دفتردار صاری محمدپاشا
معرف
از دولتمردان و مورخان عثمانى در دهه‌هاى نخستین قرن دوازدهم
متن
دفتردار صارى محمدپاشا، از دولتمردان و مورخان عثمانى در دهه‌هاى نخستین قرن دوازدهم. او به صارى (زرد، بور)، حاجى، الحاج و بقال‌زاده ملقب بود. پس از گذراندن دورة تعلیمات ابتدایى، در 1082 وارد قلم (دایره، دفتر) روزنامچة اول (بخشى از ادارة مالیه عثمانى ← پاکالین ، ذیل "Ruznamçe-i evvel") در باب‌عالى* شد. اصول مالى را از قلیچ على‌افندى، سرپرست آنجا، فراگرفت و در 1114 رئیس دایرة منشى‌گرى و دفتردارى (← همان، ذیل "Mektupçu", "Defterdar") شد (← ثریا، ج 4، ص 212؛ اوزون‌چارشیلى ، ج 4، بخش 2، ص 597؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه).صارى‌محمدافندى (بعداً پاشا*) در دورة صدارت رامى‌محمدپاشا*، که خود سابقة کاتبى و آشنایى با او را داشت، در 1114 به دفتردارى منصوب شد. با بروز شورش مشهور به واقعة ادرنه که به خلع سلطان‌مصطفى دوم و جلوس احمد سوم در اوایل جمادى‌الاولى 1115 منجر شد (← شاو، ج 1، ص 227ـ228)، شورشیان محسن‌زاده عبداللّه‌افندى را به دفتردارى گماردند و صارى‌محمدافندى چندى مخفى شد. چون دفتردار جدید از عهدة تدارک پول لازم براى پرداخت حقوق برخى تشکیلات ینى‌چرى برنیامد، سران شورش با دادن وعدة امان، محمدافندى را براى بار دوم به دفتردارى منصوب کردند و او به سرعت مبلغ لازم را تهیه و توزیع کرد (اوزون‌چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 598). پس از آن، محمدافندى پنج بار دیگر هم به دفتردارى رسید و عزل شد (میدان لاروس ، ذیل "Defterỉ Mehmed Paşa Bakkalzade"). او که به احاطه در مسائل مالى شهره بود، در این میان مأموریتهاى دیگرى نیز یافت؛ از جمله در 1121 به حکومت ولایت سِلانیک منصوب گردید (د.ترک، ذیل "Mehmed Paşa, Sarı Bakkaloğlu Defterdar"). به‌دنبال معاهدة پروت* (← شاو، ج 1، ص 229ـ230؛ چنار ، ص 298ـ299)، که در 1123/ 1711 بین عثمانى و روسیه بسته شده‌بود، محمدافندى در 1125/ 1713 در رأس هیئتى مأمور تثبیت مرز بین دو کشور شد (← ثریا، ج 4، ص 213؛ اوزون‌چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 598ـ599؛ د.ترک، همانجا). او در جریان لشکرکشى به ناحیة موره و اتریش در 1127/ 1715 (← دانشمند ، ج 4، ص 8)، مأمور انتقال غلّات از آغریبوز (از جزایر دریاى اژه) به ارتش بود و در جنگ عثمانى و اتریش در 1128/ 1716 شرکت داشت (د.ا.د.ترک، همانجا).پس از کشته‌شدن صدراعظم داماد على‌پاشا، صارى محمدافندى که جزو لایق‌ترین دولتمردان بود، امید داشت که به جانشینى وى منصوب گردد، لیکن ابراهیم‌افندىِ موقوفاتى (بعداً دامادْ ابراهیم‌پاشا) نظر سلطان را در ارسال مهر صدارت به محمدافندى تغییر داد و به‌جاى وى، خلیل‌پاشاى پیر به صدارت و سردار اکرمى رسید. سلطان به محمدافندى هم‌رتبه وزارت و لقب پاشا* داد و ضمن گماردن وى به دستیارى صدراعظم، مخفیانه به اطلاعش رساند که مهر صدارت را به او خواهد سپرد. از سوى دیگر، ابراهیم‌افندى که بیش از پیش به سلطان نزدیک شده‌بود، وى را از صدور حکم صدارت به محمدپاشا بازمى‌داشت. محمدپاشا هم‌که انتظار طولانى براى کسب صدارت بى‌تاب و بى‌ملاحظه‌اش کرده‌بود، آشکارا مهر صدارت را درخواست و از بدقولى سلطان شکایت کرد. سرانجام، او را از ارتش کنار گذاشتند و پس از مصادره اموالش، او را در قلعه قواله (در ولایت سلانیک) زندانى کردند. محمدپاشا در اواخر ربیع‌الاول 1129 در همانجا کشته و سرش به استانبول فرستاده شد (← ثریا، همانجا؛ اوزون‌چارشیلى، ج 4، بخش 2، ص 599ـ601؛ د.ترک، ذیل "Defterỉ Mehmet Paşa", "Mehmed Paşa").دفتردار صارى‌محمدپاشا دو اثر تألیف کرده‌است: زبدة وقایعات یا زبدة‌الوقایع (← ثریا، همانجا)، و نصایح‌الوزراء و الامراء(د.ا.د.ترک، همانجا). زبدة‌الوقایع که در 1126 و 1127 نوشته‌شده، وقایع‌نامه‌اى است مشتمل بر حوادث سالهاى 1067 تا 1115. در این اثر، نویسنده گرچه از منابع مختلف تاریخى استفاده کرده، خود شاهد اکثر وقایع بوده‌است (قس بابینگر ، ص 271ـ272، که مؤلف این اثر را دامادمحمدپاشاى دفتردار دانسته‌است).نصایح‌الوزراء و الامراء اثرى است از نوع سیاست‌نامه، مشتمل بر رهنمودهایى براى دولتمردان، که با آیات و احادیث آراسته شده‌است. این اثر که دربردارندة اطلاعاتى دربارة ساختار حکومت عثمانى است، نگاهى انتقادى به اوضاع حکومت در قرن دوازدهم دارد (← د.ا.د.ترک، همانجا). تعلیمات‌نامه منسوب به دامادعلى‌پاشا درحقیقت خلاصة نصایح‌الوزراء و الامراء است که به ترکى جدید (با الفباى لاتین) در 1348ش/ 1969 در آنکارا و در 1366ش/ 1987 در استانبول تحریر و منتشر شده‌است (همانجا).منابع : محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ 1897، چاپ افست انگلستان 1971؛Franz Babinger, Osmanl tarih yazarlar ve eserleri, tr. Coşkun Üçok, Ankara 1982; Hüseyin çınar, "Osmanlılar ve dünya (1600-1800)", in Tarih el kitab: Selçuklular'dan bugüne, ed. Ahmet Nezihi Turan, Ankara: Grafiker Yayınları, 2004; İsmail Hami Danişmend, İzahl Osmanltarihi kronolojisi, İstanbul 1971-1972; Meydan Larousse: büyük lûgat ve ansiklopedi, İstanbul: Meydan Yayınevi, 1990-1991; Mehmet Zeki Pakalın, Osmanl tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü,İstanbul 1971-1972; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge 1985; TA, s.vv. "Mehmed Paşa, Sarı Bakkaloğlu Defterdar" (by İ. Parmaksızoğlu), "Defterỉ Mehmet Paşa"; TDVİA, s.v. "Defterdar Sarı Mehmed Paşa" (by Abdülkadir Özcan); İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanl tarihi, vol.4, pt.2, Ankara 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده