جعفرخلدی
معرف
، محدّث‌ و عارف‌ قرن‌ سوم‌ و چهارم‌
متن
جعفرخُلدی‌ ، محدّث‌ و عارف‌ قرن‌ سوم‌ و چهارم‌. نام‌ وی‌ جعفربن‌ محمدبن‌ نُصَیر خوّاص‌ و کنیه‌اش‌ ابومحمد بود و ابومحمد خوّاص‌ نیز خوانده‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به سلمی‌، ص‌ 434؛ خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 8 ، ص‌ 145). در 252 یا 253 در بغداد به‌ دنیا آمد (رجوع کنید به خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 8، ص‌ 147؛ ابن‌عماد، ج‌ 2، ص‌ 378). در باره شهرت‌ او به‌ جعفر خلدی‌ می‌گویند روزی‌ از جنید پرسشی‌ شد و جنید پاسخ‌ آن‌ را به‌ جعفر واگذار کرد، پس‌ از آنکه‌ وی‌ پاسخ‌ داد، جنید خطاب‌ به‌ او گفت‌: «ای‌ خلدی‌، این‌ جواب‌ را از کجا آوردی‌؟» و از آن‌ پس‌، این‌ نام‌ بر او ماند. به‌ گفته خود خلدی‌، نه‌ او و نه‌ پدرانش‌ هرگز در خلد، محله‌ای‌ در بغداد، ساکن‌ نبوده‌اند ( رجوع کنید به خطیب‌ بغدادی‌، همانجا؛ سمعانی‌، ج‌ 2، ص‌ 389ـ390؛ یاقوت‌ حموی‌، ذیل‌ «خلد»).مشخص‌ نیست‌ که‌ چگونه‌ خلدی‌ به‌ تصوف‌ گروید. چنین‌ نقل‌ شده‌ است‌ که‌ روزی‌ از محضر عباس‌ دُوری‌ (متوفی‌ 271) بر می‌گشت‌ و نوشته‌هایی‌ از درس‌ او در دست‌ داشت‌، در این‌ حال‌ با صوفی‌ای‌ روبرو شد. صوفی‌ او را از آن‌ رو که‌ در جستجوی‌ علوم‌ بر روی‌ کاغذ است‌ ملامت‌ کرد و این‌ ملاقات‌ بر وی‌ تأثیر گذاشت‌ (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 8 ، ص‌ 146ـ147؛ مناوی‌، ج‌ 2، ص‌ 66). نیز گفته‌ شده‌ هاتفی‌ نشانی‌ شی‌ء مدفونی‌ را در خواب‌ به‌ او داد، وی‌ به‌ محل‌ رفت‌ و در صندوقی‌، نوشته‌هایی‌ در باره شش‌ هزار تن‌ از اهل‌ حقیقت‌، از زمان‌ حضرت‌ آدم‌ علیه‌السلام‌ تا آن‌ زمان‌ یافت‌ که‌ همگی‌ او را به‌ مذهب‌ تصوف‌ فرامی‌خواندند (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌8 ، ص‌148).خلدی‌ بسیار سفر می‌کرد، از جمله‌ قریب‌ به‌ شصت‌ حج‌ به‌ جا آورد (سلمی‌، همانجا؛ ابن‌ جوزی‌، 1412، ج‌ 14، ص‌ 119) و به‌ گفته خودش‌، بیش‌ از بیست‌ سفر را پای‌ پیاده‌ و بدون‌ زاد و توشه‌ رفته‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 8 ، ص‌ 150). وی‌ همچنین‌ برای‌ ملاقات‌ و مصاحبت‌ با مشایخ‌ و بزرگان‌ صوفیه‌ و اهل‌ حدیث‌، به‌ کوفه‌، مدینه‌ و مصر سفر کرد و به‌ علوم‌ اهل‌ تصوف‌ و سیرت‌ آنان‌ وقوف‌ یافت‌ و در بیان‌ معارف‌ دینی‌ و عرفانی‌، مرجع‌ محسوب‌ می‌شد (همان‌، ج‌ 8 ، ص‌ 146؛ ذهبی‌، 1984، ج‌ 2، ص‌ 285). از او نقل‌ کرده‌اند که‌ بیش‌ از 130 کتاب‌ از اهل‌ تصوف‌ نزد اوست‌ ( رجوع کنید به شَعرانی‌، ج‌ 1، ص‌ 118؛ ابن‌عماد، ج‌ 2، ص‌ 378). وی‌ پس‌ از سفرهای‌ طولانی‌ به‌ بغداد بازگشت‌ و در همانجا ماند (خطیب‌ بغدادی‌، همانجا).جعفر خلدی‌ مرید و مصاحب‌ جُنَید بغدادی‌ (متوفی‌ 297)، ابوالحسین‌ نوری‌ (متوفی‌ 295)، جُرَیری‌ (متوفی‌ 312 یا 314)، ابوالعباس‌ مسروق‌ (متوفی‌ 298 یا 299)، رُوَیمِ بغدادی‌ (متوفی‌ 303)، ابراهیم‌ خوّاص‌ (متوفی‌ 291) و سَمنون‌ (متوفی‌ 290 یا 298) بوده‌ (سلمی‌، همانجا؛ انصاری‌، ص‌ 495؛ ذهبی‌، 1984، همانجا؛ جامی‌، ص‌ 138) و خود گفته‌ است‌: «دو هزار پیر را می‌شناسم‌» ( رجوع کنید به انصاری‌، ص‌496). خلدی‌ پیر و مرشد ابوالعباس‌ نهاوندی‌ و ابوالحسن‌ محمد علوی‌ همدانی‌ مشهور به‌ حمزه علوی‌ بوده‌ است‌ (ابن‌ملقّن‌، ص‌ 174؛ جامی‌، ص‌ 14، 228). او را صاحب‌ احوال‌ و کراماتی‌ نیز دانسته‌اند (رجوع کنید به سمعانی‌، ج‌ 2، ص‌ 389؛ ابن‌اثیر، ج‌ 1، ص‌ 382؛ مناوی‌، همانجا).خلدی‌ از محدّثان‌ موثق‌ بود و از کسانی‌ چون‌ حارث‌بن‌ ابی‌اسامه‌ (متوفی‌ 282)، علی‌بن‌ عبدالعزیز بَغَوی‌ (متوفی‌ 286)، احمدبن‌ علی‌ خَزّاز (متوفی‌ 286)، حسن‌بن‌ علی‌مُعَمَّری‌ (متوفی‌ 295)، محمدبن‌ عبداللّه‌ حَضْرمی‌ (متوفی‌ 297)، ابومسلم‌ کَجّی‌ (متوفی‌ 292) و بسیاری‌ دیگر حدیث‌ نقل‌ کرده‌ است‌. از خود وی‌ نیز از طریق‌ ابوحفص‌بن‌ شاهین‌ (متوفی‌ 385)، علی‌بن‌ عمر دارَقُطْنی‌ (متوفی‌ 385)، ابوعلی‌بن‌ شاذان‌ (متوفی‌ 425)، الحاکم‌ محمدبن‌ عبداللّه‌ (متوفی‌ 403) و بسیاری‌ دیگر حدیث‌ نقل‌ شده‌ است‌ (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 8، ص‌ 145ـ147؛ سمعانی‌، ج‌ 2، ص‌ 390؛ ابن‌جوزی‌، 1388ـ 1392، ج‌ 2، ص‌ 265؛ همو، 1412، همانجا؛ ذهبی‌، 1403، ج‌ 15، ص‌ 559).خلدی‌ در رمضان‌ 348، در 95 سالگی‌ در بغداد درگذشت‌ (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 8، ص‌ 152؛ ذهبی‌، 1984، همانجا؛ ابن‌عماد، ج‌ 2، ص‌ 379). جسد او را در شونیزیه بغداد، کنار قبر جنیدِ بغدادی‌ * و سَری‌سَقَطی‌ * دفن‌ کردند (انصاری‌، ص‌ 496؛ شعرانی‌، همانجا).ابونعیم‌ اصفهانی‌ (ج‌ 10، ص‌ 381) او را صاحب‌ آثاری‌ دانسته‌ و از کتابهای‌ او فقراتی‌ نقل‌ کرده‌ و ذهبی‌ (1403، ج‌ 15، ص‌ 560) گفته‌ است‌ که‌ نوشته‌هایی‌ از صحبتهای‌ او دارد. اهل‌ بغداد، عجایب‌ عراق‌ را سه‌ چیز می‌دانند: شطحیات‌ شِبلی‌ (متوفی‌ 334)، نکات‌ عبداللّه‌بن‌ محمد معروف‌ به‌ مرتعش‌ (متوفی‌ 323 یا 328) و حکایات‌ جعفر خلدی‌ (خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 8، ص‌ 147؛ انصاری‌، ص‌ 455، 496؛ سمعانی‌، همانجا). سخنانی‌ از او بر جای‌مانده‌ که‌ از آن‌ جمله‌ است‌: «فتوت‌، حقیر داشتن‌ نفس‌ است‌ و بزرگ‌ داشتن‌ حرمت‌ مسلمانان‌» و «شریفْ همت‌ باش‌ که‌ به‌ همت‌ شریف‌ به‌ مقام‌ مردان‌ رسی‌ نه‌ به‌ مجاهدات‌» (سلمی‌، ص‌ 436ـ437؛ خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 8، ص‌ 149؛ عطار، ص‌ 753ـ754).منابع‌: ابن‌اثیر، اللباب‌ فی‌ تهذیب‌الانساب‌، قاهره‌ 1356ـ1369؛ ابن‌جوزی‌، کتاب‌ صفوة الصفوة، حیدرآباد دکن‌ 1388ـ1392/ 1968ـ1972؛ همو، المنتظم‌ فی‌ تاریخ‌ الملوک‌ و الامم‌، چاپ‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی‌ عبدالقادر عطا، بیروت‌ 1412/1992؛ ابن‌عماد، شذرات ‌الذّهب‌ فی‌ اخبار من‌ ذهب‌ ، بیروت‌ 1399/1979؛ ابن‌ملَقِّن‌، طبقات‌ الاولیاء، چاپ‌ نورالدین‌ شریبه‌، بیروت‌ 1406/1986؛ احمدبن‌ عبداللّه‌ ابونعیم‌، حلیة الاولیاء و طبقات‌ الاصفیاء ، بیروت‌ 1387/1967؛ عبداللّه‌بن‌ محمد انصاری‌، طبقات‌ الصوفیه‌ ، چاپ‌ محمد سرور مولائی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ عبدالرحمان‌بن‌ احمد جامی‌، نفحات‌ الانس‌ ، چاپ‌ محمد عابدی‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ خطیب‌ بغدادی‌؛ محمدبن‌ احمد ذهبی‌، سیراعلام‌ النبلاء ، ج‌ 15، چاپ‌ شعیب‌ ارنووط‌ و ابراهیم‌ زبیق‌، بیروت‌ 1403/1983؛ همو، العبر فی‌ خبر من‌ غبر ، ج‌ 2، چاپ‌ فؤاد سید، کویت‌ 1984؛ محمدبن‌ حسین‌ سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة، چاپ‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌ 1406/1986؛ سمعانی‌؛ عبدالوهاب‌ بن‌ احمد شعرانی‌، الطبقات ‌الکبری‌، بیروت‌ 1408/1988؛ محمدبن‌ ابراهیم‌ عطار، تذکرة الاولیاء ، چاپ‌ محمد استعلامی‌، تهران‌ 1378 ش‌؛ محمد عبدالرووف‌ بن‌ تاج‌العارفین‌ مناوی‌، الطبقات‌ الصوفیة: الکواکب‌الدریة فی‌ تراجم‌ السّادة الصوفیة، چاپ‌ محمد ادیب‌ جادر، بیروت‌ 1999؛ یاقوت‌حموی‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نستوه جهان بین

حوزه موضوعی

عرفان

رده های موضوعی
جلد 10
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده