دقوقی عبدالمنعم ← مثنوی معنوی
معرف
دقوقى، عبدالمنعم ← مثنوى معنوى#
متن
دقوقى، عبدالمنعم ← مثنوى معنوىNNNNدقیقى، ابومنصور محمدبن احمد، شاعر فارسى‌سراى قرن چهارم. او در لباب‌الالباب عوفى، قدیم‌ترین تذکره‌اى که شرح‌حال دقیقى در آن ذکر شده، طوسى (← ج 2، ص 11) اما در مجمع‌الفصحاى هدایت (ج 1، بخش 2، ص 641) به‌صورت دقیقى‌مروى معرفى شده‌است و برخى نیز وى را بلخى و سمرقندى دانسته‌اند (همانجا). تقى‌زاده (متوفى 1348ش؛ ص 16) احتمال نسبت او به طوس را ضعیف و به دلایل زبانى و اطلاعاتى که از اشعار دقیقى به‌دست مى‌آید و نیز اینکه او مداح امیران چَغانیان، برنشاندگان سامانیان در منطقه چغانیان، بوده، وى را به‌احتمال قوى از اهالى سمرقند یا حوالى آن دانسته‌است.سال تولد و مرگ دقیقى به‌درستى معلوم نیست، اما وى در اشعارش (ص 104، 106) از شهیدبلخى (متوفى 325) و رودکى (متوفى 329) به گونه‌اى یاد کرده که نشان‌دهندة فاصلة زمانى اندک وى با آنان است (نیز ← تقى‌زاده، همانجا). همچنین دقیقى مداح امیررضى ابوالقاسم نوح‌بن منصور سامانى (ﺣﮑ : 366ـ387) بوده‌است (← ادامة مقاله). به گفتة فردوسى (دفتر1، ص 13) هنگام آغاز نظم شاهنامه، حدود 370، دقیقى در جوانى به سبب بدخویى به دست غلامش کشته شده، بنابراین احتمالاً زمان مرگ وى حدود سالهاى 365 تا 370 است و سخن هدایت در مجمع‌الفصحا (همانجا) که مرگ دقیقى را در 341 ذکر کرده، درست به‌نظر نمى‌رسد. به‌گمان تقى‌زاده (همانجا) دقیقى میان سالهاى 330 و 370 مى‌زیسته و گویا در 367 یا 368، اوایل سلطنت نوح‌بن منصور، کشته شدهاست.ابیاتى از دقیقى به جاى‌مانده که در آنها، برگزیدن دین زردشتى (← ص 108) و نیز از بر خواندن ایارده و خرده اوستا (ص 132) را یادآور شده و آرزو کرده‌است که زند را زردشتوار از برخواند (← ص 103). اینکه او از تمام شاهنامه نثر ابومنصورى تنها بخش ظهور زردشت و پادشاهى گشتاسب را براى نظم برگزیده، باعث شده‌است که برخى او را زردشتى بدانند (← تقى‌زاده، ص 15ـ16؛ صفا، ج 1، ص 409)؛ اما نام دقیقى و نام پدرش مطابق نام مسلمانان است و ابیاتى نیز از او نقل شده که دلالت بر مسلمان‌بودن وى دارد (← ص 103، 114). براین‌اساس به‌نظر محمد معین در مزدیسنا و ادب پارسى (ج 2، ص 31) دقیقى به ظاهر مسلمان و در باطن متمایل به دین زردشت بوده‌است.دقیقى شاعرى مداح بوده و به تبحر او در این فن در کتاب چهار مقاله نظامى عروضى (ص 39) نیز اشاره شده‌است. او از امیران سامانى، امیرسدید ابوصالح منصوربن نوح سامانى (ﺣﮑ : 350ـ366) و امیررضى ابوالقاسم نوح‌بن منصور را مدح گفته (عوفى، ج 2، ص 12)، اما به‌عنوان مداح امیران چغانیان مشهور بوده (← امیرمعزى، ص 523) و از آنان امیرابوسعید محمدبن مظفر را ستودهاست (عوفى، ج 2، ص 11). وى پیش از فرخى سیستانى (متوفى 429) مداح امیرابوالمظفر فخرالدوله احمدبن محمد چغانى، ممدوح فرخى، بوده‌است (← فرخى سیستانى، ص 179). شخصى به نام میربونصر نیز از ممدوحان او بوده و دقیقى دو بیت مرثیه نیز براى او سروده که در تاریخ بیهقى (ص 481) نقل گردیده و ممکن است وى ابونصر على چغانى، از دیگر امراى چغانیان، باشد. هدایت در مجمع الفصحا (همانجا) ابومنصور ناصرالدین سبکتکین (ﺣﮑ : 366ـ387) و محمود غزنوى (ﺣﮑ : 389ـ421) را نیز از ممدوحان دقیقى ذکر کردهاست که درست به نظر نمى‌رسد.سروده‌هاى دقیقى رزمى و بزمى است. شعر رزمى او گشتاسب‌نامه، در هزار بیت، داستان ظهور زردشت و پادشاهى گشتاسب است و از روى شاهنامه ابومنصورى* به فرمان نوح‌بن منصور به نظم آورده شده‌است (← امین احمد رازى، ج 3، ص 1578؛ هدایت، همانجا؛ نیز ← گشتاسب‌نامه*). این نوع شعر دقیقى در مقام قیاس با اشعار بزمى او درجة نازل‌ترى دارد و به گفتة فردوسى (دفتر5، ص 175ـ176)، دقیقى در ستایش شهریاران و سرودن اشعار بزمى توانا بوده اما در نقل داستان از نثر به نظم نوآورى نداشته‌است و وسعت دید و قدرت وصف و هنر داستان‌پردازى که لازمة اشعار حماسى است، در گشتاسب‌نامة او دیده نمى‌شود.اشعار دقیقى در بین شاعران و نویسندگان ایران مشهور بوده و شعراى پس از او، برخى از آنها را تضمین کرده‌اند (براى نمونه ← امیرمعزى، ص 591ـ592؛ ادیب صابر، ص 62) و از دیرباز ادبا در کتابهاى فنون شعر به آنها استشهاد و استناد کرده‌اند (براى نمونه ← رادویانى، ص 27، 29، 133؛ رشیدالدین وطواط، ص 38؛ شمس قیس، ص 160، 238، 285). نسخه‌هاى دیوان او را به سرزمینهاى دور مى‌برده‌اند، چنان‌که در تبریز قطران (متوفى 465) دیوان دقیقى را نزد ناصرخسرو آورده و مشکلاتش را از وى پرسیده‌است (← ناصرخسرو، ص 9).از اشعار بزمى دقیقى، اعم از قصیده و غزل و مفردات حدود 160 بیت در دست است که در کتابهاى گوناگون درج گردیده (← دقیقى، مقدمة دبیرسیاقى، ص 15ـ25) و در فرهنگهاى لغت قدیم، نظیر لغت فرس اسدى و صحاح الفرس نخجوانى و فرهنگهاى سُرورى و رشیدى و جهانگیرى، حدود 140 بیت از ابیات او به‌عنوان شاهد ذکر شده‌است (← دقیقى، ص 111ـ136).منابع : صابربن اسماعیل ادیب صابر، دیوان، چاپ محمدعلى ناصح، تهران ]1343ش[؛ محمدبن عبدالملک امیرمعزى، دیوان، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1318ش؛ امین احمد رازى، تذکرة هفت اقلیم، چاپ محمدرضا طاهرى (حسرت)، تهران 1378ش؛ بیهقى؛ حسن تقى‌زاده، «مشاهیر شعراى ایران: دقیقى»، کاوه، سال 5، ش 4ـ5 (غره رمضان 1338)؛ محمدبن احمد دقیقى، دقیقى و اشعار او، گردآوردة محمد دبیرسیاقى، تهران 1342ش؛ محمدبن عمر رادویانى، ترجمان‌البلاغه، چاپ احمد آتش، استانبول 1949، چاپ افست تهران 1362ش؛ محمدبن محمد رشیدالدین وطواط، حدایق‌السحر فى دقایق الشعر، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1362ش؛ محمدبن قیس شمس‌قیس، کتاب المعجم فى معاییر اشعارالعجم، تصحیح محمدبن عبدالوهاب قزوینى، چاپ مدرس رضوى، تهران ?] 1338ش[؛ ذبیح‌اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران، تهران 1363ـ1370ش؛ عوفى؛ على‌بن جولوغ فرخى سیستانى، دیوان، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1371ش؛ ابوالقاسم فردوسى، شاهنامه، دفتر 1 و 5، چاپ جلال خالقى‌مطلق، تهران 1388ش؛ محمد معین، مزدیسنا و ادب پارسى، تهران 1338ـ 1363ش؛ ناصرخسرو، سفرنامة حکیم ناصرخسرو قبادیانى‌مروزى، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1363ش؛ احمدبن عمر نظامى عروضى، کتاب چهارمقاله، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوینى، لیدن 1327/ 1909، چاپ افست تهران ]بى‌تا.[؛ رضاقلى‌بن محمدهادى هدایت، مجمع‌الفصحا، چاپ مظاهر مصفا، تهران 1336ـ1340ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدمحمد دبیرسیاقی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده