جعفر عیانی
معرف
، تاریخ‌نگار، مؤلف‌ و صاحب‌منصب‌ عثمانی‌ در اواخر قرن‌ دهم‌ و اوایل‌ قرن‌ یازدهم‌
متن
جعفر عیانی‌ ، تاریخ‌نگار، مؤلف‌ و صاحب‌منصب‌ عثمانی‌ در اواخر قرن‌ دهم‌ و اوایل‌ قرن‌ یازدهم‌. از تاریخ‌ ولادت‌ و سالهای‌ اولیه زندگی‌ او اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. آنچه‌ از زندگانی وی‌ می‌دانیم‌ بنا بر مطالب‌ پراکنده‌ای‌ است‌ که‌ در آثارش‌ آمده‌ است‌.جعفر عیانی‌، فرزند محمد، از اهالی‌ پچ‌ (= پچوی‌ * ، شهر و مرکز سنجقی‌ در قسمت‌ ماورای‌ دانوب‌ مجارستان‌) بود (حاجی‌ خلیفه‌، ج‌ 2، ستون‌ 954؛ بروسه‌لی‌، ج‌ 3، ص‌ 41؛ د. ترک‌ ، ذیل‌ مادّه‌) که‌ در 995 یا 996 در بُدین‌ * و بعد در وطنش‌، پچ‌، نایب‌ قاضی‌ شد و تا سال‌ 1000 در آنجا اقامت‌ داشت‌. آنگاه‌ در خدمتِ حسن‌ پاشا تریاکی‌ (متوفی‌ 1020)، قهرمان‌ قانیجه‌/ قنیژه‌ ، منصبِ «باش‌ دفتردار دیوان‌» را گرفت‌ ( د. ا. د. ترک‌ ، ذیل‌ مادّه‌). جعفر عیانی‌ دارای‌ مناصبی‌ چون‌ بیگلربیگی‌ بدین‌، تذکره‌جی‌ مالیه‌ و امینِ تذکره‌ بود که‌ به‌ استانبول‌ رفت‌ (همانجا؛ نیز رجوع کنید به خانجی‌ بوسنوی‌، ص‌ 102). در استانبول‌، امینِ دفتر ایالت‌ روم‌ ایلی‌ گردید و چون‌ قوجه‌ سنان‌پاشا صدراعظم‌ شد، در معیت‌ والی بدین‌، محمدپاشا سنان‌ پاشازاده‌، در رمضان‌ 1001 به‌ بوسنه‌ رفت‌ (نعیما، ج‌ 1، ص‌ 80 ، 90؛ د. ا. د . ترک‌ ، همانجا) و شاهد محاصره‌ و فتح‌ قلعه سسقه‌ گردید ( د. ا. د. ترک‌ ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به پچوی‌، ج‌ 2، ص‌ 343). همچنین‌ در ذیقعده 1002/1593 شاهد محاصره یانق‌قلعه‌ و فتح‌ آن‌ در 17 محرّم‌ 1003/22 سپتامبر 1594 بود ( د. ا. د. ترک‌ ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به نعیما، ج‌ 1، ص‌ 96، 100). آنگاه‌ صدراعظم‌، به‌ پاس‌ خدمات‌ جعفر، به‌ او منصبِ «دیوان‌ متفرقه‌لیق‌» بخشید ( د. ا. د. ترک‌ ، همانجا). پس‌ از درگذشت‌ مراد سوم‌ (حک : 982ـ1003؛ متوفی‌ 1003) و جلوس‌ محمد سوم‌ (حک : 1003ـ1012؛ نعیما، ج‌ 1، ص‌ 106)، جعفر عیانی‌ از سمتِ دولتی‌ کناره‌ گرفت‌ و برای‌ حج‌ و زیارت‌ اماکن‌ مقدّس‌ ابتدا به‌ مصر و سپس‌ به‌ حجاز رفت‌، در مکه‌ تحت‌ تأثیر شیخ‌ احمد صادق‌ به‌ طریقت‌ نقشبندی‌ گروید و سپس‌ به‌ صنعا نزدِ بیگلربیگی‌ یمن‌، حسن‌پاشا (حک : 994ـ1012)، رفت‌ و در آنجا مقیم‌ گشت‌ (بغدادی‌، ج‌ 1، ستون‌ 254؛ د. ا. د. ترک‌ ، همانجا).جعفر عیانی‌ بنا بر آنچه‌ در نورنامه‌ آمده‌، دفتردار خزانه تِمِشوار * نیز بود ( رجوع کنید به بروسه‌لی‌؛ د. ا. د. ترک‌ ، همانجاها). گرچه‌ بعضی‌ وی‌ را جدّ ابراهیم‌ پچوی‌ * ، مورخ‌ مشهور، دانسته‌اند ( رجوع کنید به پچوی‌، ج‌ 1، مقدمه اوراز ، ص‌ 3؛ بروسه‌لی‌، همانجا)، کریشچی‌اوغلو بر آن‌ است‌ که‌ جعفر عیانی‌ چنین‌ نسبتی‌ با مورخ‌ مشهور ندارد ( د. ا. د. ترک‌ ، همانجا). اثری‌ در فن‌ معماری‌ به‌ نام‌ رساله معماریه‌ نیز به‌ جعفر عیانی‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به بروسه‌لی‌، ج‌ 3، ص‌ 42)، اما به‌ نظر اورهان‌ شائق‌ گوک‌یای‌ ، که‌ ناشر این‌ رساله‌ است‌، مؤلف‌ رساله‌ شخصی‌ به‌ نام‌ جعفر افندی‌، فرزند شیخ‌ بهرام‌، است‌ (ص‌ 144ـ 145، به‌ نقل‌ از گ‌ 28 پ‌ رساله‌).بغدادی‌ (همانجا) مرگِ جعفر عیانی‌ را در حدود 1020/1611 دانسته‌، اما به‌ گفته فهمی‌ قاراتای‌ (ج‌ 1، ص‌ 498)، با توجه‌ به‌ تاریخ‌ استنساخِ زبدة النصایح، جعفر بعد از 1023/1614 درگذشته‌ است‌.آثار عیانی‌ عبارت‌اند از: 1) تواریخ‌ جدید ولایت‌ اُنگروس‌، حاوی وقایع‌ سالهای‌ 993 تا 1003، در شرح‌ جزئیات‌ لشکرکشی‌ به‌ یانق‌قلعه‌ و فتح‌ آن‌. این‌ اثر به‌ لحاظ‌ اسلوب‌ ساده نگارش‌ و اینکه‌ بر مشاهدات‌ و شنیده‌های‌ شخص‌ مؤلف‌ تکیه‌ دارد، حائز اهمیت‌ است‌ و از طرف‌ دیگر با توجه‌ به‌ قلت‌ منابع‌ این‌ دوره تاریخی‌ و بیان‌ نادرست‌ منابع‌ دیگر در بابِ علل‌ و اسباب‌ جنگ‌ مذکور، ارزش‌ آن‌ افزون‌تر می‌شود. تک‌ نسخه خطی‌ آن‌ (موجود در دانشگاه‌ استانبول‌) را کریشچی‌اوغلو، ضمن‌ رساله کارشناسی‌ ارشد خود، در 1366 ش‌/1987 منتشر کرد ( د. ا. د. ترک‌ ، همانجا).2) زبدة النصایح‌ و عمدة التواریخ‌ یا زبدة النصایح‌ لارباب‌ المصالح‌ ، به‌ زبان‌ ترکی‌ که‌ در 1012 نوشته‌ و به‌ بیگلربیگی‌ یمن‌ حسن‌ پاشا تقدیم‌ شده‌ است‌ ( د. ا. د. ترک‌ ، همانجا؛ قس‌ حاجی‌خلیفه‌، همانجا: تألیف‌ 1005؛ خانجی‌ بوسنوی‌، ص‌ 102؛ بروسه‌لی‌، همانجا: تألیف‌ 1003). این‌ کتاب‌ در چهار باب‌ در باره مناقبِ بزرگان‌ اسلام‌ و حاوی‌ قصص‌ تاریخی‌ و اخلاقی‌ برگزیده‌ از 23 کتاب‌ ترکی‌ و فارسی‌ و عربی‌ است‌. چهار نسخه خطی‌ از آن‌ در کتابخانه طوپقاپی‌سرای‌، کتابخانه بریتانیا، کتابخانه دانشگاه‌ اوپسالا و کتابخانه مرادیه‌ در مَغنیسا وجود دارد (بروسه‌لی‌؛ خانجی‌ بوسنوی‌؛ د. ا. د. ترک‌ ، همانجاها).3) نورنامه‌ ، شامل‌ قصص‌ انبیا و سیره رسول‌اکرم‌ (بروسه‌لی‌، همانجا). پنج‌ نسخه خطی‌ از آن‌ در کتابخانه بریتانیا، نهاد تاریخ‌ ترک‌، دانشگاه‌ استانبول‌ و کتابخانه عاطف‌ افندی‌ موجود است‌ ( د. ا. د. ترک‌ ، همانجا). از این‌ اثر نسخه‌ای‌ نیز در کتابخانه راشد افندی‌ در قیصریه‌ نگهداری‌ می‌شود که‌ 62 برگ‌ دارد، در 1027 استنساخ‌ گردیده‌ و در آخر آن‌ منظومه‌ای‌ به‌ ترکی‌ مندرج‌ است‌ (کارابولوت‌ ، ص‌ 113؛ نیز رجوع کنید به د. ترک‌ ، همانجا).4) جهاد نامه حسن‌ پاشا، تألیف‌ در سال‌ 1000، در بیان‌ غزوات‌ حسن‌ پاشا قهرمان‌ قانیجه‌ (بابینگر، ص‌ 122). نسخه‌ای‌ خطی‌ از آن‌ در 39 برگ‌ در کتابخانه ملت‌ استانبول‌ وجود دارد که‌ ایشیل‌داک‌ رساله‌ای‌ تحقیقی‌ از آن‌ فراهم‌ آورده‌ که‌ مختصر و ساده‌ شده آن‌ را وحید چابوک‌ با عنوان‌ تریاکی‌ حسن‌ پاشا غزالاری‌ و قانیژه‌ ساوُنمَه‌سی‌ در 1357 ش‌/ 1978 در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسانده‌ است‌ (خانجی‌ بوسنوی‌؛ د. ا. د. ترک‌ ، همانجاها).5 ) نصایح‌الملوک‌ ، مجموعه‌ای‌ از قصص‌ پیامبران‌ و حکایات‌ دینی‌ و نظایر آن‌ که‌ از 23 کتاب‌ ترکی‌ و عربی‌ و فارسی‌ و نیز قرآن‌ مجید گردآوری‌ و در 38 برگ‌ عرضه‌ شده‌ است‌. نسخه آن‌ در کتابخانه دانشگاه‌ استانبول‌ به‌ همراه‌ تواریخ‌ جدید ولایت‌ انگروس‌ در یک‌ مجلد نگهداری‌ می‌شود. این‌ اثر نثری‌ منشیانه‌ دارد ( د. ا. د. ترک‌ ، همانجا).منابع‌: محمدطاهر بروسه‌لی‌، عثمانلی‌ مؤلفلری‌ ، استانبول‌ 1333ـ 1342؛ اسماعیل‌ بغدادی‌، هدیة العارفین، ج‌ 1، در حاجی‌خلیفه‌، ج‌ 5؛ حاجی‌خلیفه‌؛ محمد خانجی‌ بوسنوی‌، الجوهر الاسنی فی‌ تراجم‌ علماء و شعراء بوسنه‌ ، چاپ‌ سید کسروی‌ حسن‌، بیروت‌ 1413/ 1993؛ مصطفی‌ نعیما، تاریخ‌ ، ج‌ 1، [ استانبول‌ ] 1281؛Franz Babinger , Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke , Leiden 1927; Orhan Saik Gokyay, "Risale-i Mimariyye-Mimar Mehmet Aga-eserleri", in Ismail Hakki Uzuncarsili 'ya armagan , Ankara: Turk Tarih Kurumu Basimevi, 1988; Ali Riza Karabulut, Kayseri Rasid Efendi Kutuphanesindeki: Turkce, Farsca, Arab ca yazmalar katologu , Kayseri 1982; Fehmi Edhem Karatay, Topkapi Sarayi Muzesi Kutuphanesi Turk ce yazmalar katalogu , vol.1, Istanbul 1961; Ibrahim Pecevi, Pecevi tarihi , ed. Murat Uraz, Istanbul 1968-1969; TA , s.v. "Cafer, [Ayani]"; TDVIA , s.v. "Ca fer Iyani" "(by Mehmet Kiriscioglu).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ناصر شعاریان

حوزه موضوعی

تاریخ

رده های موضوعی
جلد 10
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده