دقایقی مروزی شمس الدین محمد ←بختیارنامه
معرف
دقایقى‌مروزى، شمس‌الدین محمد ←بختیارنامه#
متن
دقایقى‌مروزى، شمس‌الدین محمد ←بختیارنامهNNNNدَقوقاء، شهرى در عراق، در جنوب کرکوک (← >اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشة 35). دقوقاء/ دقوقا/ دَقُوق، با ضبط ترکىِ طاووق، امروزه داقوق نام دارد (← جمال بابان، ج 1، ص110؛ حسنى، قسم 2، ص 224؛ یعقوب سرکیس، قسم 1، ص310). ظاهراً نام این شهر با نام رود دقوق/ باسرا/ طاوق‌چاى، از شاخه‌هاى رود دجله، در پیوند است (← حمداللّه مستوفى، ص 228).از سابقة دقوقاء پیش از اسلام اطلاع چندانى در دست نیست (← روزبیانى، ص 8)، جز اینکه مسعودى (ج 2، ص 36) درگذشت یکى از حواریون مسیح را در این آبادى ذکر کرده‌است. دقوقاء در دورة ساسانیان (ﺣﮑ : 226ـ652م) جزو ایران بود و پس از جنگ جَلولاء (سال 19)، هاشم‌بن عُتبه و اشعث کندى آنجا را فتح کردند (← بلاذرى، ص370). در دورة امویان نام دقوقاء بیشتر در ذکر مسیر شورشهاى شبیب خارجى آمده‌است (← طبرى، ج 6، ص240، 250).دقوقاء در سدة سوم جزو باجَرمى* از توابع موصل (← ابن‌خرداذبه، ص 94) و در اوایل سدة هفتم شهرى بین بغداد و اَربیل (← یاقوت حموى، ذیل مادّه) بود که از توسعة آن از قرن سوم به بعد نشان دارد. دقوقاء در دورة عباسى به دلیل نزدیکى به مرکز خلافت، بغداد، حائز اهمیت بود. باتوجه به حملات مکرر به این شهر به نظر مى‌رسد دقوقاء یکى از راههاى اصلى ورود به بغداد بوده‌است. از همین‌رو، بعد از شنیدن خبر حملة مغولان در 617، ناصر عباسى (ﺣﮑ : 575ـ622) به مظفرالدین، امیر اربیل، دستور داد که با استقرار در دقوقاء مانع حملة مغولان به بغداد شود، زیرا خلیفه احتمال مى‌داد به‌سبب دشوارى عبور از کوههاى اربیل، دقوقاء را براى رسیدن به بغداد برگزینند. اهمیت راهبردى این شهر به حدى بود که پس از خبر استقرار سپاه اربیل در دقوقاء، مغولان از حمله به بغداد صرف‌نظر کردند (← ابن‌اثیر، ج 12، ص 378ـ379).پیش از حملة مغولان، جلال‌الدین خوارزمشاه مِنکُبِرنى در 622 دقوقاء را به‌شدت تخریب کرده و بسیارى از ساکنان آنجا را کشته بود (همان، ج 12، ص 427). در 628 (← همان، ج 12، ص 501)، 635 (ابن‌فُوَطى، ص 109) و 647 (همان، ص 241ـ 242) نیز مغولان به این شهر حمله کردند که به‌ویژه در 647 دقوقاء به‌شدت تخریب شد. هولاکوخان (ﺣﮑ : 614ـ663) نیز در 655 براى تصرف بغداد از این شهر عبور کرده بود (← جوینى، ج 3، ص 282).در سدة هشتم حمداللّه مستوفى (ص 41) دربارة دقوقا تصریح کرده که «در حوالى آن چاههاى نفط است». دقوقاء در قرن نهم از شهرهاى آباد و پررونق بود که گاهى جزو عراق و گاهى جزو جزیره به‌شمار مى‌رفت (← حافظ ابرو، ج 2، ص 28).دقوقاء، بعد از حملة مغول، در تسلط ایلخانان (← ابن‌فوطى، ص 481) و مدتى نیز در تصرف آق‌قوینلو و صفویان بود تا اینکه پس از نبرد چالدران (920) به تصرف عثمانى درآمد و به صورت ناحیه‌اى اداره مى‌شد (روزبیانى، ص 28ـ31).بیشتر جمعیت دقوقاء کردهاى سنّى بودند، اما پس از استقرار ترکها، به‌ویژه از دورة قراقوینلوها تا صفویان، به‌تدریج بر تعداد ترکها افزوده شد (همان، ص 33؛ حسنى، قسم 1، ص40).امروزه بیشتر جمعیت شهر داقوق را ترکان قزلباش تشکیل مى‌دهند در حالى‌که اکثر جمعیت روستاها کرد هستند (← ادموندز ، ص 277). ترکان پیرو سه طریقت صوفیة بکتاشیه*، بابائیه و سادات برزنجى*اند (روزبیانى، ص 40). مردم به زبانهاى ترکى و کردى و اندکى نیز به عربى سخن مى‌گویند (همان، ص 34؛ حسنى، قسم 2، ص 225). اکثر مردم شهر فقیرند و شمار کمترى از مردم که به کشاورزى و تجارت مشغول‌اند، وضع نسبتاً بهترى دارند (روزبیانى، همانجا). بیشتر زمینهاى کشاورزى در اختیار سه خانوار کردِ سادات کاکه‌اى، طالبانى و دوده‌اى است (ادموندز، همانجا).در شهر داقوق دو آرامگاه منسوب به امام زین‌العابدین و امامباقر علیهماالسلام وجود دارد (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛ روزبیانى، ص 44، 47؛ حسنى، همانجا) که باتوجه به اسناد تاریخى این نسبت نادرست است. بارگاه منسوب به امامزین‌العابدین علیه‌السلام در شمال‌شرقى شهر، در هفت کیلومترى جنوب روستایى به نام این امام قرار دارد و در آن دو ضریح یکى منسوب به آن حضرت و دیگرى منسوب به قنبر، غلام امامعلى علیه‌السلام، هست. بارگاه منسوب به امام باقر علیه‌السلام در شمال‌غربى شهر در وسط قبرستان عمومى قرار دارد (روزبیانى، ص 45، 47ـ48).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌خرداذبه؛ ابن‌فُوَطى، الحوادث الجامعة و التجارب النافعة فى المائة السابعة، بغداد 1351؛ بلاذرى (بیروت)؛ جمال بابان، اصول اسماء المدن و المواقع العراقیة، ج 1، بغداد 1989؛ جوینى؛ عبداللّه‌بن لطف‌اللّه حافظ ابرو، جغرافیاى حافظ ابرو، چاپ صادق سجادى، تهران 1375ـ1378ش؛ عبدالرزاق حسنى، العراق قدیماً و حدیثاً، صیدا 1377/1958؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ محمدجمیل روزبیانى، داقوق فى التاریخ، سلیمانیه 2004؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ یاقوت حموى؛ یعقوب سرکیس، مباحث عراقیة فى الجغرافیة و التاریخ و الآثار و خطط بغداد الخ...، بغداد 1367ـ1374/ 1948ـ1955؛Cecil John Edmonds, Kurds, Turks and Arabs: politics, travel and research in north-eastern Iraq 1919-1925, London 1957; EI2, s.v. "DakūkĀ’" (by S. H. Longrigg); The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد محمودپور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده