دفترخانه همایون ← دفتر
معرف
دفترخانه همایون ← دفتر#
متن
دفترخانه همایون ← دفترNNNNدفتردار، رئیس تشکیلات مالى در عثمانى. دفتردارى نیز همانند دیگر تشکیلات دیوانى عثمانى ریشه در مؤسسات و تشکیلات حکومتهاى ترک و اسلامى پیشین دارد. در تشکیلات دیوانى ]غزنویان[ و سلجوقیان بزرگ و سلجوقیان آناطولى صاحب این منصب را «مستوفى» یا «صاحب دیوان استیفا» مى‌گفتند ](← بیهقى، ص 467ـ468؛ تاریخ آل‌سلجوق در آناطولى، ص 101، 119)[. ایلخانان تا قرن هفتم/ سیزدهم رئیس تشکیلات مالى را «دفتردار ممالک»، مى‌نامیدند ](← شمس‌منشى، ج 2، ص 125ـ126)[. پس از به‌وجودآمدن منصب مستوفى در حکومت ایلخانان، از اهمیت دفتردار کاسته و او به شخص دوم تشکیلات مالى تنزل رتبه یافت (اوزون چارشیلى، 1988الف، ص 224). عثمانیها با اقتباس این اصطلاح از ایلخانان، دفتردار را به‌معناى رئیس و شخص اول تشکیلات مالى به‌کار بردند ](← همو، 1988ب، ص 325)[.زمان شکل‌گیرى منصب دفتردارى که در اصطلاحات رسمى دیوانى عثمانى به آن باب دفتردارى نیز گفته مى‌شد، مشخص نیست و پژوهشگران دراین‌باره با حدس و گمان سخن گفته‌اند بااین‌حال، با توجه به مجموع شواهد موجود و از جمله بعضى از موقوفه‌هاى دورة سلطان‌مراد دوم (ﺣﮑ : 824 ـ855) که در آن بعضى از شهود صفات «دفترى» و «دفتردار» دارند، به‌نظر مى‌رسد که تشکیلات دفتردارى حداقل تا اوایل قرن نهم یا حتى در اواخر قرن هشتم شکل گرفته و در اواسط قرن نهم به‌صورت کامل تکوین یافته‌بود ](← قانون‌نامه آل‌عثمان ، ص 5ـ6، 8، 11، 13، 15؛ پاکالین ، 1971ـ1972، ج 1، ص 413؛ اوزون چارشیلى، 1988ب، ص 325ـ326)[.در ابتدا فقط یک دفتردار وجود داشت، اما با رشد و توسعة حکومت و افزایش حجم امور مالى افزایش شمار دفترداران نیز ضرورت یافت. وجود اصطلاحاتى چون باش‌دفتردار ]دفتردار اول [و «دفتردارلار» ]دفترداران[ در قانون‌نامة سلطان‌محمد فاتح حاکى از آن است که منصب دفتردار دوم در این دوره به‌وجود آمده‌است. پس از آنکه شمار دفترداران به دو تن افزایش یافت یک دفتردار مسئولیت امورمالى روم‌ایلى را برعهده داشت و دیگرى عهده‌دار امور مالى آناطولى بود. دفتردار روم‌ایلى همواره بر دفتردار آناطولى اولویت داشت و دفتردار اول به‌شمار مى‌رفت ](← همان، ص 6ـ10؛ اوزون‌چارشیلى، 1988ب، ص 327؛ نورى‌پاشا ، ج 1ـ2، ص 126)[. پس از فتح آناطولى شرقى و سوریه به‌دست سلطان‌سلیم، براى ادارة امور مالى سرزمینهاى تازه ادغام‌شده، شاخة جدید دفتردارى به‌نام دفتردارى عرب و عجم تشکیل شد که مرکز آن در حلب بود ](← اوزون‌چارشیلى، 1988ب، ص 327ـ328؛ چاکار ، ص 3ـ4)[، در اوایل دورة سلطنت سلطان‌سلیمان قانونى تشکیلات دفتردارى جدیدى به نام شق‌ثانى به‌وجود آمد که کار آن ادارة امور مالى سواحل و مقاطعات داخل استانبول بود. به عقیدة اوزون‌چارشیلى ( 1988ب، ص 328، پانویس 1) دفتردارى شق‌ثانى در فاصلة سالهاى 941ـ951 تشکیل شده‌است، اما تردیدى نیست که این دفتر دست کم در 926 وجود داشته‌است. چه، از سویى در بودجة 925ـ926 از دفتردار شق‌ثانى سخن رفته (ساحللى‌اوغلو ، ص 435) و از سوى دیگر در پشت فرمانها و براتهاى دهة 920 هم‌زمان امضاى سه دفتردار وجود دارد (باشباقانلق عثمانلى آرشیوى ، دیوان همایون ، پروندة 29ر1ر25). افزون‌براین، معلوم شده‌است که در سالهاى 975ـ976 هرکدام از ولایات آناطولى و روم‌ایلى داراى دو دفتردار با عنوان شق‌اول و شق‌ثانى بودند (بارکان، ص300ـ301). بااین‌حال، در سایر منابع اثرى از وجود دفتردارى شق‌ثانى در میان نیست. در اواخر قرن دهم، یعنى حداکثر تا 992 براى ادارة امور مالى سواحل رود تونا منصب دفتردارى شق‌ثالث به‌وجود آمد ](← اوزون‌چارشیلى، 1988ب، ص 328، پانویس 3)[؛ این منصب که دفتردار تونا نیز نامیده مى‌شد، دیرى نپایید.در نیمة دوم سلطنت سلیم دوم با جدایى و استقلال ادارى ولایات دیاربکر، شام، ارزروم و طرابلسِ شام دفتردارى عرب و عجم تقسیم شد و پنج دفتردار ایالتى به‌وجود آمد. در اواخر قرن دهم از این میان فقط سه دفتردار مانده‌بود. این وضع تا دو قرن تداوم داشت. اما در قرن دوازدهم در عنوان و القاب دفترداران جابه‌جایى صورت گرفت. به دفتردار آناطولى هم‌زمان دفتردار شق‌ثانى نیز گفته شد و دفتردار شق‌ثانى سابق نیز به شق‌ثالث تبدیل شد ](← همان، ص330)[.تا اواخر قرن دوازدهم به‌جز افزایش اهمیت دفتردار اول (رئیس دفترداران) تحول چندانى صورت نگرفت. در دورة سلیم سوم (ﺣﮑ : 1203ـ1222) با تشکیل ارتش نظام جدید، وزارت ارتش در دفتردارى شق‌ثانى ادغام و به آن نام وزارت ارادة جدید داده‌شد. اما با خلع و قتل سلیم سوم این تشکیلات نیز همانند ارتش نظام جدید از میان رفت.در 1209 با تشکیل وزارت ذخیره، دفتردارى شق‌ثالث در این وزارت ادغام شد (جزر ، 1978، ص 122). همچنین با ایجاد خزانة کشتى‌سازى، وزارت کشتى‌سازى، شق‌ثالث به شمار آمد و وزارت ذخیره نیز به شق رابع تبدیل شد (همو، 1984، ص 361).در دوره محمود دوم (ﺣﮑ : 1223ـ1244) خزانة مقاطعات تشکیل شد. رئیس این خزانه نیز ناظر ](وزیر)[ نام داشت. با تغییر نام خزانة مقاطعات به خزانة منصوره و افزایش اهمیت این خزانه (1250)، فرد عهده‌دار امور این خزانه نیز دفتردار خزانة منصوره نامیده شد. در آستانة تنظیمات، تشکیلات دفتردارى چندین‌بار دچار تغییر و تحول شد. پس از 1253، با ادغام خزانة عامره و خزانة ضرب‌خانه منصب دفتردارى اول لغو شد و رئیس این تشکیلات جدید دفتردار ضرب‌خانه عامره نام گرفت (اوزون چارشیلى، 1988ب، ص374). در 1254، این دو خزانه بار دیگر از یکدیگر منفک و سپس در خزانة عامره منصوره ادغام شدند و تشکیلات دفتردارى به‌صورت یک وزارت درآمد. اما سال بعد با تفکیک مجدد خزانه‌ها بار دیگر دفتردار عهده‌دار امور خزانة عامره شد. در 1257، دو خزانه این بار به‌طور قطعى و دائم از یکدیگر جدا و تشکیلات دفتردارى به وزارت مالیه تبدیل شد ](← همان، ص 375؛ جزر، 1986، ص 252 و بعد)[.وظایف و اختیارات دفتردار. در قانون‌نامة سلطان‌محمد فاتح آمده‌است که دفتردار، وکیل اموال پادشاه است، و بدون اجازة دفتردار حتى یک آقچه نباید به خزانه وارد یا از آن خارج شود ](← قانون‌نامة آل‌عثمان، ص 9)[. اما این بدان‌معنا نیست که دفتردار خودسرانه بتواند از خزانه برداشت و هزینه کند. برداشت از خزانه بدون اطلاع دفتردار نباید از دو آقچه تجاوز کند ](← اوزون‌چارشیلى، 1988ب، ص 326؛ قانون‌نامه آل‌عثمان، ص 13)[. احکام و فرمانهاى مربوط به امور مالى را دفتردار مى‌نوشت ](← قانون‌نامه آل‌عثمان، ص 9)[.]همچنین دفتردار اختیار داشت به نام پادشاه احکام (فرمانهاى) طغرادار به اطراف بفرستد (← اوزون‌چارشیلى، 1988ب، ص 329)[. دفترداران عضو دیوان همایونى بودند و دعاوى امور مالى را دفتردار اول رسیدگى مى‌کرد ](← قانون‌نامه آل‌عثمان، ص 8 ـ9)[.دفتردار اول در تصمیم‌گیریها و گزارش امور به پادشاه همواره ناگزیر از مشورت با صدراعظم بود. در مسائل محرمانة دفتردار اول خصوصى با صدراعظم ملاقات مى‌کرد و دقت مى‌شد که حتى وزیران نیز از مضمون گفتگوها آگاه نشوند ](←همان، ص 9)[. سایر دفترداران مشارکت چندانى در دیوان نداشتند و تنها هنگامى که دفتردار اول در لشکرکشیها شرکت مى‌کرد، دفتردار آناطولى به وکالت از طرف وى عهده‌دار امور مى‌شد و دفتردار شق‌ثانى نیز او را همراهى مى‌کرد ](← اوزون‌چارشیلى، 1988ب، ص 332)[.دفترداران همراه با وزیران، روزهاى سه‌شنبه به حضور پادشاه مى‌رسیدند. هنگام پرداخت علوفه ]حقوقى که هر سه ماه یک‌بار به سپاهیان و کارگزاران داده مى‌شود[ خلاصة گزارش آن را براى پادشاه مى‌خواندند و گزارش بودجة سالیانه را به پادشاه عرضه مى‌کردند ](← همان، ص 331)[. دفترداران همچنین مى‌توانستند ترفیع چاوشان، سپاهیان، کاتبان و هر کسى را که استحقاق داشت، درخواست کنند ](قانون‌نامة آل‌عثمان، ص 13)[.دفتردار مى‌بایست مُقْطِعانى را که براى افزایش درآمدشان از ظلم و اجحاف در حق مردم فروگذار نمى‌کردند، با نهایت دقت زیرنظر مى‌گرفت و در صورت نیاز تخلف را به صدراعظم گزارش مى‌کرد تا خاطیان به سزاى اعمالشان برسند (توقیعى عبدالرحمان‌پاشا، ص 516ـ517).دقت در تشخیص درست‌بودن عیار سکه‌هایى که وارد خزانه مى‌شد یکى از موضوعات حساس بود، لازم بود دفتردار بدون سنجش عیار، سکه‌اى را وارد خزانه نکند. وى ضرب‌خانه را بازرسى مى‌کرد و در عدم پرداخت حق تقاعد ]بازنشستگى[ از خزانه نهایت کوشش خود را به‌کار مى‌برد (کوتوک‌اوغلو ، ص 37ـ38).دفتردار اول با تشکیل دیوان ]شوراى ادارى[ در عمارت دفتردارى به حل‌وفصل دعاوى مالى مى‌پرداخت. هنگام حضور پادشاه در لشکرکشیها، چادر خزانه روبه‌روى سراپردة پادشاه برپا و به دعاوى مالى در این مکان رسیدگى مى‌شد ](اوزون چارشیلى، 1988ب، ص 332)[. مطابق قانون ]نامه[، امضاى هر سه دفتردار در پشت فرمانهاى مالى و براتها ضرورى بود. این امضاها بر صفحة رویى کاغذ و به‌صورت وارونه نقش مى‌بست. امضاها تا اواسط قرن یازدهم در کنار یکدیگر قرار مى‌گرفت. امضاى دفتردار اول در وسط کاغذ و امضاى سایر دفترداران به سمت چپ کاغذ متمایل بود ](همانجا)[ اما در دورة سلطان‌ابراهیم امضاى دو دفتردار بر حاشیة بالاى کاغذ، یکى در بالا و یکى در زیر آن زده مى‌شد و امضاى زیرین به دفتردار اول تعلق داشت.دوایر تحت ادارة دفتردار به چندین قلم تقسیم مى‌شد: قلم مقاطعه، قلم موقوفات، قلم واردات، قلم تذکرة قلاع و قلم تذکرة احکام. هرکدام از این اقلام یک رئیس داشت ](← همان، ص 342ـ343)[.صاحب‌منصبان اجرا و تحصیل که تحت امر مستقیم دفتردار اول بودند در دوایر دیگر خدمت مى‌کردند. در قرن یازدهم این صاحب‌منصبان عبارت بودند از: باش باقى‌قولى ]رئیس مفتّشان مالى[، مفتشان جزیه، وزنه‌دارباشى، سرگى ناظرى ]مسئول تنظیم صورت‌حساب دیون خزانه به افراد[، سرگى خلیفه‌سى (خلیفه‌سرگى). هریک از این صاحب‌منصبان کارگزارانى زیرنظر خود داشتند که کارشان تحصیل و تأدیة مطالبات و کنترل عیار سکه‌ها، ثبت معاملات خزانه در دفتر و انجام‌دادن امور مشابه بود ](← همان، ص 333ـ334؛ نورى‌پاشا، ج 1ـ2، ص 257)[.سارى‌محمدپاشا که در قرن دوازدهم پنج دوره به مقام دفتردارى منصوب شد، مى‌نویسد که دفتردار باید صاحب حیثیت، وقار و صبر، و دیندار و آگاه به چگونگى جمع‌آورى اموال دولت باشد، و نباید اجازه داد نااهلان از راه رشوه صاحب این مقام شوند. نظر به اهمیت حفظ و حراست خزانة دولت، دفتردار باید دقت و تدبیر کند که کسانى براى منافع شخصى خود به خزانه ضرر نرسانند. دفترداران باید از طمع و غرض برکنار و به مبالغى که دولت بدانها اختصاص مى‌دهد قانع باشند، به‌ویژه از رشوه پرهیز کنند و همت خویش را مصروف افزایش درآمدهاى خزانه و کاستن از هزینه‌هاى آن کنند. ]از سوى دیگر، صدراعظم براى تسهیل امور باید در امور مالى به دفتردار اختیار و آزادى کامل بدهد و او را تابع و مطیع کدخدا و دیگر زیردستان خود نکند[. عزل پى‌درپى دفترداران که به‌سبب رشوه گرفتن آنان صورت مى‌گیرد، امور مالیه را به باتلاقى سوق مى‌دهد که خروج از آن دشوار خواهد بود. به شایعاتى که در مورد دفتردار بروز مى‌کند نباید بدون تحقیق و تفحص توجه و او را عزل کرد. دفتردارى که به هر علت عزل شده نباید در زیردست کسانى که قبلاً زیردست او بودند مشغول به کار شود (سارى محمدپاشا، ص 51 و بعد).براساس قانون‌نامة ]سلطان‌محمد[ فاتح، دفترْامینى و امین شهر، قاضیان سیصد آقچه‌اى و رئیس‌الکتّابها مى‌توانستند به مقام دفتردارى برسند. دفترداران مالى (مالْدفتردارى) مى‌توانستند به مقام دفتردار اول ترفیع یابند. به دفترداران مالى یک سنجق 000،450 آقچه‌اى داده مى‌شد. دفترداران مالیه به‌طور مستقیم مى‌توانستند به مقام وزارت ترفیع یابند. دفترداران خاصه 000،600 آقچه‌اى و مقررى سالیانه از 000،150 تا 000،240 دریافت مى‌کردند. دفتردار اول با 000،90 آقچه و دفترداران مالى با 000،80 آقچه بازنشسته مى‌شدند. هنگام توزیع خاصه‌ها دفتردار براى هر بار، هزار آقچه حق امضا مى‌گرفت ](← قانون‌نامه آل‌عثمان، ص 7، 20ـ21)[. همچنین، هنگام ورود پول به خزانه بیست در هزار کسر مُنَظْم به دفتردار مى‌رسید. از اعشار خاصه‌هاى پادشاه نیز نانپاره به وى تعلق مى‌گرفت. افزون‌براین به کاتبان زیردست دفتردار نیز «حق کتابت» داده مى‌شد.دفترداران که عضو دیوان همایون بودند در ]جلسات[ زیر قبه در طرف چپ صدراعظم و متصل به جایگاه کاتبان مالیه و بالاتر از لله شاهزاده مى‌نشستند ](← همان، ص 6؛ اوزون‌چارشیلى، 1988ب، ص 17ـ18 و پانویس 1)[. هنگام صرف غذا که پس از اتمام جلسات دیوان صرف مى‌شد، دفتردار اول در کنار سفرة صدراعظم مى‌نشست. دیگر دفترداران با وزیران هم‌سفره مى‌شدند ](قانون‌نامه آل‌عثمان، همانجا؛ اوزون‌چارشیلى، 1988ب، ص 25ـ26، 326)[. در مراسمى که در حضور پادشاه تشکیل مى‌شد پادشاه تبریک دفتردار اول را نیز همچون وزیران، ایستاده پاسخ مى‌داد. در تشریفات، جایگاه دفترداران بعد از قاضیها قرار داشت. چون دفتردار اول در پایه و مقام با نشانچى برابر بود در تشریفات سابقة آنان ملاک قرار مى‌گرفت ](← اوزون چارشیلى، 1988ب، ص 33)[.امور مالى ایالتها را دفتردار ایالت یا دفتردار کنار اداره مى‌کرد. تشکیلات دفتردارى ایالات نمونة کوچکى از تشکیلات مرکز بود و همانند آنها از مجموعه صاحب‌منصبانى چون تذکره‌چى، محاسبه‌چى، وزنه‌دار، مقابله‌چى، روزنامه‌چى و کاتبان زیردست آنها تشکیل مى‌شد. دفترداران تیمار نیز در ولایات به ادارة امور تیمارها مى‌پرداختند (← همان، ص 328، پانویس 4، ص330). دفترداران تیمار علاوه بر مسئولیت ادارة دفاتر تحریر که نوعى سرشمارى نفوس و مالیات بود، دیگر امور مربوط به تیمار را نیز انجام مى‌دادند. ازاین‌رو مى‌بایست افرادى کاملاً درستکار و بى‌حیله و خدعه مى‌بودند.منابع : ]بیهقى[؛ محمدزکى پاکالین، «تشکیلاتِ عتیقه‌ده دفتردار»، تاریخ عثمانى انجمنى مجموعه‌سى، ج 16، ش 14 (1926)، ص 96ـ102، ش 16 (1926)، ص 234ـ244؛ ]تاریخ آل‌سلجوق در آناطولى، چاپ نادره جلالى، تهران: دفتر نشر میراث مکتوب، 1377ش[؛ توقیعى عبدالرحمان‌پاشا، قانوننامه‌سى، در ملى‌تتبعلر مجموعه‌سى، ج 1/3 (1331)؛ ]محمدبن هندوشاه شمس‌منشى، دستورالکاتب فى‌تعیین المراتب، چاپ عبدالکریم علیزاده، مسکو 1964ـ 1976[؛Ömer Lütfi Barkan, "H. 974-975 (M. 1567-1568) malỉ yılına âit bir Osmanlı bütçesi", İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi mecmuas, XIX/1-4 (1960), 277-332; [Enver çakar, "313 numaralı Timar ruznâmçe defteri ve bu defterde Haleb vilâyeti ile ilgili bazı tespitler", Frat Üniversitesi sosyal bilimler dergisi, XI, no.1 (2001)]; Yavuz Cezar, "Osmanlı devleti'nin malỉ kurumlarından Tersâne-i Âmire Hazinesi ve defterdarlığının 1805 tarihli kuruluş yasası ve eki", İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi mecmuas, XLI/1-4 (1984), 361-388; idem, "Osmanlı devleti'nin malỉ kurumlarından Zahỉre Hazinesi ve 1795 (1210) tarihli nizamnâmesi", Toplum ve bilim, no.6-7 (1978), 111-156; idem, "Osmanlı devleti'nin merkez mali bürokrasi tarihine giriş: XIII. yüzyılda Bâb-ı Defterỉ", Toplum ve ekonomi, no.4 (1993), 129-160; idem, Osmanlmaliyesinde bunalm ve değişim dönemi, İstanbul 1986; EI2, s.v. "Daftardār" (by B. Lewis); "Fatih'in teşkilât kanunnâmesi ve nizâm-ı âlem için kardeş katli meselesi", ed. Abdülkadir Özcan, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi tarih dergisi, no.33 [1982], 7-56; İA, s.v. "Defterdār" (by İsmail Hakkı Uzunçarşılı); [Kānûnnâme-i Âl-i Osman: tahlil ve karşlaştrmal metin, ed. Abdülkadir Özcan, İstanbul: Kitabevi, 2003]; Mübahat S. Kütükoğlu, "Lütfi Paşa Âsafnâmesi" in Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu'na armağan, ed. Mübahat S. Kütükoğlu, İstanbul 1991, 75, 94-95; [Mustafa Nuri Paşa, Netayic ül-vukuat= kurumlarve örgütleriyle Osmanl tarihi, ed. Neşet çağatay, Ankara 1992]; Mehmet Zeki Pakalın, Maliye teşkilât tarihi (1442-1930), Ankara 1978, 1, 5, 8, 10, passim; idem, Osmanl tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, İstanbul 1971-1972, vol.1, 411-418; Halil Sahillioğlu, "1524-1525 Osmanlı bütçesi", İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi mecmuas, XLI/1-4 (1984), 415-452; Sarı Mehmed Paşa, Nesâyihu'l-vüzerû ve'l-ümerâ, ed. Hüseyin Ragıp Uğural, Ankara 1969; İsmail Hakklı Uzunçarşılı, Osmanl devleti teşkilâtna medhal, Ankara 1988a, 45-46, 103, 229-233; idem, Osmanl devletinin merkez ve bahriye teşkilât, Ankara 1988b.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مباهات سولماز کوتوک اوغلو (د.ا.د.ترک)

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده