (کیهان‌، ج‌2، ص‌200).منابع‌: ابن‌رسته‌؛ اطلس‌ راههای‌ ایران، تهران‌: گیتاشناسی‌، 1369ش‌؛ ایران‌. قوانین‌ و احکام‌، مجموعه‌ قوانین‌ سال‌ 1375 ، تهران‌: روزنامه‌ رسمی‌ کشور، 1376ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور، تقسیمات‌ کشور شاهنشاهی‌ ایران، تهران‌ 1355ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. اداره‌ کل‌ آمار و ثبت‌احوال‌، کتاب‌ جغرافیا و اسامی‌ دهات‌ کشور، ج‌3، تهران‌ 1331ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، نشریه‌ اسامی‌ عناصر و واحدهای‌ تقسیماتی‌ (به‌ همراه‌ مراکز )، تهران‌ 1381ش‌ الف‌ ؛ همو، نشریه‌ تاریخ‌ تأسیس‌ عناصر تقسیماتی‌ به‌ همراه‌ شماره‌ مصوبات‌ آن‌ ، تهران‌ 1381ش‌ ب‌ ؛ بلاذری‌ (بیروت‌)؛ درویش‌علی‌ بوزجانی‌، روضة‌الریاحین، چاپ‌ حشمت‌ مؤید، تهران‌ 1345ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌، تهران‌ 1368ـ1379ش‌؛ عبداللّه‌بن‌ لطف‌اللّه‌ حافظ‌ابرو، تاریخ‌ حافظ‌ ابرو ، ج‌2: بخش‌ جغرافیای‌ خراسان‌ ، چاپ‌ کرافولسکی‌، ویسبادن‌ 1982؛ علینقی‌بن‌ اسماعیل‌ حکیم‌الممالک‌، روزنامه‌ سفر خراسان‌ ، تهران‌ 1356ش‌؛ محمدرضا خسروی‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ ولایت‌ زاوه‌ ، مشهد 1366ش‌؛ رزم‌آرا؛ محمدعلی‌بن‌ محمدرضا سیاح‌، خاطرات‌ حاج‌سیاح‌، یا، دوره‌ خوف‌ و وحشت، به‌ کوشش‌ حمید سیاح‌، چاپ‌ سیف‌اللّه‌ گلکار، تهران‌ 1359ش‌؛ محمدبن‌ موسی‌ غزنوی‌، مقامات‌ ژنده‌پیل‌: احمدجام‌ ، چاپ‌ حشمت‌اللّه‌ مؤید سنندجی‌، تهران‌ 1345ش‌؛ فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، ج‌43: تربت‌ حیدریه‌ ، تهران‌: اداره‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، 1363ش‌؛ مسعود کیهان‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌ 1310ـ1311ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: شناسنامه‌ آبادیهای‌ کشور، استان‌ خراسان‌، شهرستان‌ تربت‌حیدریه‌، تهران‌ 1376ش‌؛ مقدسی‌؛ چارلزمتکاف‌ مک‌گرگور، شرح‌ سفری‌ به‌ ایالت‌ خراسان‌ و شمال‌غربی‌ افغانستان‌ در 1875 ، ج‌2، ترجمه‌ اسداللّه‌ توکلی‌ طبسی‌، مشهد 1368ش‌؛ نقشه‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، مقیاس‌ 000 ، 500 ، 1:2، تهران‌: سازمان‌ نقشه‌برداری‌ کشور، 1379ش‌؛ یاقوت‌حموی‌؛Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , Cambridge 1930.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاحی

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 10
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده