جلفا(۳)
معرف
جلفا(3) ،# منطقه‌ای‌ اداری‌ و شهری‌ در جمهوری‌ خودمختار نَخْجوان‌ در جمهوری‌ آذربایجان‌.
متن
جلفا(3) ، منطقه‌ای‌ اداری‌ و شهری‌ در جمهوری‌ خودمختار نَخْجوان‌ در جمهوری‌ آذربایجان‌.1) منطقه‌ اداری‌. در جنوب‌ جمهوری‌ خودمختار نخجوان‌ واقع‌ است‌ و از شمال‌ به‌ منطقه‌ اداری‌ شاهبُوز، از مشرق‌ به‌ منطقه‌ اداری‌ اردوباد و از مغرب‌ به‌ منطقه‌ اداری‌ نخجوان‌ محدود می‌شود. منطقه‌ اداری‌ جلفا از شمال‌شرقی‌ با جمهوری‌ ارمنستان‌ و از جنوب‌ با جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ مرز مشترک‌ دارد و رود ارس‌ مرز آن‌ با ایران‌ به‌ شمار می‌رود. آب‌ و هوای‌ آنجا سرد و خشک‌ است‌. کوه‌ دِمیرلی‌ (بلندترین‌ قله‌ ح364 ، 3 متر) از رشته‌ کوه‌ زنگه‌زور (مرز میان‌ جلفا و ارمنستان‌) در آن‌ واقع‌ است‌ ( > جمهوری‌ خودمختار نخجوان‌ <، ص‌203). رود ارس‌ و اِلینجه‌چای‌ (از ریزابه‌های‌ ارس‌) در جلفا جریان‌ دارند. این‌ منطقه‌ از گیا دارای‌ درختان‌ جنگلی‌ مانند بلوط‌، مَمْرَز، پسته‌ وحشی‌ و از زیا دارای‌ قوچ‌، بزکوهی‌، گرگ‌، روباه‌ و خرگوش‌ خاکستری‌ است‌ (همان‌، ص‌203ـ204). در این‌ ناحیه‌ انواع‌ آبهای‌ معدنی‌ یافت‌ می‌شود (همان‌، ص‌203). زمینهای‌ آن‌ حاصلخیز است‌ و کشت‌ انگور و پرورش‌ دام‌ (گوسفند، گاو، گاومیش‌ و اسب‌) و طیور در آن‌ رواج‌ دارد (همان‌، ص‌204). این‌ منطقه‌ دارای‌ معادن‌ آهن‌، آرسنیک‌، گچ‌ و آهک‌ است‌ و کارخانه‌ گچ‌ و گاز کربنیک‌ نیز دارد (رجوع کنید به همان‌، ص‌205؛ احمدی‌ لفورکی‌ و میررضوی‌، ص‌110).آثار تاریخی‌ این‌ منطقه‌ عبارت‌اند از: ویرانه‌های‌ شهر جلفای‌ قدیم‌ (اَسکی‌ جلفا) که‌ در نزدیکی‌ جلفای‌ کنونی‌ است‌ و ظاهراً همان‌ جایی‌ است‌ که‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ (حک: 996ـ1038) ساکنانش‌ را به‌ اصفهان‌ کوچ‌ داد (رجوع کنید به جلفا ( 1 ) * )؛ بقایای‌ پل‌ ضیاءالملک‌ که‌ گفته‌اند ضیاءالملک‌ (وزیر سلطان‌ محمدبن‌ ملکشاه‌ سلجوقی‌) آن‌ را در سال‌ 500 بنا کرد؛ مقبره‌ و کاروانسرایی‌ متعلق‌ به‌ سده‌ هفتم‌؛ پلی‌ از سده‌ دهم‌؛ حمامی‌ متعلق‌ به‌ سده‌ یازدهم‌، و مسجدی‌ متعلق‌ به‌ سده‌ سیزدهم‌ در آبادی‌ قازان‌ چایی‌. در آبادی‌ اخیر بقایای‌ برج‌ و بارویی‌ قدیمی‌ نیز وجود دارد ( > جمهوری‌ خودمختار نخجوان‌ <، ص‌205؛ رئیس‌نیا، بخش‌1، ص‌38؛ نیز رجوع کنید به تاورنیه‌ ، ج‌1، ص‌97).2) شهر. مرکز منطقه‌ اداری‌ جلفا، واقع‌ در کرانه‌ شمالی‌ رود ارس‌، نزدیک‌ مرز ایران‌. شهر در حدود چهل‌ کیلومتری‌ جنوب‌شرقی‌ شهر نخجوان‌ (مرکز جمهوری‌ خودمختار نخجوان‌) و در حدود دو کیلومتری‌ شهر جلفای‌ ایران‌ و روبه‌روی‌ آن‌ قرار داد و پلی‌ بر روی‌ رود ارس‌ این‌ دو شهر را به‌ هم‌ مرتبط‌ می‌سازد. راه‌آهن‌ جلفا ـ آلیات‌، با کوتاه‌ترین‌ فاصله‌، باکو (مرکز جمهوری‌ آذربایجان‌) را به‌ تبریز متصل‌ می‌کند (رسول‌زاده‌، ص‌77 و پانویس‌1). کار احداث‌ راه‌آهن‌ جلفا ـ تبریز را روسها در 1332/1913 آغاز کردند که‌ یک‌ سال‌ بعد خاتمه‌ یافت‌ (مابرلی‌ ، ص‌7؛ رئیس‌نیا، بخش‌1، ص‌45).شهر جلفا تا پیش‌ از امضای‌ عهدنامه‌ ترکمان‌چای‌ * (شعبان‌ 1243) قسمتی‌ از شهر جلفای‌ ایران‌ بود و به‌ صورت‌ حکومت‌ خانات‌ و تابع‌ حکومت‌ مرکزی‌ ایران‌ اداره‌ می‌شد (خاماچی‌، ص‌302؛ اشوینتوخوفسکی‌ ، ص‌6). جلفا شهری‌ تجاری‌ بود و در پایان‌ سده‌ دهم‌ دو هزار خانه‌ و ده‌ هزار تن‌ جمعیت‌ داشت‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، تکمله‌ 5ـ6، ذیل‌ مادّه‌، به‌ نقل‌ از کارترایت‌). شاه‌ عباس‌ اول‌ در 1013 اهالی‌ آن‌ را کوچاند و این‌ امر به‌ ویرانی‌ شهر انجامید (برای‌ اطلاع‌ بیشتر درباره‌ این‌ مطلب‌ و پیشینه‌ شهر تا قبل‌ از عهدنامه‌ رجوع کنید به جلفا ( 1 ) * ). پس‌ از عهدنامه‌، گمرکخانه‌های‌ روسیه‌ و ایران‌ در دو سوی‌ ارس‌ در جلفا دایر شد (رئیس‌نیا، بخش‌1، ص‌41). جلفا در 1257/1841 تابع‌ حکومت‌ گرجستان‌ و در 1266/ 1849 تابع‌ حکومت‌ ایروان‌ گردید (رجوع کنید به رضا، ص‌231).در نیمه‌ دوم‌ سده‌ سیزدهم‌، اعتمادالسلطنه‌ (ج‌4، ص‌2238) شهر را واقع‌ در دامنه‌ کوه‌، مشرف‌ بر رود ارس‌، دارای‌ قبرستانی‌ قدیمی‌ و آثار خرابه‌های‌ بسیار و چند قلعه‌ کوچک‌ (بیشتر شبیه‌ برج‌) وصف‌ کرده‌ است‌. به‌ گفته‌ وی‌ (همانجا)، در زمانهای‌ قدیم‌ به‌ آن‌ «آریام‌ من‌» می‌گفتند.در اوایل‌ سده‌ چهاردهم‌ بخش‌ درخور توجهی‌ از تجارت‌ روسیه‌ با تبریز از طریق‌ جلفا صورت‌ می‌گرفت‌ (رجوع کنید به کرزن‌، ج‌2، ص‌566). در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ (1914ـ1918) چون‌ جلفا در مسیر راه‌آهن‌ قرار داشت‌ از اهمیت‌ بسیاری‌ برخوردار و به‌سبب‌ وجود نیروهای‌ ترک‌ و نیروهای‌ ارمنی‌ در آن‌، ناآرام‌ بود (جمشیدی‌راد، ص‌140؛ نیز رجوع کنید به بیات‌، ص‌58ـ 59؛ دنسترویل‌، ص‌76). بنابر گزارشی‌، ارمنیهای‌ نواحی‌ ایروان‌ و جلفا درصدد جلب‌ حمایت‌ بریتانیا بودند (مابرلی‌، ص‌380). در 1338/1919، جلفا تحت‌ حاکمیت‌ ارمنستان‌ قرار گرفت‌؛ با وجود این‌، حکومت‌ محلی‌ نخجوان‌ اعلام‌ کرد تبعه‌ ایران‌ است‌ و به‌ این‌ منظور ایرانیان‌ را از پرداخت‌ گمرک‌ در جلفا معاف‌ کرد (بیات‌، ص‌161ـ164)، اما با مغلوب‌ شدن‌ ارمنیان‌ در برابر عثمانیان‌ در همین‌ سال‌، اهالی‌ ارمنی‌ آن‌ به‌ همراه‌ برخی‌ ارمنیان‌ نظامی‌ به‌ ایران‌ پناه‌ آوردند که‌ در گمرک‌ ایران‌ خلع‌ سلاح‌ شدند (همان‌، ص‌181). همچنین‌ در جریان‌ گسترش‌ فعالیت‌ مسلمانان‌ در 1338/ 1919، تشکیلات‌ ارمنیان‌ در دشت‌ ارس‌، از جلفا به‌ آرارات‌ منتقل‌ شد (هوانسیان‌ ، ص‌92). در آمار 1384ش‌/ 2005، جمعیت‌ شهر جلفا 700 ، 10تن‌ ضبط‌ شده‌ است‌ ( تاجئو، ذیل‌ "Republic of Azerbaijan" ).منابع‌: بهزاد احمدی‌ لفورکی‌ و فیروزه‌ میررضوی‌، راهنمای‌ منطقه‌ خزر و کشورهای‌ آسیای‌ مرکزی‌ و قفقاز جنوبی‌ ، تهران‌ 1383ش‌؛ اعتمادالسلطنه‌؛ اولین‌ نقشه‌ برجسته‌نمای‌ آذربایجان‌، مقیاس‌ 000 ، 500 :1، تهران‌: سحاب‌، 1363ش‌؛ کاوه‌ بیات‌، توفان‌ بر فراز قفقاز: نگاهی‌ به‌ مناسبات‌ منطقه‌ای‌ ایران‌ و جمهوری‌های‌ آذربایجان‌، ارمنستان‌ و گرجستان‌ در دوره‌ نخست‌ استقلال‌، 1921ـ1917، تهران‌ 1380ش‌؛ جعفر جمشیدی‌راد، «جمهوری‌ ارس‌ در نخجوان‌»، مطالعات‌ آسیای‌ مرکزی‌ و قفقاز، ش‌24 (زمستان‌ 1377)؛ بهروز خاماچی‌، فرهنگ‌ جغرافیای‌ آذربایجان‌ شرقی‌ ، تهران‌ 1370ش‌؛ لیونل‌ چارلز دنسترویل‌، امپریالیسم‌ انگلیس‌ در ایران‌ و قفقاز، ترجمه‌ حسین‌ انصاری‌، تهران‌ 1357ش‌؛ محمدامین‌ رسول‌زاده‌، جمهوری‌ آذربایجان‌: چگونگی‌ شکل‌گیری‌ و وضعیت‌ کنونی‌ آن، ترجمه‌ تقی‌ سلام‌زاده‌، تهران‌ 1380ش‌؛ عنایت‌اللّه‌ رضا، «جمهوری‌ خودمختار نخجوان‌»، مطالعات‌ آسیای‌ مرکزی‌ و قفقاز ، سال‌1، ش‌2 (پاییز 1371)؛ رحیم‌ رئیس‌نیا، آذربایجان‌ در سیر تاریخ‌ ایران‌: از آغاز تا اسلام‌ ، تبریز 1368ش‌؛ ریچارد هوانسیان‌، «نقش‌ حزب‌ واشناکتسوتیون‌ در جمهوری‌ ارمنستان‌»، در قفقاز در تاریخ‌ معاصر ، ج‌2، به‌ کوشش‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌: شیرازه‌، 1377ش‌؛George N. Curzon , Persia and the Persian question , London 1892; EI 2 , suppl. , fascs. 5-6, Leiden 1982, s. v. "Djulfa" (by J. Carswell); Economic Cooperation Organization ( ECO ) road network map , scale: 1:5,250,000, Tehran: ECO, 2000; Frederick James Moberly, Operations in Persia: 1914-1919, London 1987; Naxcivan Muxtar Respublikasi, ed. Camil Quliyevin, Naxcivan: Naxcivan Ensiklopediyasi, 2001; Tadeusz Swietochowski, Russian Azerbaijan, 1905-1920: the shaping of national identity in a Muslim communtiy , Cambridge 1985; Tageo , [Online] [2005]. Available: http://www.tageo.com/index-e-ai-cities-AZ-step-1. htm [20 Jan. 2006]; Jean-Baptiste Tavernier, Les six voyages de Turquie et de Perse , Introduction et notes de Stephane Yerasimos, Paris 1981; The Times atlas of the world , London: Times Books, 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهرام امیراحمدیان

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 10
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده