جزولی محمد
معرف
کنیه‌اش‌ ابوعبداللّه‌، صوفی‌ و فقیه‌ قرن‌ نهم‌
متن
جزولی‌، محمد ، کنیه‌اش‌ ابوعبداللّه‌، صوفی‌ و فقیه‌ قرن‌ نهم‌. شاخه ‌ جزولیه‌، از طریقت‌ شاذلیه‌ * ، به‌ او منسوب‌ است‌. نسب‌ او در برخی‌ منابع‌ به‌ صورت‌ محمدبن‌ سلیمان‌بن‌ داوودبن‌ بِشر آمده‌ ( رجوع کنید به سخاوی‌، ج‌ 7، ص‌ 258؛ تنبکتی‌، ج‌ 2، ص‌ 545) ولی‌ سرکیس‌ (ج‌ 1، ستون‌ 697) نسب‌ او را محمدبن‌ عبدالرحمان‌بن‌ ابی‌بکر سلیمان‌ ذکر کرده‌ است‌. وی‌ احتمالاً در 806 در قبیله ‌ جزوله‌ * از طوایف‌ بربر، در سوس‌ مراکش‌ به‌ دنیا آمده‌ است‌ ( رجوع کنید به سخاوی‌، همانجا).جزولی‌ همراه‌ برادرش‌ به‌ حفظ‌ قرآن‌ و تحصیل‌ فقه‌ مالکی‌ و عربی‌ و حساب‌ پرداخت‌ (همان‌، ج‌ 7، ص‌ 258ـ259). در 35 سالگی‌ به‌ فاس‌ رفت‌ و وارد مدرسه ‌ صفّارین‌ شد. در آن‌ زمان‌، در پی‌ نزاعی‌ بین‌ دو گروه‌ از قبیله ‌ او، قتلی‌ صورت‌ گرفت‌ که‌ هیچ‌کس‌ مسئولیت‌ آن‌ را نپذیرفت‌ و نزدیک‌ بود نزاعی‌ دیگر درگیرد. جزولی‌، برای‌ جلوگیری‌ از این‌ امر، خود را قاتل‌ معرفی‌ نمود و مطابق‌ عرفشان‌ نفی‌ بلد شد. وی‌ به‌ قصد طَنجِه‌ از شهر بیرون‌ رفت‌ و از راه‌ دریا به‌ شرق‌ مسافرت‌ نمود و احتمالاً چهل‌ سال‌ در مکه‌، مدینه‌ و بیت‌المقدّس‌ به‌ سر برد (تنبکتی‌، همانجا؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌). در مکه‌ ازدواج‌ کرد و به‌ تدریس‌ و افتا پرداخت‌ (سخاوی‌، ج‌ 7، ص‌ 259)، سپس‌ به‌ مراکش‌ بازگشت‌ و با استفاده‌ از کتابهای‌ کتابخانه ‌ قرویین‌، کتاب‌ دلایل‌ الخیرات‌ را نوشت‌. آنگاه‌ وارد طریقت‌ شاذلیه‌ شد، خلوت‌ گزید و چهارده‌ سال‌ در آن‌ طریقت‌ به‌ سیروسلوک‌ پرداخت‌ ( د. اسلام‌ ، همانجا). وی‌ در آخرین‌ سفرش‌ به‌ اَسفی‌/ سفی‌ ، بندری‌ در مغرب‌، پیروان‌ بسیاری‌ پیدا کرد، به‌گونه‌ای‌ که‌ حاکم‌ شهر نگران‌ شد و او را از شهر بیرون‌ راند. گفته‌اند که‌ حاکم‌ شهر، با این‌ گمان‌ که‌ جزولی‌ خود را همان‌ مهدی‌ موعود خوانده‌ است‌، وی‌ را مسموم‌ کرد. در باره ‌ تاریخ‌ وفات‌ او اختلاف‌نظر وجود دارد (همانجا) اما غالباً آن‌ را 870 دانسته‌اند ( رجوع کنید به تنبکتی‌؛ مدرس‌ تبریزی‌، همانجاها).جزولی‌ را نخبه ‌ دهر و وحید عصر و احیاگر شریعت‌ در مغرب‌ (تنبکتی‌، همانجا) و یکی‌ از هفت‌ ولی حامی‌ مراکش‌ دانسته‌اند که‌ طریقت‌ جدیدی‌ به‌وجود آورد که‌ عضویت‌ در آن‌ منوط‌ به‌ بیعت‌ با شیخ‌ و خواندن‌ کتاب‌ دلایل‌ الخیرات‌ با خلوص‌ نیت‌ است‌ و اعمالی‌ از قبیل‌ صحبت‌ با شیخ‌، تلقین‌ ذکر یا حضور و همراهی‌ در جماعت‌ ضروری‌ نیست‌. چندین‌ شاخه ‌ دیگر از جمله‌ عروسیه‌، حنظلیه‌ و عیساویه‌ نیز خود را به‌ جزولی‌ منتسب‌ ساختند ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «شاذلّیه‌»). در طریقت‌ جزولیه‌، همچنانکه‌ خود جزولی‌ عمل‌ می‌کرد، معمول‌ بود که‌ حتماً بسمله‌ را چهارده‌ هزار بار و دلایل‌ الخیرات‌ را دو بار در روز و یک‌ بار در شب‌ و ربع‌ قرآن‌ را هر شب‌ بخوانند (تنبکتی‌، ج‌ 2، ص‌ 545ـ546؛ د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌).یکی‌ از شاگردان‌ او به‌نام‌ عمروبن‌ سلیمان‌ شَیظَمی‌، معروف‌ به‌ سیاف‌، که‌ پس‌ از مرگ‌ او ادعای‌ پیامبری‌ کرد، به‌ فکر خونخواهی‌ جزولی‌ افتاد. وی‌ جسد استادش‌ را در تابوتی‌ نهاد و پس‌ از بیست‌ سال‌ آن‌ را در منطقه ‌ حاحه‌، در محلی‌ به‌ نام‌ افوغال‌، دفن‌ نمود. سلطان‌ ابوالعباس‌ احمد (متوفی‌ 964)، ملقب‌ به‌ الاعرج‌، 77 سال‌ بعد، جسد جزولی‌ و پدر خود، سلطان‌ ابوعبداللّه‌، را که‌ در کنار مزار جزولی‌ دفن‌ شده‌ بود، به‌ مراکش‌ منتقل‌ ساخت‌ و هر دو را در محلی‌ به‌ نام‌ ریاض‌العروس‌ دفن‌ کرد (یفرنی‌، ص‌ 18؛ د. اسلام‌ ، همانجا).از میان‌ آثار متعدد جزولی‌ در تصوف‌، این‌ عناوین‌ تاکنون‌ شناخته‌ شده‌ است‌:1) دلایل‌ الخیرات، شامل‌ مجموعه ‌ ادعیه‌ و صلوات‌ بر پیامبر اکرم‌، توصیف‌ ضریح‌ حضرت‌ و دو قصیده‌، یکی‌ قَصیدةُ البُردَةُ الشَّریفَة ‌ (ص‌ 234) و دیگری‌ قَصیدَةُ المُنفَرجَة‌ (ص‌ 252)، در حمد و ستایش‌ خداوند و نعت‌ و ثنای‌ رسول‌ اکرم‌. مؤلف‌ در مقدمه ‌ کتاب‌ (ص‌ 18)، غرض‌ از تصنیف‌ آن‌ را ثنای‌ رسول‌ اکرم‌ و بیان‌ فضائل‌ آن‌ حضرت‌ ذکر کرده‌ و برای‌ کسب‌ رضای‌ خدا و محبت‌ رسول‌ اکرم‌ آن‌ را دلایل‌ الخیرات‌ نامیده‌ است‌. حاجی‌خلیفه‌ (ج‌ 1، ستون‌ 759) این‌ کتاب‌ را نشانی‌ از نشانه‌های‌ خدا در بزرگداشت‌ نبی‌اکرم‌ می‌داند که‌ آن‌ را در شرق‌ و غرب‌، به‌ویژه‌ در سرزمین‌ روم‌ (قلمرو عثمانی‌)، می‌خوانند.در میان‌ نسخه‌های‌ موجود دلایل‌ الخیرات‌ نسخه ‌ شیخ‌ ابوعبداللّه‌ محمد صغیر سهیلی‌، یکی‌ از برجسته‌ترین‌ شاگردان‌ جزولی‌، معتبر است‌ و شیخ‌محمدمهدی‌بن‌ احمدبن‌ علی‌بن‌ یوسف‌ فاسی‌ قصوی‌ (متوفی‌ 1052) شرحی‌ به‌ نام‌ مَطالِعُ المَسرّات‌ بِجَلاءِ دَلایل‌ الخیرات‌ بر آن‌ نگاشته‌ است‌ (حاجی‌خلیفه‌، همانجا). نسخه‌های‌ دیگری‌ از این‌ کتاب‌ موجود است‌ ( رجوع کنید به حسینی‌ اشکوری‌، ج‌ 3، ص‌ 45). دلایل‌ الخیرات‌ چندین‌ بار در قاهره‌، قسطنطنیه‌ و در 1258/1842 در سن‌پترزبورگ‌ چاپ‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به مدرس‌ تبریزی‌؛ د. اسلام‌ ، همانجاها).2) حزب‌ الفلاح‌ ، دعایی‌ که‌ چند نسخه ‌ خطی‌ از آن‌ موجود است‌ ( رجوع کنید به د. اسلام‌ ، همانجا).3) حزب‌ الجزولی‌ ، نیز معروف‌ به‌ حزب‌ سُبحان‌ الدائم‌ لایزول‌ ، که‌ به‌ زبان‌ بومی‌ و محلی‌ مراکش‌ نوشته‌ شده‌ است‌ (همانجا).منابع‌: احمدبابابن‌ احمد تنبکتی‌، نیل‌ الابتهاج‌ بتطریز الدّیباج، چاپ‌ عبدالحمید عبداللّه‌ هرامه‌، طرابلس 1398/1989؛ محمد بن‌ سلیمان‌ جزولی‌، دلائل‌ الخیرات، دمشق ‌: دارالایمان‌، [ بی‌تا.] ؛ حاجی ‌خلیفه‌؛ احمد حسینی‌ اشکوری‌، التراث‌ العربی‌ فی‌ خزانة ‌ مخطوطات‌ مکتبة ‌ آیة ‌الله‌ العظمی‌ المرعشی‌ النجفی‌ ، قم‌ 1414؛ محمدبن‌ عبدالرحمان‌ سخاوی‌، الضوء اللامع‌ لاهل‌ القرن‌ التاسع‌ ، قاهره‌: دارالکتاب‌ الاسلامی‌، [ بی‌تا. ]؛ یوسف‌ الیان‌ سرکیس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربیة ‌ و المعرّبة، قاهره‌ 1346/1928، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1410؛ محمدعلی‌ مدرس‌ تبریزی‌، ریحانة‌ الادب‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ محمدصغیربن‌ محمد یفرنی‌، نزهة ‌الحادی‌ باخبار ملوک‌ القرن‌ الحادی‌، چاپ‌ هو داس‌، پاریس‌ 1888، چاپ‌ افست‌ رباط‌ [ بی‌تا.]؛EI 2 , s.vv. " A l-Djazuli" (by M. Ben Cheneb), "Sh a dh iliyya" (by P. Lorry).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خلیل حکیمی فر

حوزه موضوعی

عرفان

رده های موضوعی
جلد 10
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده